ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
5
SHARHLASH JURNALISTIKASINING ASOSIY XUSUSIYATLARI
Ziyauatdinova Aysholpan Gayratdiyin qizi
Berdaq atindagi Qaraqalpaq Mamleketlik Universiteti
Qaraqalpaq filologiyasi ham Jurnalistika fakulteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14970311
Annotatsiya.
Mazkur maqolada sharhlash jurnalistikasi va uning asosiy xususiyatlari
haqida so'z boradi. Sharhlash jurnalistikasi muhim janr bo'lib, u tahririyat va mualliflik
sahifalarini o'z ichiga oladi. Sharhlarning muhim jihatlari, ularning gazeta va o'quvchilarga
foydalari, shuningdek, sharhlovchi journalist
larning to'g'ri prinsiplar va axloqiy tamoyillarga rioya qilishi kerakligi ta'kidlanadi.
Bunday sharhlar ijtimoiy-siyosiy hayotga faol qatnashish, tanqidiy fikrlashni rivojlantirish va
jamoat fikrini shakllantirishga yordam beradi. Shuningdek, maqolada sharhlarning turli xil
turlari, jumladan, ochiq, pardalangan va noihthiyoriy sharhlar haqida gapirilgan.
Kalit so'zlar:
Sharhlash jurnalistikasi, tahririyat, mualliflik sahifalari, ijtimoiy-siyosiy
hayot, tanqidiy fikrlash, sharh turlari, ochiq sharh, pardalangan sharh, noihthiyoriy sharh,
jurnalistika etikasi, jamoat fikri.
MAIN FEATURES OF COMMENTARY JOURNALISM
Abstract.
This article discusses commentary journalism and its main features. Commentary
journalism is an important genre, which includes editorial and editorial pages. The important
aspects of commentary, their benefits to newspapers and readers, as well as the need for
commentators to adhere to correct principles and ethical principles are emphasized. Such
commentary helps to actively participate in socio-political life, develop critical thinking and form
public opinion. The article also discusses various types of commentary, including open, veiled and
involuntary commentary.
Keywords:
Commentary journalism, editorial, editorial pages, socio-political life, critical
thinking, types of commentary, open commentary, veiled commentary, involuntary commentary,
journalistic ethics, public opinion.
КЛЮЧЕВЫЕ ОСОБЕННОСТИ РАССЛЕДОВАТЕЛЬСКОЙ ЖУРНАЛИСТИКИ
Аннотация.
В статье рассматривается комментаторская журналистика и ее
основные характеристики. Публицистика-комментаторство — важный жанр,
включающий редакционные и редакционные статьи. Важные аспекты обзоров, их польза
для газет и читателей, а также для журналиста, который их пишет
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
6
Подчеркивается, что люди должны придерживаться правильных принципов и
этических норм. Подобные комментарии помогают активно участвовать в общественно-
политической жизни, развивать критическое мышление и формировать общественное
мнение. В статье также рассматриваются различные типы комментариев, включая
открытые, завуалированные и непроизвольные комментарии.
Ключевые слова:
комментаторская журналистика, редакционная статья,
авторские страницы, общественно-политическая жизнь, критическое мышление, типы
комментариев, открытый комментарий, завуалированный комментарий, невольный
комментарий, журналистская этика, общественное мнение.
Sharhlash jurnalistikasi o‘z ichiga tahririyat va mualliflik sahifalarini oladi. Barcha
vaziyatlarda ham sharh o‘z nomi bilan auditoriyaga yetkazilishi kerak. Uning sarlavhasidan tortib
matn tuzilishigacha ushbu qoida amalga oshirilishi kerak. Matbuot sharhlari har doim ham
hukumatning matbuot xizmati sharhlari bilan mos kelavermasligi mumkin. Hukumat qarorlari va
xatti-harakatini doimo sharhlab borish jurnalistikaning ajralmas qismidir. Shu bilan birga kundalik
matbuot sharhlari tanqid va nozik shama-ishoralarga moyilroq bo‘lishadi. Lekin barcha hollarda
ham sharhlar jamiyat uchun foydali va samarali bo‘lgan hamda birgalikdagi hamkorlikni qo‘llab-
quvvatlashi lozim. Hatto G‘arbning eng «sariq matbuoti» vakillari ham o‘quvchilar ehtirosini
junbushga keltiruvchi sharhlarni yozishga istihola qilishadi. Ular o‘z gazetchilari va reklama
beruvchilarga o‘ta bog‘liqligi va ularni qo‘lda saqlab turishga majburligi tufayli biron-bir siyosiy
yoki diniy qarashlarni targ‘ibot qilishlari darg‘umon. Hozirgi kunda jurnalistikaning jamiyat
oldidagi ijtimoiy javobgarligi o‘ta muhim tamoyil sifatida hisoblanmoqda va bu tushuncha
sharhlash jurnalistikasi uchun ham o‘ta muhim.
Sharhlash jurnalistikasining gazetxonalarga foydali bo‘lgan 5 ta asosiy jihati mavjud:
1.
Voqea-hodisalar haqidagi
axborotning ko‘pligi tufayli yuzaga kelgan
tushunmovchilik va tartibsizliklarni ma'lum bir qoliplarga solishga yordam beradi, o‘quvchilarni
OAV tomonidan uzatilayotgan haddan tashqari ko‘p xabar va yangiliklarga bog‘lanib qolishdan
saqlaydi.
2.
O‘quvchilarni ijtimoiy-siyosiy hayotga faol ishtirok etishga undaydi.
3.
O‘quvchilarda tanqidiy nuqtai nazarni shakllantirishga hamda har xil uydirma va
yolg‘onlarga ishonmaslikka ko‘nikma hosil qiladi. Muhim va jiddiy muammolar atrofida suhbat
va bahs-munozaralar uyushtiradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
7
4.
Jamiyat fikri oldida mualliflarning mas'uliyatini, ko‘pchilik tomonidan qabul
qilingan qarorlarni demokratik yo‘l bilan xabardor qilish qo‘ida qat'iy ekanligi.
5.
Gazetalar nuqtai nazari ham noto‘g‘ri bo‘lishi yoki har qanday qaror va xatti-
harakatlar shubha ostiga olinishi mumkinligiga o‘quvchilarda ko‘nikma hosil qiladi.
Sharhlash jurnalistikasi jurnalistik ijod nazariyasi fanining tarkibiy qismlaridan biri
hisoblanadi. U murakkab janr va ijod turi bo‘lgani uchun ham U1 semestrda 2 kurs talabalariga
yetakchi fan sifatida o‘tiladi. Sharhlash jurnalistikasi matbuot haqidagi boshqa fanlar bilan,
jumladan tahliliy jurnalistika bilan chambarchas bog‘liqdir. Mazkur fan shu bilan birga jurnalistik
mahorat sirlarini egallashda hamda mantiqan fikr yuritishda ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Ya'ni bu kurs jurnalistlarning kasbiy tayyorganligida markaziy o‘rin egallaydi.
Kurs ilmiy ma'ruza, savol-javob va boshqa xildagi amaliy mashg‘ulotlar tarzida olib
boriladi. Talabalarining bu kursdan olingan bilimlari reyting va yozma usullar asosida tekshirib
boriladi. Buning uchun talabalar mashg‘ulotlarga muntazam qatnashish, berilgan ilmiy publitsistik
adabiyotlarni chuqur o‘zlashtirishi, OAVning kundalik faoliyati bilan tanishib borishi talab etiladi.
Sharhlash turlari. Ochiq sharh. Jahonda kechayotgan voqealardan voqif bo‘lar ekansiz har
doim ham tezda uning biror mamlakat yoki jahon tarixidagi ahamiyati haqida tasavvurga ega
bo‘lish oson emasligini sezasiz. Buning uchun avvalo dunyoda kechayotgan voqea-hodisalaridan
muntazam voqiflik, ular mohiyatiga yetishishga bo‘lgan tinimsiz harakat, hodisalardagi hamma
ham ko‘rishga qodir bo‘lmagan o‘zaro bog‘liq narsalarni anglash zarur. Shu bois ham biz
ko‘pincha dunyodagi yangiliklar bilan tanishar ekanmiz, sharhlovchilar talqiniga e'tibor qaratamiz.
Bu o‘rinda ularning bilimdonligi, ziqqligi, mahorati har birimizda va umuman jamiyatda ma'lum
voqeaga nisbatan jamiyat fikrini shakllantirishga yordam beradi.
Shuning uchun nazariyotchilar sharh yozish bo‘yicha quyidagi qoidalarga amal qilishini
aytishadi:
1.
Sharhlovchi faktlarni ruyi-rost va to‘liq holda o‘quvchilarga taqdim etishi lozim.
Sharhni yarim haqiqatga asoslanib yozish yaramaydi va bu vijdonsizlikdir. Sharhlovchi hech
qachon o‘quvchini bila turib yanglishtirmasligi, vaziyatni noto‘g‘ri talqin etmasligi yoki biror
kishini noqulay vaziyatga qo‘ymasligi kerak.
2.
Sharhlovchi ma'lumotlarning mohiyatiga va ularning yaxshi xizmat qilishiga
asoslangan holda tasdiqlangan faktlardan xolisona xulosa chiqarishi lozim.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
8
3.
Sharhlovchi hech qachon o‘zining shaxsiy manfaatlari yo‘lida yoki maxsus biron-
bir foydani ko‘zlab o‘z ta'sirini o‘tkazmasligi, korrupsiyaning har qanday ko‘rinishiga xizmat
qilishdan qo‘chishi lozim.
4.
Sharhlovchi o‘zining haq ekanligini anglash lozim. Ya'ni sharhlovchi uchun
naqadar og‘ir bo‘lsa-da, kim norozí bo‘lsa o‘shanga birinchi bo‘lib ovoz berilishi lozimligini
anglash kerak. Mazkur norozilik ovozlar, taklifnomalar yoki mehmonlar sahifasi rukni shaklida
bo‘lishi mumkin.
5.
Sharhlovchi o‘z fikr-mulohazalarini muntazam ravishda hammaga tushunarli
tarzda yetkazib berishi lozim va zarur bo‘lgan joyda tuzatishlar kiritishdan tortinmasligi lozim.
6.
Sharhlovchi o‘zida kuchli e'tiqodga va hayotning demokratik tamoyillariga qat'iy
ishongi bo‘lishi zarur. U bironing vijdoni va e'tiqodini haqoratlaydigan har qanday narsani
sharhlashdan o‘zini saqlashi kerak. Ko‘pincha gazeta sahifalari bitta fikrni ilgari suradilar. Shuni
unutmangki har qanday umum to‘g‘ri fikrlar avvalo individual (yakka) shaxsiy fikrlar
majmuasidan paydo bo‘ladi. Shuning uchun har qanday boshqacha fikr e'tibordan chetda
qolmasligi kerak.
7.
Sharhlovchi kasbiy daxlsizlikning oliy mezonlariga rioya qilishi, o‘zining
hamkasblarini qo‘llab-quvvatlashi lozim.
Ommaviy axborot vositalarida faoliyatingiz davomida maqolalaringizda o‘z fikringizni
berishga majbur bo‘lasiz. Jurnalistika o‘z tabiatiga ko‘ra subyektiv hodisadir. U tevarak-atrofda
ruy berayotgan voqea-hodisalariga o‘z munosabatini bildirishga majbur. Ongli yoki noihtiyoriy,
ochiq yoki pardalangan sharhlar - ushbu kasbning ajralmas tarkibiy qismi hisoblanadi.
Har kundalik gazeta sahifalarini bosh maqolalarsiz va muallif sahifalarisiz tasavvur qilish
qiyin. Ushbu maqolalarda fikr-mulohazalar ilgari surilishi tabiiy, albatta. Go‘hida reportaj yoki
xabar tarzida uzatilgan materiallarni sharh deb berish hollari ham uchraydi. Sharhning hajmi turli
tarzda bo‘lishi mumkin. Kichkina xabar hajmida ketgan sharhlar gohida nafaqat gazetchini, balki
muallifning o‘zini ham hayratga solishi mumkin.
Buyuk Britaniyalik jurnalist va olim Devid Rendall sharhning uchta turini ko‘rsatadi:
ochiq, pardalangan va noihtiyoriy sharh. Ochiq sharh - bu aniq ko‘rinib turgan narsani sharhlash:
jurnalist to‘g‘ri va ochiqchasiga o‘z fikr-mulohazasini bildiradi. Umuman olganda sharhning
ushbu ko‘rinishidan dunyoning ko‘pgina gazetalari voz kechishgan, hatto ta'qiqlab ham
qo‘yishgan. Buyuk Britaniya va AQShda ochiq sharhni bemani deb hisoblashadi hamda uning
xizmatidan butunlay voz kechishgan. Muallif ochiq sharhlayotganda barcha gazetchilar bir xil
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
9
fikrga ega deb o‘ylaydilar: yangiliklar rubrikasida faqat xabarlar bo‘lishi kerak, agar iloji bo‘lsa
unga hech narsa qo‘shilmasligi kerak. Sharh esa bu tahririyat materiallari, mashhur mualliflik
sahifalari hamda fikr, munosabatlar va hokazolarga mo‘ljallangan.
Ko‘p hollarda o‘quvchilar xabarlarga o‘qiyotganida unga qandaydir faktlarni
yetkazayotganini bilishadi. Hamma ham sharhlashi mumkin, lekin har kimda ham eng oxirgi
faktlar bo‘lavermaydi-ku. Shuning uchun ham yangiliklar sharhlardan ko‘ra qiziqarliroqdir. Va
shu sababli sharhlash bilan yangilikni chalg‘ashtirib yuborish ikkisini ham qadri tushirishi tabiiy.
Bunday hollarda voqealar xira tortadi va o‘z qadri yo‘qotadi.
Barcha hollarda bo‘lgani kabi bu yerda ham ochiq sharh uchun mustasno qilish mumkin.
Agar katta tajribaga ega bo‘lgan jurnalist o‘zi bilgan mavzuda yozayotgan bo‘lsa, unda ochiq
sharhlashi mumkin. Chunki uning fikr-mulohazalari gazetchiga ko‘p narsa beradi. Ushbu huquqni
xorijda uzoq yillar ishlagan muxbirlarga ham berish mumkin. Albatta bu yerda muxbirlar «Ular
nima deyishsa deysinu, lekin mening fikrimcha…» qabilidagi so‘zlar bilan maqola yozmasliklari
kerak. Ko‘proq yangi chizgilar berishga harakat qilishi kerak. Lekin barcha holatlarda ham ularga
ochiq sharh talabi quyilishi zarur.
Iloji bo‘lsa sharhning ushbu turiga kam murojaat qilinsa maqsadga muvofiq bo‘ladi. Faqat
faktlardan iborat bo‘lgan reportajlar gazeta faoliyatining asosini tashkil etadi. Shu bilan birga keng
sharh fikr-mulohazalardan ham foydalanish zarur. Hozirgi kunda axborotlar shu darajada ko‘pki,
ularning ko‘piga sharh talab etiladi. Shuning uchun ham turli sharhlarga e'tibor kun sayin
ortmoqda. Barcha hollarda ham ochiq sharh samimiy, tezda anglashiladigan tarzda gazetxonalarga
yetkazilishi kerak.
REFERENCES
1.
Тўртинчи ҳокимият. Ўзбекистон Республикасининг қонунлари, қарорлари ва бошқа
ҳужжатлар тўплами (тузувчи ва сўзбоши муаллифи Ж.Раззоқов). Т.Ўзбекистон,
1998.
2.
Рендалл Д. Универсальный журналиист: перев. С англ. Алексея Порьяза. Алмати:
1996.
3.
Ворошилов В.В. Журналистика: Учебник. СПб.: Изд. Михайлова, С.-Петербург,
1999.
4.
Fred Fedler, John R. Bender, Luchinda Davenport, Paul E. Kostya / Reporting for the
Media. Sixth Edition. USA: Harcourt Brace E Company, 1997.
