Mart, 2025-Yil
60
NAFAS OLISH TIZMI KASALLIKLARINI DAVOLASHDA JISMONIY TARBIYA
SHAKLLARI VA USULLARINING QO’LLANILISHI
M.SH. Ismailova
Ilmiy rahbar. O’z.DJTSU
Baxriddinova S.
3-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14984468
Annotatsiya.
Ushbu ilmiy maqola nafas olish tizimi kasalliklarini davolashda jismoniy
tarbiya va nafas olish mashqlarining qo’llanilishini o'rganadi. Nafas olish tizimi kasalliklari,
masalan, bronxial astma, kronik obstruktiv o'pka kasalligi (KO'OK), pnevmoniya va boshqa o'pka
kasalliklari organizmning kislorod olish jarayonini buzishi mumkin. Jismoniy mashqlar va nafas
olish texnikalari o'pka va nafas olish tizimining samarali ishlashini ta'minlashda muhim rol
o'ynaydi. Maqolada jismoniy tarbiya va nafas olish mashqlarining foydalari, ularning turlari va
kasalliklarni davolashda qo'llanilishi bo'yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar berilgan.
Kalit so'zlar:
Nafas olish tizimi, jismoniy tarbiya, nafas olish mashqlari, bronxial astma,
kronik obstruktiv o'pka kasalligi (KO'OK), pnevmoniya, o'pka ventilatsiyasi, kardio-mashqlar,
reabilitatsiya mashqlari, dori-darmonlar, sog'liqni saqlash.
Kirish
Nafas olish tizimi kasalliklari inson hayotiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin, chunki ular
organizmning kislorod olish va chiqishi jarayonlarini buzadi. Nafas olish tizimi kasalliklari orasida
bronxial astma, kronik obstruktiv o'pka kasalligi (KO'OK), pnevmoniya va boshqa o'pka
kasalliklari mavjud. Ushbu kasalliklarni davolashda faqat dori-darmonlar bilan cheklanib
qolishning o'rniga, jismoniy tarbiya va nafas olish mashqlarining ham muhim o'rni bor. Jismoniy
tarbiya nafas olish tizimini yaxshilash, organizmning umumiy holatini mustahkamlash va
kasalliklar bilan kurashishda samarali vosita bo'lib xizmat qiladi. Ushbu maqolada nafas olish
tizimi kasalliklarini davolashda jismoniy tarbiya shakllari va usullarining qo'llanilishi haqida so'z
yuritamiz.
Nafas olish tizimi organizmning barcha hujayralarini kislorod bilan ta'minlash va karbonat
angidridni chiqarish uchun mas'uldir. Nafas olish jarayoni nafas olish yo'llari (burun, tomoq,
traxeya, bronxlar) va o'pka orqali amalga oshiriladi. O'pka alveolalarida kislorod va karbonat
angidrid almashinuvining sodir bo'lishi hayotiy jarayonlarni qo'llab-quvvatlash uchun zarurdir.
Mart, 2025-Yil
61
Nafas olish tizimi kasalliklari nafaqat nafas olishni qiyinlashtiradi, balki organizmning
barcha tizimlariga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Bunday kasalliklarni davolashda nafas olish mashqlari
va jismoniy tarbiya usullarining qo'llanilishi, nafas olish tizimi funktsiyalarini tiklash va
organizmning umumiy sog'lig'ini yaxshilashga yordam beradi.
Quyida nafas olish tizimi kasalliklarining ayrimini ko’rib o’tamiz:
Nafas olish sistemasi organlari bevosita havo bilan muloqotda (kontaktda) bo’ladi va shu
sababli atrof muhitdagi patogen omillarning bevosita tafsiriga uchray-dilar. Ularga birinchi
navbatda havo bilan nafas organlariga tushuvchi viruslar va bakteriyalar ko’p sonli ximik va fizik
ta'sirlovchilar kiradi. Bu omillar nafas yo’llari kasalliklarini chaqiradi, ular ichida ko’pincha
traxeya, bronxlar va o’pkaning o’tkir yalligclanish kasalliklari va o’pka raki uchraydi.
Krupoz zotiljami — o’tkir infeksion kasallik bo’lib, o’pkaning bir yoki bir necha
bo’laklarini albatta jarayonga plevrani ham jalb etuvchi yallig’lanish bilan namoyon bo’ladi.
Krupoz zotiljamini chaqiruvchi turli tipdagi pnevmokokklar bo’lib, ular o’z ta'sirini ular
bilan sensibilizasiyalangan (sezgirligi ortgan) va kuchsizlangan organizmga octkazadilar.
9—11 kun davom etuvchi krupoz zotiljami rivojla-nishida to’rtta bosqich farq qilinadi: 1) quyilish
bosqichi; 2) qizil jigarlanish; 3) kulrang jigarlanish; 4) hal etilish. Quyilish bosqichida
shikastlangan o’pka bo’lagida mikrob-lar kupayishiga javob sifatida serozli yallig’lanishning
paydo bo’lishi bilan ta'riflanadi. Bu davrda kapillyarlar va venulalar o’tkazuvchanligi keskin ortadi
va o’pka paren-ximasiga qon plazmasi va eritrositlar chiqadi.
Qizil jigarlanish bosqichida fibrinozli krupoz yallig’-lanishi rivojlanadi. o’pka bo’lagi
alveolalari eritrositlar bilan to’ladi, ularga polinuklear leykositlar aralashildi va fibrin ipchalari
cho’kadi. o’pka bo’lagi kattalashadi, u qizil va qattiq bo’lib qoladi va jigarni eslatadi. Ana shundan
«jigarlanish» nomi kelib chiqqan. Bu bosqich 5—6 kundan so’ng kulrang jigarlanish bosqichiga
o’tadi. Alveolalarni to’ldirgan ekssudat asosan leykositlardan va fibrindan tashkil topadi.
Leykositlar mikroblarni fagositoz qiladi. Shikastlangan o’pka bo’lagi hajm jihatidan
kattalashadi, qattiqlashadi, kulrang rangga ega bo’ladi. Plevrada ham fibrinoz ekssudat
qoldiqlarini singdirib yuboruvchi ko’plab miqdorda makrofaglar paydo bo’ladi. Plevradagi
fibrinozli ekssudat odatda organlanadi va qattiq chandiqqa aylanadi (47-rasm).
Krupoz zotiljamda parenximatoz organlarda distrofik o’zgarishlar, tomirlar giperemiyasi
rivojlanadi. Krupoz zotiljami asoratlariga shikastlangan bo’lakda abssess, ba'zan o’pka gangrenasi
paydo bo’lishi kiradi. Bir qator holatlarda fibrinozli ekssudat so’rilmasdan qo’shuvchi to’qimaga
o’tishi, uning organlanishi kuzatiladi. Bu asorat o’pka karnifikasiyasi deb ataladi. Bunda o’pka
qattiqlashadi, go’shtsimon bo’lib qoladi.
Mart, 2025-Yil
62
Plevraning fibrinoz yallig’lanishi fibrinnoz — yiringli yallig’lanishga aylanishi, yiring
plevra bo’shlig’ini to’ldirib plevra empiyemasi asoratini berishi mumkin. Infeksiyani o’pkadan
gemotogen yoki limfogen tarqalishida turli organlarning yirjngli yallig’lanishlari paydo bo’lishi
mumkin: mediastinit, perikardit, endokar-dit, meningit va hokazo.
Krupoz zotiljamida o’lim yurak-o’pka yetishmov-chiligidan yoki paydo bo’lgan
asoratlardan kelib chiqadi.
O’tkir bronxit turli infeksion ko’zg’atuvchilar ta'sirida kelib chiqadi. Bu vaqtda
shamollash, changlangan havodan nafas olish yoki tananing turli travmalari natijasida organizm
himoyalanish qobiliyatining pasayib ketishi katta rol o’ynaydi.
Odatda bronx va bronxiolalar yallig’lanishi kataral xarakterga ega bo’ladi, ammo ekssudat
serozli, shilliqli, yiringli, fibrinozli yoki aralash bo’lishi mumkin. Bronx-larning shilliq qavati
giperemiyalashadi, hosil bo’luvchi shilliq miqdori ortadi. Kiprikli tebranuvchi epiteliya o’z
muylarini yo’qotadi, sidiriladi va bu bronxlardan shilliq ajralib chiqib ketishini qiyinlashtiradi.
Bronx devorida shish rivojlanadi va unga limfositlar, plazmatik hujayralar, neytrofil
leykositlar shimiladi. Chiqarib tashlanishi buzilishi natijasida to’planib qolgan shilliq o’tkir
infeksiya qo’zg’atuv-chilari bilan birgalikda bronx daraxtining pastki qismlariga tushadi va
bronxiolalarni berkitib qo’yadi.
O’tkir bronxit odatda tuzalish bilan yakunlanadi, bronx-larning shilliq qavati qayta
tiklanadi. Ammo kasallik, ayniqsa kasallikni saqlab turish uchun omillar bo’lgan vaqtda (chekish)
unchalik o’tkir bo’lmagan va surunkali xarakterni olishi ham mumkin.
O’choqli pnevmoniya (bronxopnevmoniya) — bronxit-lar bilan bog’liq bo’lgan o’pka
to’qimasining o’tkir yallig’-lanishdir. Yallig’lanish jarayoni bronxlardan yondoshgan o’pka
to’qimasiga tarqaladi. Ba'zan o’choqli pnevmoniya birlamchi bo’lishi ham mumkin, ammo bu
vaqtda ham yallig’lanish zonasida (joyida) joylashgan bronxlar yallig’lanish jarayoniga jalb
etiladi. o’choqli pnevmoniya sababchilari odatda mikroblar, viruslar, zamburug’lar hisoblanadi.
Yallig’lanish o'chog'ining razmeriga (hajmiga) qarab alveolalar, asinozli, bo’lakli, aralash
bo’lakli, segmentli va oraliq bronxopnevmoniyalar bo’lishi mumkin.
Yallig’lanish o’choqlari ko’pincha o’pkaning orqa va pastki segmentida rivojlanadi. Ular
turli razmerda, qattiq-lashgan bo’lib, o’pka kesib ko’rilganda kesma yuzasiga kulrang-qizg’ish
rangli o’choqlar sifatida bo’rtib turadi. Ekssudat serozli, ba'zan seroz-gemorragik xarakterda
bo’ladi. Bemor yoshiga qarab bronxopnevmoniya kechishi, joylanishining bir qator xususiyatlari
mayjud. Masalan, kichik yoshdagi bolalarda umurtqa pog’onasiga (II, VI, X) yondoshgan
segmentlarda pnevmoniya o’choqlari paydo bo’ladi, shuning uchun ham ular paravertebral
Mart, 2025-Yil
63
pnevmoniya deb ataladi. U yaxshi kechadi. Aksincha 50 yoshdan yuqori bo’lgan bemorlarda
yallig’lanish o’chog’ining so’rilishi nisbatan sekin ketadi.
O’choqli bronxopnevmoniya asoratlari yallig’lanish fokusining karnifikasiyasi, ularning
yiringli irishi va abssess hosil bo’lishi, ba'zan plevrit rivojlanishi bilan ifodalanadi. Yallig’lanish
o’chog’i tarqalgan, kocp sonli xarakterga ega bo’lsa, o’lim kelib chiqishi mumkin. Bu vaqtda
bemor holatini belgilovchi omillarga nafas olish gipoksiyasi va intoksikosiya kiradi.
Surunkali nospesifik (xos bo’lmagan) o’pka kasalliklari. Nafas yo’llari surunkali
nospesifik kasalliklarini, rivojla-nishi bir-biriga bog’liq bo’lgan, bir guruh kasalliklar tashkil etadi.
Ularga surunkali bronxit, surunkali zotiljam, bron-xoektazlar, surunkali abssess
pnevmoskleroz va o’pka yemfizemiyasi kiradi.
Surunkali bronxit uzoqqa cho’zilgan o’tkir bronxit asorati sifatida rivojlanadi. Uning
sababchilari infeksiya qo’zg’atuvchilari, biroq shuningdek bronxlarni fizik, ximik moddalar bilan
uzoq vaqt ta'sirlanishi bo’lishi mumkin. Barcha bronxial daraxtning diffuz (yoyilgan)
shikastlanishi xarakterli bo’ladi. Bu vaqtda ekssudativ yallig’lanish, (kataral-shilliq, kataral-
yiringli) vaqt o’tishi bilan asosan mahsuldor xarakterga ega bo’lib qoladi. Surunkali bron-xitda
bronxlarning shilliq qavati giperemiyalashadi, uning hamma qavatlari limfositlar, neytrofil
leykositlar, makro-faglar bilan shimiladi. Epiteliyasi asta sidirilib tushadi, bezlar atrofiyaga
uchraydi, ko’pincha tukli epiteliya ko'p qavatli yassi epiteliyaga aylanadi (metaplaziya). Bronx
devorida kechuvchi surunkali yallig’lanish mushak tolalari va nerv oxirlarini distrofiyasiga, elastik
qobiqni atrofiyasi yoki yo’qolishiga olib keladi. Bu o’zgarishlar natijasida bronx peristaltikasi
pasayadi va u o’z drenaj funksiyasini, ya'ni shilliq va ekssudatni chiqarib tashlash vazifasini bajara
olmay qoladi. Shilliqli — yiringli ekssudat bronxlarda turib qoladi, ularda saqlanuvchi mikroblar
yallig’lanishni davom ettiradi. Qon tomirlari sklerozi va qon aylanishning buzili-shi bronx
devorida gipoksiya paydo bo’lishiga sababchi bo’ladi, u fibrolastlarni faollashtiradi va skleroz
kuchayadi. Bronx devori notekis kengayadi va qopchalar, silindlar ko’rinishida bo’shliqlar
bronxoektazlar paydo bo’ladi. Bun-ga yana yo’tal silkinishi ham sabab bo’ladi. Bronxoek-tazlarda
yiringli ekssudat to’planadi va u bronx devorida doimiy yallig’lanish bo’lishini saqlab turadi.
Yallig’lanish asta-sekin mahsuldor xarakterni oladi, granulyasion (dona-dor) to’qima
rivojlanadi va u polip ko’rinishida o’sib bronx teshigini toraytiradi yoki butunlay berkitib qo’yadi
va u o’pkaning tegishli qismini ateiektaziga olib keladi (rasm). Bundan tashqari bronx bilan
yondosh bo’lgan o’pka to’qimasi ham yallig’lanishga jalb etiladi — o’choqli bron-xopnevmoniya
paydo bo’ladi. Uning surunkali kechishi yallig’lanish fokusida sklerozni rivojlanishiga olib keladi
va u ham bronxlarning tortilishi va deformasiyasiga olib keladi.
Mart, 2025-Yil
64
Bronxoektazlar ko'p sonli bo’lib qoladilar va odatda yiringli eksudat to’playdilar. Ularni
qoplovchi epiteliysi ko’pincha metaplaziyaga uchrab ko'p qavatli yassi epiteliya paydo bo’ladi.
Bronxoektazlar devorida yallig’lanishning avjlanishi yangi surunkali pnevmoniya
o’choqlarini, keyin-chalik esa o’pka to’qimasida yangi sklerotik o’choqlarning paydo bo’lishiga
sababchi bo’ladi.
O’pka emfizemasi bir vaqtning o’zida kechuvchi sklerozning kuchayishi bilan ortib boradi
va alveolalar hajmining va ulardagi saqlanuvchi havoning ko’payishi bilan ta'riflanadi. Yetarlicha
uzoq vaqt va kompensator ahamiyatga ega bo’lib havosiz yallig’lanish o’cboqlari, atelektazlar,
o’pka parenximasi sklerozi maydoni atrofida paydo bo’ladi. Vaqt o’tishi bilan emfizema bo’lgan
joylarda o’pka to’qimasi elastiklik xususiyatini yo’qotadi, alveolalar o’rtasidagi to’siqlar yoriladi
va sklerozga uchraydi. Bularning hammasi o’pkada sklerotik maydonni umumiy hajmini
ko’paytiradi. Pnevmoskleroz rivojlanadi va u kichik qon aylanish doirasida arterial bosimni ortishi
bilan birgalikda kechadi. U yurakning o’ng qismida doimiy ortiqcha ishlashiga sababchi bo’ladi,
buning oqibatida u gipertrofiyaga uchraydi va «o'pka yuragi» rivojlanadi.
Ushbu kasalliklarning oldini olishda jismoniy mashqlarning o’rni beqiyos hisoblanadi.
Jismoniy tarbiya nafaqat mushaklarning kuchini oshirish, balki organizmning barcha
tizimlarini mustahkamlash uchun ham zarurdir. Nafas olish tizimining funktsional salohiyatini
oshirishda jismoniy mashqlar muhim rol o‘ynaydi. Mashqlar nafas olish mushaklarini
kuchaytiradi, o‘pka hajmini oshiradi va nafas olishning samaradorligini yaxshilaydi. Jismoniy
faollik, shuningdek, kislorodning hujayralarga yetkazib berilishini yaxshilash, metabolizmni
normallashtirish va organizmning umumiy qarshi kurashuv salohiyatini oshirishga yordam beradi.
1.
Ritmli nafas olish mashqlari. Nafas olish mashqlari nafas olish tizimi kasalliklari
davolashida samarali usul bo‘lib, ularning asosiy maqsadi organizmning oksigen olish qobiliyatini
oshirishdir. Mashqlar nafas olishni chuqurlashtirish, nafas olish mushaklarini kuchaytirish va
o‘pkaning kengayishini ta'minlashga yordam beradi. Bunday mashqlarni amalga oshirishda tez-
tez chuqur nafas olish, nafasni ushlab turish va chiqarish amaliyotlari qo‘llaniladi.
2.
Fizik terapevtik mashqlar (FTM). Nafas olish tizimi kasalliklari bilan og‘rigan bemorlar
uchun maxsus tayyorlangan fizioterapevtik mashqlar, nafas olish tizimining funktsiyalarini
tiklashga yordam beradi. Bunday mashqlar jismoniy faollikni kamaytirishga qaramasdan,
o‘pkaning havo sig‘imini oshiradi, bronxlarni kengaytiradi va nafas olishni yaxshilaydi. FTMda
nafas olishni chuqurlashtirish, masalan, ko‘krak qafasini kengaytirish uchun mashqlar kiritilishi
mumkin.
Mart, 2025-Yil
65
3.
Aerobik mashqlar. Aerobik mashqlar, masalan, yengil yugurish, tez yurish, velosipedda
yurish, nafas olish tizimini mustahkamlashga yordam beradi. Bunday mashqlar kislorodning
organizmga to‘g‘ri taqsimlanishini ta'minlaydi va yurak-qon tomir tizimini mustahkamlash bilan
birga, o‘pka hajmini oshiradi. Aerobik mashqlar surunkali obstruktiv o‘pka kasalligi (SO‘OK)
yoki bronxial astma kabi kasalliklarda samarali hisoblanadi.
4.
Stretching va fleksibilite mashqlari. Nafas olish mushaklarini tarbiyalash va elastikligini
oshirish uchun stretching mashqlari ham juda foydalidir. Bunday mashqlar nafas olish mushaklari,
ayniqsa diafragmaning faoliyatini yaxshilashga yordam beradi. Shuningdek, o‘pkaning to‘liq
kengayishiga imkon yaratadi va nafas olish tizimi tizimining samaradorligini oshiradi.
5.
Aqlli nafas olish texnikalari. Meditatsiya va yoga kabi aqlli nafas olish texnikalari ham
nafas olish tizimi kasalliklarini davolashda samarali bo‘lishi mumkin. Bu texnikalar nafas olishni
boshqarish, stressni kamaytirish va ruhiy holatni yaxshilashga yordam beradi. Yoga mashqlarida
nafas olish va tana pozitsiyalarini uyg‘unlashtirish, nafas olish mushaklarini yanada
kuchaytirishga yordam beradi.
Jismoniy mashqlarni qo‘llashda e'tibor berilishi lozim bo‘lgan jihatlar
Jismoniy mashqlarni qo‘llashda, ayniqsa nafas olish tizimi kasalliklari bilan og‘rigan
bemorlar uchun ba'zi e'tiborli jihatlar mavjud:
Mashqlarni dastlabki bosqichda yengil boshlash: Kasallikning og‘irligiga qarab mashqlarni
bosqichma-bosqich kiritish kerak. Dastlabki bosqichda yengil mashqlar, masalan, nafas olish
mashqlari yoki stretching bo‘lishi mumkin.
Bemorning individual holatini hisobga olish: Har bir bemorning holati alohida bo‘lib,
ularning jismoniy tayyorgarlik darajasi va kasallikning bosqichi mashqlarni tanlashda asosiy
omildir.
Monitoring va kuzatish: Mashqlarni qo‘llashda bemorning holatini doimiy ravishda
nazorat qilish zarur. Naqshga ko‘ra o‘tkaziladigan mashqlar samarali bo‘lishi uchun bemorning
nafas olish tizimi reaktsiyasini kuzatish muhimdir.
Xulosa
Nafas olish tizimi kasalliklarini davolashda jismoniy tarbiya shakllari va usullarining
qo‘llanilishi muhim ahamiyatga ega. Jismoniy mashqlar nafas olish tizimi funktsiyalarini tiklash,
kislorodning organizmga taqsimlanishini yaxshilash va umumiy salomatlikni mustahkamlashda
yordam beradi.
Mart, 2025-Yil
66
Ayniqsa, surunkali kasalliklarda jismoniy mashqlar o‘pka va nafas olish tizimi faoliyatini
qo‘llab-quvvatlash, bemorning hayot sifatini yaxshilashga xizmat qiladi. Shu bilan birga,
mashqlarni qo‘llashda bemorning individual holatini hisobga olish va maxsus rejimda mashq
qilish zarur.
