2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
423
ARISTOTELNING NOTIQLIK SAN’ATIGA QOʻSHGAN HISSASI
Mirzaquliyeva Oydinoy Shahobovna
Buxoro davlat pedagogika instituti
Oʻzbek tili va adabiyoti ta’lim yoʻnalishi 3-OʻTA-24 guruhi talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14953339
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Aristotelning notiqlik san’atiga qoʻshgan hissasi hamda
notiqlik nazariyasi, tamoyillari va kategoriyalari xususida ma’lumot berilgan.
Kalit so ‘zlar:
Aristotel, notiqlik, nutq, insoniyat tarixi, voizlik, muloqot shakllari.
Аннотация.
В статье представлена информация о вкладе Аристотеля в искусство
ораторского искусства, а также о теории, принципах и категориях ораторского
искусства.
Ключевые слова:
Аристотель, ораторское искусство, речь, история человечества,
проповедь, формы общения.
Abstract.
This article provides information about Aristotle's contribution to the art of
oratory and the theory, principles, and categories of oratory.
Keywords:
Aristotle, oratory, speech, human history, preaching, forms of communication.
Notiqlik san’ati qadim zamonlardan insonlarni oʻziga jalb qilgan san’atlardan biri
hisoblanadi. Chiroyli nutq har doim muhim narsalar qatorida turadi. Insonlarning jamiyatda oʻz
oʻrnini egallashda ham nutqning ahamiyati juda kattadir. Nutqi goʻzal va ifodali boʻlgan, soʻzlari
manolarga boy boʻlgan shaxslarning nutqi har doim insonlarni oʻziga jalb qiladi va bunday
shaxslar har doim e’zoz va e’tibor markazida boʻlishadi. Notiqlik san’ati oʻz–oʻzidan fan sifatidagi
tarixi ham ancha qadimga borib taqaladi. Notiqlik san’ati asosan ritorika deb ishlatiladi. “Ritorika”
grekcha soʻz boʻlib, “notiqlik san’ati” degan ma’noni beradi.
Umumiy qilib aytganda ritorika notiqlik haqidagi fan hisoblanadi. Insoniyat tarixida
oʻzining tengsiz nutqlari, oratorligi bilan shuhrat qozongan shaxslar bisyor. Ulardan biri, aynan
shu fanning asoschisi sifatida koʻriladigan Aristoteldir. Aristotel buyuk yunon faylasuflaridan biri,
u ta’bir joiz boʻlsa jamiki allomalarning ustozi hisoblanadi. U miloddan avvalgi 384-yilda Egey
dengizi yoqasidagi Stagir shaharchasida tugʻilgan.
Keyinchalik Makedoniya ta’siriga tushgan bu shaharcha dastlab Ellada ittifoqi doirasida
boʻlgan, u shahar-davlat hisoblangan, makedoniya ta’siriga tushmasdan oldin mustaqil holda
Ellada ittifoqidan ajrab chiqqan. Stagir shaharchasida tugʻilgani tufayli Aristotelni ba’zida Stagiriy
deb ham atashadi, biroq bu juda kam manbalarda tilga olinadi.
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
424
Aristotelning otasi makedoniyaning qirollik oilasi bilan yaqin aloqada boʻlgan. Oʻz-
oʻzidan Aristotel makedoniya shohi Iskandarga murabbiylik qilgan.
Keyinchalik deyarli barcha fanlarga oʻz hissasini qoʻshgan Aristotel dastlab tabiblikni
oʻrgangan. Chunki uning otasi mashhur tabiblar sulolasidan edi. Oʻsmirlik chogʻida otasidan yetim
qolgan aristotel tabiblik faoliyatini shu yerda tomahalliy hokim bolalariga saboq beradi va shu
yerda bilimlarini chuqurlashtiradi, asosiy e’tiborini falsafaga qaratadi, keyingi dunyoqarashining
tamal toshlari mana shu davrda qoʻyiladi. Keyinchalik u Filip II tomonidan saroyga taklif qilinadi,
Filip II Aristotelni oʻgʻli Iskandarga murabbiy etib tayinlaydi.
Bu tarixdagi eng muhim voqealardan biri hisoblanadi. Iskandarning jahon tarixidagi eng
buyuk sarkardalardan biri boʻlib yetishishiga aynan Aristotelning ta’lim-tarbiyasi sabab boʻlgan,
u iskandarni dostonlardagi kabi qahramonona ruhda tarbiyalagan. Jumladan, Iskandarning
quyidagi gapi ham buning toʻgʻriligini isbotlaydi: “Men Aristotelni otamday hurmat qilaman,
chunki otam menga hayot berdi, ustozim esa menga hayotni oʻrgatdi”.Otasining doʻstlari uning
qiziqishlaridan kelib chiqib Aristotelni ilm-fanga yoʻnaltirishgan. Shu sababli aristotel Afinadagi
ma’lum-u mashhur Platon akademiyasiga oʻqishga kirgan. Aristotel bu yerda naqt oʻn ikki yil
tahsil oladi va keyin oʻzi shu yerda ta’lim ham beradi. Aristotel Platonning sevimli shogirdi edi.
Platon vafot etib, akademiya nomaqbul kishi qoʻliga oʻtgach Aristotel Afinani tark etadi.
Aristotel Assos shahrida mahalliy hokim bolalariga saboq beradi va shu yerda bilimlarini
chuqurlashtiradi, asosiy e’tiborini falsafaga qaratadi, keyingi dunyoqarashining tamal toshlari
mana shu davrda qoʻyiladi. Keyinchalik u Filip II tomonidan saroyga taklif qilinadi, Filip II
aristotelni oʻgʻli Iskandarga murabbiy etib tayinlaydi.
Bu tarixdagi eng muhim voqealardan biri hisoblanadi. Iskandarning jahon tarixidagi eng
buyuk sarkardalardan biri boʻlib yetishishiga aynan Aristotelning ta’lim-tarbiyasi sabab boʻlgan,
u iskandarni dostonlardagi kabi qahramonona ruhda tarbiyalagan. Jumladan, iskandarning
quyidagi gapi ham buning toʻgʻriligini isbotlaydi: “Men Aristotelni otamday hurmat qilaman,
chunki otam menga hayot berdi, ustozim esa menga hayotni oʻrgatdi”.
Aristotelning bir necha yuzlab asarlar yozgani taxmin qilinadi. U oʻzidan juda boy falsafiy
meros qoldirgan. Shular sirasiga kiruvchi “Ritorika” notiqlik san’atining muhim manbalaridan biri
hisoblanadi. Aristotel bu asarida bir qator masalalarni koʻrib chiqadi. Jumladan, ritorikaning
foydasi, maqsadi va asoslari; ritorikaning dialektikaga munosabati, sillogizm bilan antimemaning
oʻzaro munosabati, notiqlik san’atining barcha fanlar uchun umumiyligi; nima uchun
tadqiqotchilar koʻpincha sudlov nutqlari haqida gapirishni ma’qul koʻrishlari; notiqlik san’ati
sistemasini tuzish mumkin yoki yoʻqligi; sudya hal etishi kerak boʻlgan masalalar; avvalgi notiqlik
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
425
san’ati sistemalarining qoniqarli emasligi; qonun nega barcha muammolarni oʻzi hal etishi
kerakligi va buning sabablari; notiq nimalarni isbotlamogʻi kerakligi va hokazolar.“Ritorika” asari
ritorikaning dialektika bilan umumiy va oʻxshash tomonlarining muhokmasi bilan boshlanadi.
Dialektika grekcha soʻz boʻlib, diaolog, suhbat ma’nosini beradi. Platon uni shunday
ta’riflaydi: “Dialektik – savol berib, roʻgʻri javob izlovchi odam. Dialektika san’ati – dehqon
dalaga urugʻ sepganday, donishmand koʻngillarga urugʻ sepadi, ulardan haqiqat unib chiqadi va
bu hosil abadiy, oʻlmas boylikdir”. Notiqlik nega aynan san’at deyiladi? Buning boisi qadimgi
davrlardayoq notiqlik san’at darajasigacha koʻtarilgan.
Uni san’atday e’zozlashgan. Maxsus maktablarda mana shu san’at oʻrgatilgan. Notiqlik
san’ati juda koʻp oʻrinda asqotadi. Misol uchun, omma oldida chiqish, rasmiy chiqish, auditoriya
oldida chiqish, axborot yetkazish, rasmiy odob, koʻngilochar yigʻinlardagi nutq kabilar misol boʻla
oladi. Notiqlik hamma sohada birday muhim san’atlardan biri hisoblanadi.Meditsina sohasida ham
goʻzal nutqning oʻrni beqiyosdir.Ba‘zida tuzalmas dardga mubtalo boʻlgan bemorlar ham
bittagina shirin soʻz va e’tibor bilan ular yana sogʻlom hayotlariga qaytishadi. Bu ham nuqning
qudrati bilan boʻladi.
Xulosa qilib aytganda, nutq—qalblarida zabt etuvchi sehr tafakkurni yurituvchi nur.
Soʻz bilan yurakni yayratish ham, ado qilish ham mumkin.Shunday ekan har bir
soʻzlayotgan nutqimizga e’tiborli boʻlaylik!
REFERENCES
1.
Shodiyevna, N. S. (2024). IN MODERN UZBEK POETRY POETIC INTERPRETATION
IMAGES WATER AND FIRE.
MODERN SCIENCE
,
2181
, 3906.
2.
Nizomova, S. (2020). Symbolic interpretations of water and fire in modern
poetry.
Интернаука
, (35), 75-76.
3.
Nizomova, S. S. (2023). EXPRESSION OF WATER AND FIRE ICONS IN POEMS
CREATED IN THE DEFINITION OF PLACE IN MODERN UZBEK POETRY.
Journal of
Modern Educational. Achievements
,
8
(8), 202-206.
4.
NIZOMOVA, S. S. (2023). THE SYMBOLISM OF FIRE AND WATER IN POEM.
THE
ROLE OF SCIENCE AND INNOVATION IN THE MODERN WORLD
,
1
(9), 48-54.
5.
Husenova, A., Jumayeva, M., Nizomova, S., Shokirova, M., Himoyeva, S., & Abdullayev,
S. (2024). Effectiveness of experimental work aimed at developing environmental
competence of students. In
E3S Web of Conferences
(Vol. 587, p. 03025). EDP Sciences.
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
426
6.
Nizomova, S. S. (2020, August). THE SCOPE OF THE TOPICS OF THE SHARIA OF THE
INDEPENDENCE PERIOD. In
Archive of Conferences
(Vol. 4, No. 4, pp. 68-69).
7.
Nizomova, S. S. (2020, August). SHARIA'S DESCRIPTION OF THE CEREMONIAL
ATTITUDE TO WATER. In
Archive of Conferences
(Vol. 4, No. 4, pp. 65-67).
8.
Nizomova, S. S., & Munisxon, O. (2024, February).
THE SIGNIFICANCE OF THE MAIN
ACTIVITY GAME IN THE EDUCATION OF CHILDREN IN THE PRESCHOOL EDUCATION
ORGANIZATION. In
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL E-CONFERENCE"
MODERN TENDENCIES OF DIGITAL EDUCATION AND WAYS OF IMPLEMENTING THEM IN
THE EDUCATIONAL PROCESS"–Brno, Czech
(Vol. 1, pp. 1-5).
9.
Nizomova, S. S., & Jumayeva, M. H. (2024). REPRESENTATION OF THE IMAGE OF
WATER IN MODERN UZBEK POETRY.
YOUTH, SCIENCE, EDUCATION: TOPICAL
ISSUES, ACHIEVEMENTS AND INNOVATIONS
,
3
(1), 70-75.
10.
Shodiyevna, N. S. (2022). The Symbolism of Fire and Water in Poetic Context.
European
Journal of Innovation in Nonformal Education
,
2
(2), 170-174.
11.
Shodiyevna, N. S., & Pokizabonu, U. Interpretative Phrases Related to Water in Modern
Poetry.
12.
Shodiyevna, N. S. (2024). The Symbol of Fire in Poem.
International Journal of Formal
Education
,
3
(4), 83-86.
13.
Nizomova, S. (2020). ZAMONAVIY SHE’RIYATDA SUV VA OLOV BILAN BOG ‘LIQ
OBRAZLARNI IFODALASH AN’ANASI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
2
(2).
14.
Nizomova, S. (2021). ZAMONAVIY SHE’RIYATDA OLOV ANALOGLARINING
OBRAZLANTIRILISHI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
8
(8).
15.
Nizomova, S. (2024). IN MODERN UZBEK POETRY POETIC INTERPRETATION
IMAGES WATER AND FIRE.
Modern Science and Research
,
3
(10), 171-175.
16.
Nizomova, S. S., & Munisxon, O. (2024, February).
THE SIGNIFICANCE OF THE MAIN
ACTIVITY GAME IN THE EDUCATION OF CHILDREN IN THE PRESCHOOL EDUCATION
ORGANIZATION. In
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL E-CONFERENCE"
MODERN TENDENCIES OF DIGITAL EDUCATION AND WAYS OF IMPLEMENTING THEM IN
THE EDUCATIONAL PROCESS"–Brno, Czech
(Vol. 1, pp. 1-5).
17.
Nizomova, S. S. (2023). EXPRESSION OF WATER AND FIRE ICONS IN POEMS
CREATED IN THE DEFINITION OF PLACE IN MODERN UZBEK POETRY.
Journal of
Modern Educational Achievements
,
8
(8), 202-206.
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
427
18.
Nizomova, S. (2024). IN MODERN UZBEK POETRY POETIC INTERPRETATION
IMAGES WATER AND FIRE.
Modern Science and Research
,
3
(10), 171-175.
19.
Nizomova, S. S., & Munisxon, O. (2024, February).
THE SIGNIFICANCE OF THE MAIN
ACTIVITY GAME IN THE EDUCATION OF CHILDREN IN THE PRESCHOOL EDUCATION
ORGANIZATION. In
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL E-CONFERENCE"
MODERN TENDENCIES OF DIGITAL EDUCATION AND WAYS OF IMPLEMENTING THEM IN
THE EDUCATIONAL PROCESS"–Brno, Czech
(Vol. 1, pp. 1-5).
20.
Nizomova, S. S. (2021). Images In Modern Uzbek Poetry.
Psychology and Education
Journal
,
58
(1), 754-758.
21.
Nizomova, S. S. (2020). MODERN POETRY. In
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
СОВРЕМЕННОЙ НАУКИ
(pp. 89-90).
22.
Shodiyevna, N. S. (2024). IN MODERN UZBEK POETRY POETIC INTERPRETATION
IMAGES WATER AND FIRE.
MODERN SCIENCE
,
2181
, 3906.
23.
Husenova, A., Jumayeva, M., Nizomova, S., Shokirova, M., Himoyeva, S., & Abdullayev,
S. (2024). Effectiveness of experimental work aimed at developing environmental
competence of students. In
E3S Web of Conferences
(Vol. 587, p. 03025). EDP Sciences.
24.
Nizomova, S. (2020). Symbolic interpretations of water and fire in modern
poetry.
Интернаука
, (35), 75-76.
25.
Nizomova, S. (2020). Symbolic interpretations of water and fire in modern
poetry.
Интернаука
, (35), 75-76.
26.
Sharipova, M. (2024). ABDUNAZAR POYONOVNING 70 YILLIK YUBILEYI
DOIRASIDA “ABDUNAZAR POYONOVNING BAXSHICHILIK SAN’ATIDA
TUTGAN O ‘RNI” MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA
(Ilmiy
maqolalar
to’plami): ABDUNAZAR
POYONOVNING
KUYLAGAN
“ALPOMISH” VARIANTIDA MAROSIMLAR BADIIY IFODASI.
Buxoro davlat
pedagogika instituti jurnali
,
4
(4).
27.
Baxshilloyevna, S. M., & Firuzovna, R. S. (2024). KITOBXONLIK MADANIYATI
ORQALI TALABALAR MA'NAVIYATINI YUKSALTIRISHNING ILMIY-NAZARIY
ASOSLARI.
28.
Sharipova, M., & Jabborova, D. (2024). COMMONALITIES IN THE RELATIONSHIPS
OF FOLKLORE GENRES WITH LITERATURE.
Modern Science and Research
,
3
(9),
170-177.
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
428
29.
Sharipova, M., & Rajabova, S. (2024). SCIENTIFIC AND THEORETICAL BASIS OF
IMPROVING THE SPIRITUALITY OF STUDENTS THROUGH LIBRARY
CULTURE.
Modern Science and Research
,
3
(9), 148-155.
30.
Sharipova, M., & Saidova, S. (2024). THE SKILL OF CHARACTER DEVELOPMENT IN
ABDULLA QAHHOR'S STORIES.
Modern Science and Research
,
3
(9), 156-162.
31.
qizi Hamidova, U. F., & Sharipova, M. B. (2024, February). METHODOLOGY OF
DEVELOPMENT OF CREATIVE ABILITIES OF CHILDREN OF PRESCHOOL AGE.
In
INTERNATIONAL CONFERENCE: PROBLEMS AND SCIENTIFIC SOLUTIONS.
(Vol.
3, No. 1, pp. 73-82).
32.
Azimov, Y., To’xsanov, Q., Adizov, B., Sharipova, M., & Hojiyeva, N. (2024). Statistical
analysis of thrift and ecological education concepts in elementary school students. In
E3S
Web of Conferences
(Vol. 587, p. 02020). EDP Sciences.
33.
Sharipova,
M.
(2023).
“ALPOMISH”
EPOSINING
QADIMIYLIGI
VA
AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
44
(44).
34.
Sharipova, M. (2024). EPOS HAMDA MAROSIM MUNOSABATINING QADIMIYLIGI
VA AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
46
(46).
35.
Sharipova, M. (2024). EPOS HAMDA MAROSIM MUNOSABATINING QADIMIYLIGI
VA AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
46
(46).
36.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA NIKOH MAROSIMINING ARXAIK-
BAIIY XUSUSIYATLARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
44
(44).
37.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONI BADIIY STRUKTURASIDA
MAROSIMLARNING O ‘RNI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
30
(30).
38.
Sharipova, M. (2020). Вестник магистратуры.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
1
(1).
39.
Sharipova, M. B., & Inoyatova, F. I. (2018). USE OF PROBLEM-BASED LEARNING IN
THE CLASSROOM.
УЧЕНЫЙ XXI ВЕКА
, (11), 69.
40.
Sharipova, M. B., & qizi Shokirova, N. Z. «ALPOMISH» DOSTONI–BADIIY
BARKAMOL ASAR.
41.
Sharipova, M. B., & qizi Salimova, K. R. “ALPOMISH” DOSTONIDA “KAMPIR O’LDI”
MAROSIMI TASVIRI.
42.
Sharipova, M. B. Ritual and Epic Relations in the Epic" Alpomish".
MIDDLE EUROPEAN
SCIENTIFIC BULLETIN
.
