2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
331
SHARQ VA GʻARB NOTIQLIGINING KISHILIK JAMIYATIDAGI O‘RNI
Barnoyeva Moxichexra Otabek qizi
Buxoro davlat pedogogika instituti
Oʻzbek tili va adabiyoti taʼlim yoʻnalishi 3-OʻTA-24 guruh talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14926526
Annotatsiya.
Ushbu
maqolada rasmiy muloqotning asosiy xususiyatlaridan biri
hisoblangan notiqlik sanʼati haqida soʻz yuritilib,notiqlik sanʼati sivilizatsiyasiga tamal toshi
qoʻyilgan davlatlar, ritorika rivojiga hissa qoʻshgan notiq va voizlar, yozuvchi va mutafakkirlar
haqida juda koʻplab maʼlumotlar beriladi.Shuningdek,notiqlik sanʼatining yuzaga kelib,ravnaq
topishi, rivojlanishi uchun asos boʻlgan omillar haqida maʼlumotlar keltirilgan.
Kalit soʻzlar:
Notiqlik sanʼati,notiq,voiz,rasmiy muloqot,voizlik sanʼati,sivilizatsiya, Sharq
va Gʻarb notiqligi.
Аннотация.
В данной статье говорится об искусстве ораторского искусства,
которое считается одной из основных особенностей официального общения, и приводится
много информации о странах, заложивших основу цивилизации ораторского искусства,
ораторах и проповедниках, писателях и мыслителях, внесших свой вклад в развитие
риторики, а также приводятся сведения о факторах, являющихся основой возникновения,
развития и развития ораторского искусства.
Ключевые слова:
Ораторское искусство, оратор, проповедник, формальное
общение, ораторское искусство, цивилизация, восточное и западное ораторское
искусство.
Abstract.
This article talks about the art of oratory, which is considered one of the main
features of official communication, and provides a lot of information about the countries that laid
the foundation stone for the civilization of oratory, speakers and preachers, writers and thinkers
who contributed to the development of rhetoric. It also provides information about the factors that
are the basis for the emergence, development, and development of the art of oratory.
Keywords:
Oratory, orator, preacher, formal communication, oratory, civilization, Eastern
and Western oratory.
Muloqot insonning ijtimoiy ehtiyojlaridan biri hisoblanib,aloqa oʻrnatish, maʼlumot
almashish,xabar berish, fikrlarni bayon qilish, istaklarini bildirish,birgalikda faoliyat olib borish
uchun ishlatiladi.
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
332
Kishilik jamiyatining dastlabki davlaridanoq, insonlar muloqotga kirishi uchun turli xil
tovush va vositalardan foydalanishgan. Inson ongi va tafakkurining taraqqiy etish jarayonida,
muloqotga kirishish koʻnikmasi ham shakllanib,rivojlanib, gurkirab bordi.
Bugungi kunda, muloqot tushuncha orqali verbal va noverbal vositalar,shu jumladan
ogʻzaki va yozma (grafik tasvirlar, infografika, xaritalar va diagrammalar kabi), shuningdek,turli
singnallar va xatti-harakatlar orqali xabarlarni insonga yetkazish va qabul qilish jarayoni
tushuniladi. Inson nutqiy faoliyati uning dunyoqarashi,kelib chiqishi, madaniyati,ijtimoiy
mavqei,bilim tajribasidan kelib chiqqan holda yuzaga keladi.Muloqot jarayonida inson o’z
ehtiyojidan kelib chiqib rasmiy yoki norasmiy muloqotga kirishadi. Rasmiy muloqotning
rivojlanish nuqtasi esa notiqlik san’ati yaʼni ritorika bilan uzviy bog’liq hisoblanadi. Notiqlik
san’atidan mohirona foydalanish soʻzlovchining tinglovchilar bilan yaxshi munosabat
oʻrnatilishiga ko’zlangan maqsadga oson va tez erishishiga tinglovchilar auditoriyasini notiqni
qo’llab-quvvatlashlariga,yaxshi munosabat bildirishiga yordam beradi. Gʻarb notiqligi qadimiy
Yunoniston va Rimdan kelib chiqqan bo'lib, ularning ijtimoiy tizimlarida va siyosiy muhitlarida
muhim oʻrin turgan. Gʻarbda oratorlik san’ati har doim ham mantiqiy, rasyonallik va tuzilganlikka
asoslangan. Notiq odatda aniq, tartibli va puxta dalillarga asoslanib, auditoriyani ma'lum bir
qarorga keltirishga intiladi.
Sharq notiqligi esa o'zining noyob xususiyatlari bilan ajralib turadi. Sharq madaniyatida
oratorlik tushunchasi ko'pincha ruhoniy, diniy va ma'naviy sohalar bilan chambarchas bog'liqdir.
Sharq notiqligi ko'pincha hikoyalar, she'rlar, majozlar, misollar va dostonlardan
foydalanishni lozim topadi.
Ularning asosiy maqsadi auditoriyaning qalbini va ruhini uyg'otish hisoblanadi.
Sharq notiqlik an'analarida tahlil yoki mantiqiy isbotlarga qaraganda, ko'proq hissiyot va
axloqiy ta'limotlarga asoslanadi. Masalan,Islom dini va Qur'onni o'rganish jarayonida notiqlar
diniy haqiqiyatni va etika tamoyillarini auditoriyaga yetkazishda hikoya va tasvirlardan keng
foydalanadilar.
Sharq notiqligining yana bir o'ziga xos xususiyati shundaki,u ko'pincha uzun va
tafsilotlarga boy bo'lib, auditoriyani ruhiy jihatdan qo'zg'atish va ularga ma'naviy o'sish
yo'nalishini ko'rsatishga intiladi. Ritorika tushunchasi yunoncha tildan olingan bo'lib notiqlik,
notiqlik san'ati keng maʼnoda uni badiiy asar haqidagi fan deb hisoblanadi. Ritorika tushunchasi
birinchi marta miloddan avvalgi 4-5-asrlarda Yunonistonda vujudga kelgan va izlanishlar olib
borilib fan sifatida rivojlangan.
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
333
Yunonistonda yetishib chiqqan va jahon notiqlik san’atida oʻchmas iz qoldirgan Demosfen,
Aristotel, Sitseron, Perikl, Plutarx, Lisiylar notiqlik sanʼatining yuksak va mashhur
namoyandalaridan hisoblanadi. Ayniqsa, Sitseronning “Notiqlik haqida”, “Notiq” , “Brut” asarlari,
Aristotelning “Ritorika” asarlari Gʻarb va Sharq davlatlarida notiqlik sanʼatining yuksak darajada
rivojlanganligiga yaqqol misol boʻla oladi.
Voizlik – bu diniy va ma’naviy ta'limotlarni, odatda jamiyat aʼzolari oldida nutq yoki
ma'ruza orqali yetkazish san’ati hisoblanadi.Vaʼz soʻzlovchilar vozilar deyiladi.Voizlik diniy
ma'ruzachilik, ta'lim berish va diniy ahamiyatga ega masalalar yuzasidan auditoriyani o'rgatish,
ularga axloqiy va ma'naviy qadriyatlarni tushuntirishga qaratilgan.
Voizlik sanʼati, ayniqsa, Islomda, Xristianlikda va boshqa ko'plab diniy an'analarda muhim
o'rin tutadi. Diniy rahbarlar yoki din odamlarining so'zlari ko'pincha jamoatni birlashtiruvchi,
ma'naviy qadriyatlarni va madaniyatlarni mustahkamlovchi vosita sifatida ishlatiladi. Voizlik
sanʼatining tarixi qadim zamonlarga borib taqaladi.Butun dunyo bo'ylab turli diniy konfessiyalar
va madaniyatlarda o'ziga xos shakllari mavjud.
Oʻrta Osiyoda tugʻilib,oʻsib,oʻz faoliyatini boshlagan,ijodlari bilan dunyoga tanilgan
bobokalonlarimiz Alisher Navoiy,Abu Nasr Farobiy , Fargʻoniy, Abu Rayhon Beruniy kabilar
voizlik sanʼatiga juda katta hissalarini qoʻshganlar.
Buyuk mutafakkir, davlat arbobi, shoir Alisher Navoiy oʻz asarlari yaʼni bitiklarida voizlik
sanʼati haqida maʼlumotlar keltirilgan. Alishe Navoiyning “Muhokamat ul-lugʻatayn” asarida
yozilishicha,soʻz xuddiki bir dur kabidir,durning doimiy makoni dengiz tubi boʻlsa, soʻzning
muntazam yaʼni doimgi makoni koʻngildir. Dur gʻavvos tarafidan dengiz tubidan chiqarilib,
jilvalantirilsa va uning qiymati javhariga qarab baholansa, soʻz sohibi ixtisos tomonidan
koʻngildan tashqariga olib chiqiladi va notiqning qiymati soʻz qoʻllash mahoratiga, uni
jilvalantirish qobiliyatiga qarab belgilanadi. Boshqacha aytganda,dengiz tubida harakatsiz
imkoniyat tarzida turgan qimmatbaho durlar gʻavvos tarafidan harakatga keltiriladi, koʻngil tubida
imkoniyat tarzida turgan sehrli soʻzlar va soʻzlovchi tomonidan nutqiy jarayonga olib kiriladi va
oʻz jilvasini, qiymatini namoyon etadi.Alisher Navoiy bu fikrlarni davom ettirib yozadi: ”Soʻz
durrining tafovutimundin dogʻi begʻoyatroq va martabasi mundin ham benihoyatrokdur. Andoqki,
sharafidin oʻlgan badangʻa ruhi pok etar, kasifidin hayotliq tangʻa zahri halok xosiyati zuhur etar”.
Xulosa oʻrnida shuni aytib oʻtishimiz kerakki, notiqlik sanʼatining rivojlanishi 4-5-asrlarga
borib taqaladi, davlatchilikning dastlabki rivojlanish bosqichlarida davlatni boshqarish,insonlarni
davlat hokimiyatiga ergashtirish maqsadida qoʻllanila boshlanganligi sababi tarixiy manbalarda
aks etgan.
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
334
Chunki notiqning ilmiy salohiyati, qiymati, saviyasi va iqtidori, nutqining oʻziga xosligi,
taʼsir kuchi uning chiroyli soʻzlarni qoʻllay olishi tinglovchilar auditoriyasini unga ergashish yoki
inkor etishiga sabab boʻladi.Bu jarayon esa uning ijtimoiy ahamiyatiga katta taʼsir koʻrsatadi.
Qisqa qilib aytganda, notiqlik sanʼatining rivojlanishi nafaqat davlat va jamiyat
yuksalishiga, balki insonning shaxsiy kamolotiga, til imkoniyatlarining yuksalishiga, til va nutq
madaniyatining shakllanishiga, dunyoqarashning kengayishiga xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA NIKOH MAROSIMINING ARXAIK-
BAIIY XUSUSIYATLARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
44
(44).
2.
Sharipova, M. (2023). MAKTABGACHA TA’LIM TIZIMIDA ETNIK-MADANIY
TA'LIM TIZIMI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
32
(32).
3.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONI BADIIY STRUKTURASIDA
MAROSIMLARNING O ‘RNI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
30
(30).
4.
Sharipova, M. B., & Farmonova, G. S. Q. (2021). NIKOHDAN SO’NG ADO
ETILADIGAN
URF-ODATLAR
TASVIRI
(“ALPOMISH”
DOSTONI
MISOLIDA).
Scientific progress
,
2
(7), 1125-1129.
5.
qizi Hamidova, U. F., & Sharipova, M. B. (2024, February). METHODOLOGY OF
DEVELOPMENT OF CREATIVE ABILITIES OF CHILDREN OF PRESCHOOL AGE.
In
INTERNATIONAL CONFERENCE: PROBLEMS AND SCIENTIFIC SOLUTIONS.
(Vol.
3, No. 1, pp. 73-82).
6.
Шарипова, М. Б., & Неъматуллоева, М. (2024, February). ТЕОРИЯ РАЗВИТИЯ
ЛИЧНОСТИ ЭРИКА ЭРИКСОНА СРЕДИ ДРУГИХ ПОДХОДОВ И НАУЧНОЙ
МЕТОДОЛОГИИ.
In
INTERNATIONAL
SCIENTIFIC
AND
PRACTICAL
E-
CONFERENCE" MODERN TENDENCIES OF DIGITAL EDUCATION AND WAYS OF
IMPLEMENTING THEM IN THE EDUCATIONAL PROCESS"–Brno, Czech
(Vol. 1, pp. 6-
13).
7.
Шарипова, М. Б., & Неъматуллоева, М. (2024, February). КОМПЛЕКСНАЯ
КОНЦЕПЦИЯ РАЗВИТИЯ ЛИЧНОСТИ И ЕЕ НАУЧНО-ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ
ОСНОВЫ. In
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL E-CONFERENCE"
MODERN TENDENCIES OF DIGITAL EDUCATION AND WAYS OF IMPLEMENTING
THEM IN THE EDUCATIONAL PROCESS"–Brno, Czech
(Vol. 1, pp. 18-25).
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
335
8.
Sharipova,
M.
(2023).
“ALPOMISH”
EPOSINING
QADIMIYLIGI
VA
AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
44
(44).
9.
Sharipova, M. (2024). EPOS HAMDA MAROSIM MUNOSABATINING QADIMIYLIGI
VA AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
46
(46).
10.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA NIKOH MAROSIMINING ARXAIK-
BAIIY XUSUSIYATLARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
44
(44).
11.
Sharipova, M. (2023). MAKTABGACHA TA’LIM TIZIMIDA ETNIK-MADANIY
TA'LIM TIZIMI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
32
(32).
12.
Sharipova, M. (2024). ABDUNAZAR POYONOVNING 70 YILLIK YUBILEYI
DOIRASIDA “ABDUNAZAR POYONOVNING BAXSHICHILIK SAN’ATIDA
TUTGAN O ‘RNI” MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA
(Ilmiy
maqolalar
to’plami): ABDUNAZAR
POYONOVNING
KUYLAGAN
“ALPOMISH” VARIANTIDA MAROSIMLAR BADIIY IFODASI.
Buxoro davlat
pedagogika instituti jurnali
,
4
(4).
13.
Baxshilloyevna, S. M., & Firuzovna, R. S. (2024). KITOBXONLIK MADANIYATI
ORQALI TALABALAR MA'NAVIYATINI YUKSALTIRISHNING ILMIY-NAZARIY
ASOSLARI.
14.
Sharipova, M., & Jabborova, D. (2024). COMMONALITIES IN THE RELATIONSHIPS
OF FOLKLORE GENRES WITH LITERATURE.
Modern Science and Research
,
3
(9),
170-177.
15.
Sharipova, M., & Rajabova, S. (2024). SCIENTIFIC AND THEORETICAL BASIS OF
IMPROVING THE SPIRITUALITY OF STUDENTS THROUGH LIBRARY
CULTURE.
Modern Science and Research
,
3
(9), 148-155.
16.
Sharipova, M., & Saidova, S. (2024). THE SKILL OF CHARACTER DEVELOPMENT IN
ABDULLA QAHHOR'S STORIES.
Modern Science and Research
,
3
(9), 156-162.
17.
qizi Hamidova, U. F., & Sharipova, M. B. (2024, February). METHODOLOGY OF
DEVELOPMENT OF CREATIVE ABILITIES OF CHILDREN OF PRESCHOOL AGE.
In
INTERNATIONAL CONFERENCE: PROBLEMS AND SCIENTIFIC SOLUTIONS.
(Vol.
3, No. 1, pp. 73-82).
18.
Azimov, Y., To’xsanov, Q., Adizov, B., Sharipova, M., & Hojiyeva, N. (2024). Statistical
analysis of thrift and ecological education concepts in elementary school students. In
E3S
Web of Conferences
(Vol. 587, p. 02020). EDP Sciences.
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
336
19.
Sharipova,
M.
(2023).
“ALPOMISH”
EPOSINING
QADIMIYLIGI
VA
AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
44
(44).
20.
Sharipova, M. (2024). EPOS HAMDA MAROSIM MUNOSABATINING QADIMIYLIGI
VA AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
46
(46).
21.
Sharipova, M. (2024). EPOS HAMDA MAROSIM MUNOSABATINING QADIMIYLIGI
VA AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
46
(46).
22.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA NIKOH MAROSIMINING ARXAIK-
BAIIY XUSUSIYATLARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
44
(44).
23.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONI BADIIY STRUKTURASIDA
MAROSIMLARNING O ‘RNI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
30
(30).
24.
Sharipova, M. (2020). Вестник магистратуры.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
1
(1).
25.
Sharipova, M. B., & Inoyatova, F. I. (2018). USE OF PROBLEM-BASED LEARNING IN
THE CLASSROOM.
УЧЕНЫЙ XXI ВЕКА
, (11), 69.
26.
Sharipova, M. B., & qizi Shokirova, N. Z. «ALPOMISH» DOSTONI–BADIIY
BARKAMOL ASAR.
27.
Sharipova, M. B., & qizi Salimova, K. R. “ALPOMISH” DOSTONIDA “KAMPIR O’LDI”
MAROSIMI TASVIRI.
28.
Sharipova, M. B. Ritual and Epic Relations in the Epic" Alpomish".
MIDDLE EUROPEAN
SCIENTIFIC BULLETIN
.
29.
Шарипова, М. Б. (2024). НАУЧНО-ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ИЗУЧЕНИЯ
ГЕРОИЧЕСКОГО ЭПОСА.
International Journal of Formal Education
,
3
(4), 77-82.
30.
Bakhshilloevna, S. M., & Akmalovna, A. M. M. (2024, February). SCIENTIFIC AND
THEORETICAL FOUNDATIONS OF AESTHETIC EDUCATION OF CHILDREN OF
PRESCHOOL AGE. In
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL E-
CONFERENCE" MODERN TENDENCIES OF DIGITAL EDUCATION AND WAYS OF
IMPLEMENTING THEM IN THE EDUCATIONAL PROCESS"–Brno, Czech
(Vol. 1, pp.
49-51).
31.
qizi Hamidova, U. F., & Sharipova, M. B. (2024, February). METHODOLOGY OF
DEVELOPMENT OF CREATIVE ABILITIES OF CHILDREN OF PRESCHOOL AGE.
In
INTERNATIONAL CONFERENCE: PROBLEMS AND SCIENTIFIC SOLUTIONS.
(Vol.
3, No. 1, pp. 73-82).
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
337
32.
Шарипова, М. Б., & Неъматуллоева, М. (2024, February). ТЕОРИЯ РАЗВИТИЯ
ЛИЧНОСТИ ЭРИКА ЭРИКСОНА СРЕДИ ДРУГИХ ПОДХОДОВ И НАУЧНОЙ
МЕТОДОЛОГИИ.
In
INTERNATIONAL
SCIENTIFIC
AND
PRACTICAL
E-
CONFERENCE" MODERN TENDENCIES OF DIGITAL EDUCATION AND WAYS OF
IMPLEMENTING THEM IN THE EDUCATIONAL PROCESS"–Brno, Czech
(Vol. 1, pp. 6-
13).
33.
Шарипова, М. Б., & Неъматуллоева, М. (2024, February). КОМПЛЕКСНАЯ
КОНЦЕПЦИЯ РАЗВИТИЯ ЛИЧНОСТИ И ЕЕ НАУЧНО-ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ
ОСНОВЫ. In
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL E-CONFERENCE"
MODERN TENDENCIES OF DIGITAL EDUCATION AND WAYS OF IMPLEMENTING
THEM IN THE EDUCATIONAL PROCESS"–Brno, Czech
(Vol. 1, pp. 18-25).
34.
Sharipova,
M.
(2023).
“ALPOMISH”
EPOSINING
QADIMIYLIGI
VA
AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
44
(44).
35.
Sharipova, M. (2024). EPOS HAMDA MAROSIM MUNOSABATINING QADIMIYLIGI
VA AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
46
(46).
36.
Sharipova, M. (2024). EPOS HAMDA MAROSIM MUNOSABATINING QADIMIYLIGI
VA AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
46
(46).
