2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
412
BOSHLANG’ICH SINF O’QISH KITOBIDA FOLKLOR MATNLARINING
YORITILISHI
Sayfiddinova Sitora Kamoliddin qizi
Zarmed universiteti III bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14953297
Annotatsiya.
Ushbu maqolada 4- sinf o’qish kitobida keltirilgan o’zbek xalq og’zaki
ijodiga oid bo’lgan “Boychechak” mavsum qo’shig’i va “Xo’p hayda” mehnat qo’shig’ining
tahlili yoritiladi. Ushbu qo’shiqdagi g’oya unda aks ettirilgan ko’chma ma’nodagi so’zlar, ramziy
ifodalar ochib beriladi.
Bolalarga folklor milliy boyligimizni o’rgatishda ushbu qo’shiqlar namuna sifatida
o’rgatilishi inobatga olinib, boshlang’ich sinf o’quvchilariga qo’llanma sifatida tahlilga tortildi.
Kalit so’zlar:
folklor, xalq og’zaki ijodi, mehnat qo’shiqlari, mavsum qo’shiqlari, “Xo’p
hayda”, “Boychechak”, ramzlar, badiiy obrazlar, janrlar .
Abstract.
The Uzbek people mentioned in the 4 th grade winter book in this article The
analysis of “Boychechak” song 1 and “Goodbye” work song related to his oral creativity. The
idea of this song, the figurative language and syumbolic expressions reflected in it, will be
revealed. When teaching children about our folklore wealth, these songs are taught asexamples,
and they were analyzed as a guide for the primary school curriculum.
Keywords:
Folklore, art, labor songs, seasonal songs, "Xop hayda", "Boychechak",
symbols, artistic images, genres.
Аннотация.
В данной статье рассматривается анализ узбекской народной песни
«Бойчечак» и рабочей песни «Хоп хайда», которые включены в учебник для 4 класса. Идея
этой песни раскрывается через образные слова и символические выражения, отраженные
в ней. Учитывая тот факт, что данные песни преподаются в качестве примеров при
обучении детей нашему национальному фольклорному наследию, они были
проанализированы в качестве пособия для учащихся начальной школы.
Ключевые слова:
Фольклор, народное устное творчество, трудовые песни,
сезонные песни, «Хоп хайда», «Бойчечак», символы, художественные образы, жанры.
Hech kimga sir emaski,
xalq og’zaki ijodi namunalarida xalqning turmush tarzi, ijtimoiy
va maishiy hayoti, mehnat faoliyati, tabiat va jamiyatga qarashlari, eʼtiqodi va diniy tasavvurlari,
inson va olamga nisbatan his-tuygʻulari, badiiy olami, bilim darajasi, baxtli va adolatli zamon
haqidagi oʻy fikrlari oʻz ifodasini topgan.
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
413
Vaholanki, boshlang’ich sinf bolalariga xalq og’izaki ijodi namunalarini o’rgatish, o’tmishi
va bizgacha yetib kelgan tarixini bola ongiga singdirish bolaning dunyoqarashi va vatanga
bo’lgan mehrini yanada oshiradi.
O‘z xalqining tarixi va urf-odatlarini bilmasdan, o‘quvchini
o‘zi tug‘ilib o‘sgan va yashayotgan yurtning xalq madaniyati bilan yaqindan tanishtirmasdan turib,
Vatanga munosib fuqaroni tarbiyalab bo‘lmaydi. Yangi zamon fuqarosini shakllantirish jarayonini
Vatanga muhabbat tarbiyasidan boshlash kerak. Barchamizga ayonki, bolalar tasavvurini,
fantaziyasini o‘stirishda xalq og‘zaki ijodi namunalari alohida o‘rin tutadi. Xalq madaniyatini
saqlash va davom ettirishga yordam beradi. Yangi ijodiy asarlarga ilhom manbai bo‘ladi va milliy
o‘ziga xoslik va qadriyatlarni targ‘ib qiladi. Boshlang‘ich sinflarda xalq og‘zaki ijodining (folklor)
o‘qitilishi bolalarning ma’naviy-axloqiy tarbiyasida muhim rol o‘ynaydi. Folklorizm ta’lim
jarayonida xalq ertaklari, maqollar, topishmoqlar, qo‘shiqlar va dostonlar orqali qo‘llaniladi.
Folklorizmning boshlang‘ich sinflardagi ahamiyati shundaki,tarbiya vositasi sifatida
bolalar ezgulik va yovuzlikni farqlashni o‘rganadi. Xalq ertaklari va maqollar axloqiy fazilatlarni
shakllantiradi (halollik, do‘stlik, mehnatsevarlik kabi). Bolalar og‘zaki va yozma nutqni
rivojlantiradi. Doston va latifalar orqali jasorat, vatanparvarlik va adolat tushunchalari o‘rgatiladi.
So‘z boyligini oshiradi, o‘z fikrini ifodalashni o‘rgatadi. Maqollar va topishmoqlar mantiqiy
fikrlashni shakllantiradi. Xalq ertaklari va qo‘shiqlari bolalarning darsga qiziqishini
oshiradi.O‘yinlar va sahna ko‘rinishlari orqali interfaol ta’lim amalga oshiriladi.
Folklor asosida tashkil etilgan rolli o‘yinlar bolalarning ijodkorligini rivojlantiradi. O‘zbek
xalqining qadriyatlari va an’analarini o‘rganish imkoniyati yaratadi. Bolalar milliy iftixor
tuyg‘usiga ega bo‘ladilar. Folklor orqali boshqa millatlarning madaniyatiga hurmat hissi
shakllanadi. Jumladan, har bir bola yoshligidan ertak eshitib, dunyoni anglaydi. Har bir aytiladigan
ertak bolalarda yangicha taassurot qoldiradi. Bolalar ertak qahramonlariga o‘xshashga harakat
qiladilar, sehrli narsalarga ega bo‘lishni istaydilar yoki o‘zlari sehrgarga aylanib qolishni va
qahramon singari behisob kuch-qudratga qodir bo‘lishni orzu qiladilar.
Bunga yaqqol namuna sifatida 4-sinf o’qish kitobida xalq og’zaki ijodi, ya’ni folklor
uchun alohida o’rin ajratilgan. Bunda xalq og’zak ijodi namunasidan bolalar qo’shig’i
hisoblanmish “Boychechak” qo’shig’i keltiriladi. Bu mavsumiy qo’shiq bo’lib, aynan bahor
faslida ijro etiladi.
Boychechagim boylandi,
Qazon to’la ayrondir.
Ayroningdan bermasang,
Qozon- tovog’ing vayrondir.
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
414
Qattiq yerdan qatalab chiqqan boychechak,
Yumshoq yerdan yumalab chiqqan boychechak.
Bahorda bolalar dala-dashtlarga chiqib, qir adirlardan boychechakni ko’rishadi va terib
kelishib, uylariga uyma-uy kezib qariyalarga, keksa kishilarga boychechak unib chiqqanligini
ma’lum qilishadi. Qariyalar boychechakni qo’llariga olib, ko’zlariga surtib “Omonlig’-u
somonlig’ hech ko’rmaylik yomonlik”,- deya yangi yilga, ya’ni yangi kunga - Navro’zga
yetib kelganlari uchun shukronalik qilishadi.
Qo’shiqning tartibi to’rt qator asosiy qism va ikki qator takrorlanuvchi naqorot
qismidan iborat. Naqorot qismi har ikkala banddan keyin ham
“Qattiq yerdan qatalab chiqqan boychechak,
Yumshoq yerdan yumalab chiqqan boychechak”
tarzda takroriy tarzda aytiladi. Bu qo’shiqni bolalar qarsak chalgan holda ijro
qilishadi. Boychechak bu yerda yoshlikning, jo’shqin hayotning , unib o’sib kelayotgan yosh
bolaning obrazi bo’lishi ham mumkun.
Xalqning donoligini shundan bilish mumkunki:
Boychechakni tutdilar,
Tut yog’ochga osdilar.
Qilich bilan chopdilar,
Baxmal bilan yopdilar.
Qattiq yerdan qatalab chiqqan boychechak,
Yumshoq yerdan yumalab chiqqan boychechak.
Bandini tahlil qiladigan bo’lsak, bu yerda tut yog’och obrazi ishtirok etgan bandidan
ko’rinib turibdiki, bu beshikning yasalishi bilan bog’liq ajoyib tasvirdir. Avvaliga yog’ochni,
daraxtni kesishadi, uni osib, quritishadi. Keyin qilich bilan chopib, randalab, ustalar uni beshik
holida keltirishadi. So’ngra baxmal bilan yopib, hayotning umidi, kelajagi bo’lgan
farzandlarimizni unga yaxshi niyatlar bilan yotqizadilar. Tut yog’och deyilishiga sabab,
chunki tut yog’och aynan juda serhosil, meva ko’p tugadigan daraxt hisoblanadi. Demak,
dono xalqimiz yangi hayotga qadam tashlayotgan chaqaloqlar sonining ko’p bo’lishini,
dunyo bolalarga to’lishini yaxshi niyat qilishgan.
Boychechagim boylandi,
Ko’chama-ko’cha aylandi.
Boychechagim ko’k somsa
Cho’ntaklarga joylandi.
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
415
Qattiq yerdan qatalab chiqqan boychechak,
Yumshoq yerdan yumalab chiqqan boychechak.
Bahor elchisi haqidagi bu qo’shiq aslida yasharish, yoshlikni tarannum etuvchi
mavsumiy qo’shiqdir.
Tili sodda, bolalarga xos. Bolalarning biri bu qo‘shiqning to‘rtligini kuylaydi,
qolganlari esa naqarotini jo‘r bo‘lib kuylaydilar. Bu qo‘shiqda ko‘klamga xos tabiat hodisalari
hamda xalqimizning an’analari zavq bilan tarannum etilgan. Ko‘rib turganimizdek, bolalar
hayotida qo‘shiqlarning roli katta ahamiyat kasb etadi. Xalq qo‘shiqlari har bir xalqning iqlimiga,
urf-odatiga, marosimlariga mos tarzda ijro etilgan. Bu xildagi qo‘shiqlar o‘tmishimizni, uzoq
ajdodlarimizning turmush tarzini, dunyoqarashini hamda orzu-istaklarini o‘rganishda katta
ahamiyatga ega.
4-sinf o’qish kitobining 98- betida yana milliy folklorimizga oid yana bir matn
berilgan, bu “Xo’p hayda” mehnat qo’shig’idir. Odatda, mehnat qo’shiqlari xalqimizning
dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchiligi bilan bog’liq qo’shiqlar bo’ladi va ular mehnat
jarayonini yengillashtirish, kayfiyatni ko’tarish, mehnat qilish jarayoni bilan bog’liq
bilimlarni ish jarayonida aks ettiradi.
Xo’p hayda-yo, ho’p hayda ,
Qalqon qulog’im hayda,
Temir tuyog’im hayda
Xirmonni qilgin mayda.
“Xo’p hayda qo’shig’i ham shulardan biri bo’lib, aynan mehnat qo’shiqlarining
dehqonchilik bilan bog’liq qo’shiqlar sarasiga kiradi.
Bunda , odatda, somonni bug’doydan ajratish jarayonida ijro qilinadigan qo’shiq
hisoblanadi. Bunda asosiy mehnatni ho’kiz, yoki eshaklar bajaradi. Xirmon egasi jonivorini
ovutish maqsadida uni yaxshi so’zlar bilan erkalatib, uni ruhlantiradi. Og’ir mehnatdagi
charchog’ini yozdirishga harakat qiladi, masalan, she’r matnida jonivorni “qalqon qulog’im”,
“temir tuyog’im” kabi erkalash so’zlarini keltiradi. Temir tuyoq deyilishiga sabab, jonivir
tuyog’i qanchalik qattiq bo’lsa, shuncha ishga va mehnatga chidamliligi aks ettiriladi. Bunda,
odatda, hayvonlarning tuyog’i ostiga taqalar qoqishadi va bular orqali xirmon chog’i somonni
tezroq ajratish maqsadi bo’ladi.
Ostingdan bosgan donni,
Tuyog’ing qilsin mayda.
Sen po’stidan judo qil,
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
416
Somoni senga foyda.
Jonivorga uqtirish sabablardan yana biri, qachonki biz somonni boshoqdan ajratsak,
senga ham somonini xashak , ya’ni ozuqa sifatida beramiz, ma’nosini uqish mumkin.
Chuv, hey jonivorim, hayda,
Hirmonni qilgin mayda.
Ishni tomom qilmasang,
Joningga tinim qayda.
Bunda ko’pincha xirmon egasi- don yanchuvchining orzu - istaklari, iztiroblari
qayg’ulari g’amlari ham aks etgan , masalan , bu xohishni “Xo’p hayda” qo’shig’ining so’nggi
qatorida
“Donni yig’ib olmasak,
Bizlarga tinim qayda”
shaklida ifodalaydi. Chunki ro’zg’orda tinim, jonida orom, bo’lishi uchun xirmon
egasi donni po’stidan ajratib olishi kerak bo’ladi. Ko’rinib turubdiki, mehnat qo’shiqlarining
har birida purhikmat so’zlar aks ettirilgan.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, qo‘shiqlar o‘quvchilarning tarbiyasiga, dunyoqarashiga
katta ta’sir ko‘rsatadi, milliy urf-odatlarni sevishga, qadriyatlarni ardoqlashga, aqliy
rivojlanishiga, nutqiy faoliyatiga beqiyos yordam beradi. O‘zbek xalq qo‘shiqlari juda qadimiy
tarixga ega bo‘lib, ular dastlab mehnat jarayonida vujudga kelgan. Xalq qo‘shiqlarida
xalqimizning orzu-umidlari, ichki kechinmalari, zavq-shavqi, mehnat faoliyatlari, quvonchlari-yu
iztiroblari mujassamlashgan. Xalq qo‘shiqlari barchamizning ko‘nglimizga birdek yoqadi hamda
sevib o‘rganishimiz, ijro qilishimiz uchun munosib durdonalardir.
REFERENCES
1.
S.Matjonov, A. Shojalilov, X. G’ulomova, Sh. Sariyev, Z.Dolimov. 4-sinf
2.
darslik. 6-nashr. Toshkent-, “Yangiyo’l Poligraph Service”. 2020.B-
3.
Madayev O. "O‘zbek xalq og‘zaki ijodi". O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: Mumtoz so‘z, 2010.
4.
Jo‘rayev M. "Folklorshunoslik asoslari". O‘quv qo‘llanma. – Toshkent, 2008.
5.
Jo‘rayev M., Eshonqulov J. "Folklorshunoslikka kirish". O‘quv qo‘llanma. – Toshkent,
2017.
