2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
324
NUTQ TEXNIKASINING ILMIY-NAZARIY ASOSLARI
Sunnatilloyeva Ozodaxon Bahodir qizi
Buxoro davlat pedagogika instituti
O‘zbek tili va adabiyoti ta'lim yo‘nalishi talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14926516
Annotatsiya
. Ushbu maqola nutqning tuzilishi, talaffuz, nutq texnikasining ahamiyatini
ko‘rib chiqadi. Maqolada shuningdek, nutqni to‘g‘ri boshqarish, uning ta'sirini oshirish uchun
kerakli psixologik va fiziologik jihatlar tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
nutq, nutq texnikasi, notiqlik san’ati, til me’yorlari, orfoepiya, fonologiya,
sheva.
Аннотация.
В данной статье рассматривается значение структуры речи,
произношения, техники речи. В статье также анализируются необходимые
психологические и физиологические аспекты для правильного управления речью и
повышения ее воздействия.
Ключевые слова:
речь, техника речи, речевое искусство, нормы языка, орфография,
фонология, диалект.
Abstract.
This article examines the importance of speech structure, pronunciation, speech
technique. The article also analyzes the necessary psychological and physiological aspects to
properly manage speech and increase its impact.
Key words:
speech, speech technique, speech art, language standards, orthography,
phonology, dialect.
KIRISH.
Nutq texnikasi – bu nutqni samarali va maqsadga muvofiq tarzda taqdim etish
usullari va metodlari majmuasidir. Odamlar o‘z fikrlarini va g‘oyalarini boshqalarga yetkazishda
turli usullarni qo‘llaydilar, bu esa o‘z navbatida nutq texnikasining muhimligini anglatadi. Nutqni
to‘g‘ri tashkil etish, uning aniq, ravon va ta’sirchan bo‘lishi uchun turli metod va amaliyotlarni
bilish zarur. Ushbu maqolada, nutq texnikasi haqida batafsil ma’lumot berilib, uning o‘quvchi,
tinglovchi yoki auditoriya bilan samarali aloqalar o‘rnatishga qanday yordam berishi haqida so‘z
yuritiladi.
Asosiy qism. Nutq madaniyati insoniy madaniyatning asosiy ifodasidir. Ma‘naviyati
yuqori bo‘lgan inson barkamolligi uning omilkorligi, bilimdonligi, donishmandligida namoyon
bo‘ladi va unda albatta nutq madaniyati ham yuqori bo‘ladi.
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
325
Til odobi ko‘nikmalarini, nutq madaniyati malakalarini egallash, adabiy til me’yorlariga
amal qilish oliy ma‘lumotli shaxs uchun juda muhim. Bugungi globallashuv davrida yoshlarning
ma’naviyatini o‘stirishga xizmat qiluvchi hamda ularning vatanga muhabbat ruhida tarbiyalovchi
insonlar, hech shubhasiz, o‘qituvchilardir. O‘qituvchining pedagogik mahoratida uning nutqi,
notiqlik qobiliyati muhim ahamiyatga ega. O‘quvchi, talabalarning nutqi o‘qituvchining nutqiga
qarab shakllana boradi. Shuning uchun ham o‘qituvchi o‘z nutqini ravon, xatoliklarsiz ifodalashi
lozim.
Birinchi navbatda nutq so‘ziga to‘xtaladigan bo‘lsak, nutq — bu odamlar o‘rtasidagi fikr
va hissiyotlarni ifodalash, ma'lumot almashish, hamda muloqot qilish uchun ishlatiladigan tilning
ijtimoiy va kommunikativ vositasidir. Nutq orqali odamlar o‘z fikrlarini, g‘oyalarini, qarashlarini,
istaklarini va ehtiyojlarini boshqalarga yetkazishadi. Nutq nafaqat so‘zlar orqali amalga oshiriladi,
balki noverbal (so‘z bo‘lmagan) vositalar, masalan, yuz ifodalari, qo‘l harakatlari va tana tili orqali
ham uzatilishi mumkin.
Notiqlik – bu nutqni ommaga yoki ma'lum auditoriyaga ta'sirli va samarali tarzda taqdim
etish san'ati va ko‘nikmasidir. Notiqlik san'ati qadimdan mavjud bo‘lib, uning dastlabki
namunalarini miloddan avvalgi davrlarda, ayniqsa qadimgi Gretsiya va Rimda uchratish mumkin.
Notiqlik va unga oid tushunchalar qadimiy yunonlar va rimliklar orasida juda muhim o‘rin
tutgan.
Qadimgi Gretsiyada notiqlik san'ati, ayniqsa, fuqarolik va siyosiy jarayonlarda muhim rol
o‘ynagan. Dastlab, u erda notiqlik, asosan, sudda o‘z himoyasini amalga oshirish, siyosiy
so‘zlashuvlarda qatnashish va xalqqa murojaat qilish uchun ishlatilgan. Gretsiyada, masalan,
Sokrat, Platon va Aristotel kabi faylasuflar notiqlik san'atiga katta e'tibor berganlar. Aristotelning
“Rhetoric”" (Retorika) asari, notiqlik san'ati haqida yozilgan eng mashhur asarlardan biridir. Bu
asarda u notiqlikni odamlarga ta'sir o‘tkazish, ularni ishontirish san'ati deb ta'riflaydi.
Qadimgi Rimda notiqlik ham rivojlanib, siyosiy va huquqiy sohalarda keng qo‘llanilgan.
Rimlik notiqlar, masalan, Mark Tulliy Siseron o‘z vaqtida notiqlik san'atining eng buyuk
ustalari sifatida tanilgan. U notiqlikni nafaqat ma'ruzalar yoki sud nutqlari uchun, balki siyosiy
faoliyatda ham muhim vosita sifatida ishlatgan.
Shu tariqa, notiqlik san'ati qadimgi zamonlarda juda muhim ahamiyatga ega bo‘lib,
ayniqsa, siyosat, huquq va ta'lim sohalarida keng qo‘llanilgan. U zamon o‘tishi bilan ko‘plab yirik
mutafakkirlar va notiqlar tomonidan rivojlantirilgan va zamonaviy notiqlik san'ati shakllangan.
Yurtimizda notiqlik san'ati va nutq madaniyatiga katta ‘'tibor qaratilmoqda. 2015-yilning
12-17-dekabr kunlari О‘zbekiston davlat san’at va madaniyat institutida, Angliyadan tashrif
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
326
buyurgan teatr san’ati bo‘yicha yetakchi mutaxassislar Djon Takker (Nutq san’ati), Irina Braun
(rejissyor) hamda Niam Douling (plastika bo‘yicha rejissyor)lar institut talabalari va professor
o‘qituvchilari bilan yaqindan ijodiy hamkorlik doirasida amaliy mashg‘ulotlar o‘tkazdilar. Olti
kun davom etgan bu o‘quv mashg‘ulotlarida, aktyorlik hamda rejissyorlik san’atining asosiy ifoda
vositalaridan biri bo‘lgan nutq texnikasi va so‘z ustida ishlash, mashq qilish, ayrim vaqtlardagina
eslanadigan o‘tkinchi mashg‘ulot emas, institut va professional teatrlar doirasida, har kuni
takrorlanadigan, bir umr davom etadigan, vazifa deb qaralishi ta’kidlandi.
Nutq texnikasida so‘zlarni to‘g‘ri talaffuz qilish alohida ahamiyat kasb etadi. So‘zlarni aniq
va to‘g‘ri talaffuz qilish uchun o‘zbek adabiy tilining o‘ziga xos xususiyatlarini chuqur bilish,
ogʻzaki va yozma adabiy til meyyorlarini egallash, fonetika va fonologiyaga oid bilimlardan
xabardor bo‘lish, orfoepik qoidalarga amal qilish talab etiladi.
Ba’zi so‘zlar, so‘z tarkibidagi tovushlar, qo‘shimchalar o‘zbek so‘zlashuv nutqida,
ayniqsa, shevalarda turlicha talaffuz qilinadi. Nutq jarayonida shevada gapirish ifodali o‘qishga
putur yetkazadi, qo‘pol talaffuz bilan so‘zlarni tartibsi ifodalash esa, tinglovchining g‘ashiga
tegadi.
Shevalarning nutqimizga ta'siridan qutilish uchun o‘zbek adabiy tilini yaxshi o‘rganish,
badiiy asarlarni ko‘proq o‘qish, ayniqsa, mumtoz asarlarni mutolaa qilish yaxshi natija beradi.
Xulosa. Nutq texnikasi, so‘zlashuvning samaradorligini oshirish uchun muhim vositadir.
Nutqning mazmuni va tuzilishi faqatgina eshituvchilarga etkazilgan ma'lumotning aniq va
to‘g‘ri bo‘lishini ta'minlamaydi, balki uning ta'sirchanligini ham oshiradi. Nutq texnikasi shaxsiy
va jamoaviy muvaffaqiyatga erishishda, xususan, kommunikatsion ko‘nikmalarni rivojlantirishda
asosiy omil hisoblanadi. Shuning uchun ham biz gapirayotganda nutq texnikasiga amal qilishimiz
lozim. Bu tilimizning rivojlanishiga ham xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
Sharipova, M. (2023). MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA IFODALI
NUTQNING
IJTIMOIY-PEDAGOGIK
FUNKSIYALARI.
ЦЕНТР
НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
32
(32).
2.
Sharipova, M., Ro’ziboyeva, Z., & Yovqocheva, H. (2024). FEATURES OF
ACHIEVEMENT OF A CAREER IN PRESCHOOL EDUCATION SYSTEM.
Modern
Science and Research
,
3
(5), 1370-1376.
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
327
3.
Baxshilloyevna, S. M. (2024). ARXAIK EPOSNING SUJET STRUKTURASIDA
MOTIVLAR TAHLILI.
SAMARALI TA’LIM VA BARQAROR INNOVATSIYALAR
JURNALI
,
2
(4), 343-349.
4.
Шарипова, М. Б. (2024). НАУЧНО-ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ИЗУЧЕНИЯ
ГЕРОИЧЕСКОГО ЭПОСА.
International Journal of Formal Education
,
3
(4), 77-82.
5.
Bakhshilloevna, S. M., & Akmalovna, A. M. M. (2024, February). SCIENTIFIC AND
THEORETICAL FOUNDATIONS OF AESTHETIC EDUCATION OF CHILDREN OF
PRESCHOOL AGE. In
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL E-
CONFERENCE" MODERN TENDENCIES OF DIGITAL EDUCATION AND WAYS OF
IMPLEMENTING THEM IN THE EDUCATIONAL PROCESS"–Brno, Czech
(Vol. 1, pp.
49-51).
6.
qizi Hamidova, U. F., & Sharipova, M. B. (2024, February). METHODOLOGY OF
DEVELOPMENT OF CREATIVE ABILITIES OF CHILDREN OF PRESCHOOL AGE.
In
INTERNATIONAL CONFERENCE: PROBLEMS AND SCIENTIFIC SOLUTIONS.
(Vol.
3, No. 1, pp. 73-82).
7.
Шарипова, М. Б., & Неъматуллоева, М. (2024, February). ТЕОРИЯ РАЗВИТИЯ
ЛИЧНОСТИ ЭРИКА ЭРИКСОНА СРЕДИ ДРУГИХ ПОДХОДОВ И НАУЧНОЙ
МЕТОДОЛОГИИ. In
INTERNATIONAL
SCIENTIFIC
AND
PRACTICAL
E-
CONFERENCE" MODERN TENDENCIES OF DIGITAL EDUCATION AND WAYS OF
IMPLEMENTING THEM IN THE EDUCATIONAL PROCESS"–Brno, Czech
(Vol. 1, pp. 6-
13).
8.
Шарипова, М. Б., & Неъматуллоева, М. (2024, February). КОМПЛЕКСНАЯ
КОНЦЕПЦИЯ РАЗВИТИЯ ЛИЧНОСТИ И ЕЕ НАУЧНО-ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ
ОСНОВЫ. In
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL E-CONFERENCE"
MODERN TENDENCIES OF DIGITAL EDUCATION AND WAYS OF IMPLEMENTING
THEM IN THE EDUCATIONAL PROCESS"–Brno, Czech
(Vol. 1, pp. 18-25).
9.
Sharipova,
M.
(2023).
“ALPOMISH”
EPOSINING
QADIMIYLIGI
VA
AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
44
(44).
10.
Sharipova, M. (2024). EPOS HAMDA MAROSIM MUNOSABATINING QADIMIYLIGI
VA AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
46
(46).
11.
Sharipova, M. (2024). EPOS HAMDA MAROSIM MUNOSABATINING QADIMIYLIGI
VA AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
46
(46).
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
328
12.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA NIKOH MAROSIMINING ARXAIK-
BAIIY XUSUSIYATLARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
44
(44).
13.
Sharipova, M. (2023). MAKTABGACHA TA’LIM TIZIMIDA ETNIK-MADANIY
TA'LIM TIZIMI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
32
(32).
14.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONI BADIIY STRUKTURASIDA
MAROSIMLARNING O ‘RNI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
30
(30).
15.
Sharipova, M. B., & Farmonova, G. S. Q. (2021). NIKOHDAN SO’NG ADO
ETILADIGAN
URF-ODATLAR
TASVIRI
(“ALPOMISH”
DOSTONI
MISOLIDA).
Scientific progress
,
2
(7), 1125-1129.
16.
qizi Hamidova, U. F., & Sharipova, M. B. (2024, February). METHODOLOGY OF
DEVELOPMENT OF CREATIVE ABILITIES OF CHILDREN OF PRESCHOOL AGE.
In
INTERNATIONAL CONFERENCE: PROBLEMS AND SCIENTIFIC SOLUTIONS.
(Vol.
3, No. 1, pp. 73-82).
17.
Шарипова, М. Б., & Неъматуллоева, М. (2024, February). ТЕОРИЯ РАЗВИТИЯ
ЛИЧНОСТИ ЭРИКА ЭРИКСОНА СРЕДИ ДРУГИХ ПОДХОДОВ И НАУЧНОЙ
МЕТОДОЛОГИИ. In
INTERNATIONAL
SCIENTIFIC
AND
PRACTICAL
E-
CONFERENCE" MODERN TENDENCIES OF DIGITAL EDUCATION AND WAYS OF
IMPLEMENTING THEM IN THE EDUCATIONAL PROCESS"–Brno, Czech
(Vol. 1, pp. 6-
13).
18.
Шарипова, М. Б., & Неъматуллоева, М. (2024, February). КОМПЛЕКСНАЯ
КОНЦЕПЦИЯ РАЗВИТИЯ ЛИЧНОСТИ И ЕЕ НАУЧНО-ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ
ОСНОВЫ. In
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL E-CONFERENCE"
MODERN TENDENCIES OF DIGITAL EDUCATION AND WAYS OF IMPLEMENTING
THEM IN THE EDUCATIONAL PROCESS"–Brno, Czech
(Vol. 1, pp. 18-25).
19.
Sharipova,
M.
(2023).
“ALPOMISH”
EPOSINING
QADIMIYLIGI
VA
AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
44
(44).
20.
Sharipova, M. (2024). EPOS HAMDA MAROSIM MUNOSABATINING
QADIMIYLIGI VA AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
46
(46).
21.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA NIKOH MAROSIMINING ARXAIK-
BAIIY XUSUSIYATLARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
44
(44).
22.
Sharipova, M. (2023). MAKTABGACHA TA’LIM TIZIMIDA ETNIK-MADANIY
TA'LIM TIZIMI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
32
(32).
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
329
23.
Sharipova, M. (2024). ABDUNAZAR POYONOVNING 70 YILLIK YUBILEYI
DOIRASIDA “ABDUNAZAR POYONOVNING BAXSHICHILIK SAN’ATIDA
TUTGAN O ‘RNI” MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA
(Ilmiy
maqolalar to’plami):
ABDUNAZAR
POYONOVNING
KUYLAGAN
“ALPOMISH” VARIANTIDA MAROSIMLAR BADIIY IFODASI.
Buxoro davlat
pedagogika instituti jurnali
,
4
(4).
24.
Baxshilloyevna, S. M., & Firuzovna, R. S. (2024). KITOBXONLIK MADANIYATI
ORQALI TALABALAR MA'NAVIYATINI YUKSALTIRISHNING ILMIY-NAZARIY
ASOSLARI.
25.
Sharipova, M., & Jabborova, D. (2024). COMMONALITIES IN THE RELATIONSHIPS
OF FOLKLORE GENRES WITH LITERATURE.
Modern Science and Research
,
3
(9),
170-177.
26.
Sharipova, M., & Rajabova, S. (2024). SCIENTIFIC AND THEORETICAL BASIS OF
IMPROVING THE SPIRITUALITY OF STUDENTS THROUGH LIBRARY
CULTURE.
Modern Science and Research
,
3
(9), 148-155.
27.
Sharipova, M., & Saidova, S. (2024). THE SKILL OF CHARACTER DEVELOPMENT IN
ABDULLA QAHHOR'S STORIES.
Modern Science and Research
,
3
(9), 156-162.
28.
qizi Hamidova, U. F., & Sharipova, M. B. (2024, February). METHODOLOGY OF
DEVELOPMENT OF CREATIVE ABILITIES OF CHILDREN OF PRESCHOOL AGE.
In
INTERNATIONAL CONFERENCE: PROBLEMS AND SCIENTIFIC SOLUTIONS.
(Vol.
3, No. 1, pp. 73-82).
29.
Azimov, Y., To’xsanov, Q., Adizov, B., Sharipova, M., & Hojiyeva, N. (2024). Statistical
analysis of thrift and ecological education concepts in elementary school students. In
E3S
Web of Conferences
(Vol. 587, p. 02020). EDP Sciences.
30.
Sharipova,
M.
(2023).
“ALPOMISH”
EPOSINING
QADIMIYLIGI
VA
AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
44
(44).
31.
Sharipova, M. (2024). EPOS HAMDA MAROSIM MUNOSABATINING QADIMIYLIGI
VA AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
46
(46).
32.
Sharipova, M. (2024). EPOS HAMDA MAROSIM MUNOSABATINING QADIMIYLIGI
VA AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
46
(46).
33.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA NIKOH MAROSIMINING ARXAIK-
BAIIY XUSUSIYATLARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
44
(44).
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
330
34.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONI BADIIY STRUKTURASIDA
MAROSIMLARNING O ‘RNI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
30
(30).
35.
Sharipova, M. (2020). Вестник магистратуры.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
1
(1).
36.
Sharipova, M. B., & Inoyatova, F. I. (2018). USE OF PROBLEM-BASED LEARNING IN
THE CLASSROOM.
УЧЕНЫЙ XXI ВЕКА
, (11), 69.
37.
Sharipova, M. B., & qizi Shokirova, N. Z. «ALPOMISH» DOSTONI–BADIIY
BARKAMOL ASAR.
38.
Sharipova, M. B., & qizi Salimova, K. R. “ALPOMISH” DOSTONIDA “KAMPIR O’LDI”
MAROSIMI TASVIRI.
39.
Sharipova, M. B. Ritual and Epic Relations in the Epic" Alpomish".
MIDDLE EUROPEAN
SCIENTIFIC BULLETIN
.
40.
Baxshilloyevna,
S.
M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONINI O ‘RGANISH
BOSQICHLARI, METODLARI HAMDA KUYLASH ETOSI.
Научный Фокус
,
1
(2),
1096-1100.
