ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
29
INGLIZ TILIDAGI YANGI NEOLOGIZMLAR VA ULARNING SO‘Z
YASALISHIDAGI TENDENSIYALARI HAQIDA
Rayimova Zuhra Ne’mat qizi
“Iqtisodiyot va pedagogika universiteti”
nodavlat ta’lim muassasasi Pedagogika fakulteti
“O‘zbek tili va adabiyoti” yo‘nalishi 1-bosqich talabas
Axmedova Feruza Ibragimovna
“Iqtisodiyot va pedagogika universiteti”
nodavlat ta’lim muassasasi Xorijiy tillar fakulteti
“Rus tili va adabiyoti” kafedrasi assistant o`qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14970430
Annotatsiya.
Ushbu maqola zamonaviy hamda yangi ingliz tilning asosiy manbasini
o‘rganadigan tilshunoslik bo‘yicha so‘z birikmalari, neologizm, so‘z yasalishidagi
o‘zgaruvchanliklar haqida ma’lumot beradi. Shuningdek, ushbu maqolada biz yangi ingliz tili
tarixiga ham yaqindan yondashib, u haqida ma’lumotlar keltirib o‘tiladi. Maqoladagi fikrlar
nafaqat yozilgan yoki ma’lumotli, balki aniq fakt va misollar bilan isbotlangan. Bu maqola ingiliz
tilda, so‘zlashuvda, insonlarning doimiy ijtimoiy hayotida foydalanilayotgan neologizmlar va
ulardan foydalanish, ma’lumot beradi.
Kalit so‘zlar:
yangi ingliz tili, neologizm va tendensiya, vebinar, zararli dastur, netroots
va blogosfera.
ABOUT NEW NEOLOGISMS IN ENGLISH AND THEIR WORD-FORMATION
TRENDS
Abstract.
This article provides information about word combinations, neologisms, and
word-formation variations in linguistics, which studies the main source of modern and new
English. Also, in this article, we will take a closer look at the history of the new English language
and provide information about it. The ideas in the article are not only written or informative, but
also proven by concrete facts and examples. This article provides information about neologisms
used in the English language, in conversation, and in the daily social life of people, and their use.
Keywords:
new English, neologism and trend, webinar, malware, netroots, and
blogosphere.
О НОВЫХ НЕОЛОГИЗМАХ В АНГЛИЙСКОМ ЯЗЫКЕ И ТЕНДЕНЦИЯХ ИХ
СЛОВООБРАЗОВАНИЯ
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
30
Аннотация.
В статье представлена информация о словосочетаниях, неологизмах
и вариантах словообразования в лингвистике, изучающей основной источник современного
и нового английского языка. В этой статье мы также более подробно рассмотрим
историю современного английского языка и предоставим информацию о ней. Идеи статьи
не только письменны и информативны, но и подтверждены конкретными фактами и
примерами. В данной статье представлена информация о неологизмах и их использовании
в английском языке, в разговорной речи и в повседневной жизни людей.
Ключевые слова:
новый английский язык, неологизмы и тенденции, вебинар,
вредоносное ПО, Netroots и блогосфера.
Kirish
Hozirgi kunda insonlar turli sohalarda hattoki ko‘cha-ko‘yda ham yangi so‘larga, yangi
muomala madaniyatiga duch kelishmoqda, bu esa boshqa mamlakat kabi birxildek. Ma’lumki, har
qanday tilda o‘zga tillarning leksemalari uchraydi. Ikki xalq yoki millat vakillari o‘zaro turli
munosabatlarda (iqtisodiy, madaniy, siyosiy) bo‘lar ekan, ularning tillari ham shunday
munosabatlar natijasida o‘zaro aloqaga kirishadi, bir-birlariga ozmi-ko‘pmi ta’sir ko‘rsatadi. Bir
tilga ikkinchi til so‘zlarining kirishi bir tarafdan ular orasidagi munosabatni ta’minlashga xizmat
qilsa, ikkinchidan u tilni rivojlantirishga ham yordam beruvchi asosiy vosita sifatida katta o‘rin
tutadi. Aniqrog‘i, kundan kunga xuddi o’zbek tili kabi boshqa tillarning so’z boyligi ham ortib
bormoqda, bullarning ko’pchiligi o’zlashtirilgan so’zlardir. Asrlar davomida tillar bir-biridan so‘z
olib, so‘z berib shakllanib kelmoqda. Bu ham hozirgi zamonda tilshinoslik sohasida bir
imkoniyatdir.
Asosiy qism
17-asr port shaharlari va ularning nutq shakllari eski graflik shaharlariga ta’sir qiladi.
Taxminan 1690-yillardan boshlab Angliyada ichki tinchlik va nisbatan barqarorlikning
yangi davri boshlandi, bu esa san’atni, shu jumladan adabiyotni ragʻbatlantirdi. Zamonaviy ingliz
tilini 1714 yilda Gruziya davrining boshida toʻliq paydo boʻlgan deb hisoblash mumkin, ammo
ingliz orfografiyasi 1755 yilda Jonsonning “Ingliz tili lugʻati” nashr etilgunga qadar biroz barqaror
boʻlib qoldi.
Ingliz dramaturgi, shoir va aktyori
Uilyam Shekspirning Yelizaveta asari davrining
boshqa mualliflariga nisbatan katta ahamiyati uning XVII-XVIII-asrlarda qabul qilinganligi
natijasi boʻlib, bu standart ingliz tilining rivojlanishiga bevosita hissa qoʻshadi. Ammo atigi 200
yil avval yozilgan
ingliz
shoirlari Jefri Choser va Uilyam Lenglandlarning asarlari oddiy
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
31
zamonaviy oʻquvchi uchun ancha murakkab va qiyinroq bo‘lgan edi. Neologizm (yunoncha:
"neos" – yangi, va logos – “nutq, talaffuz, fan”) - ajratilgan atama, soʻz yoki ibora boʻlib, umumiy
foydalanish jarayonida boʻlishi mumkin edi, lekin bu umumiy tilga toʻliq qabul qilinmagan. (The
Linguistics encyclopedia (Ebook ed.). London: Routledge. p. 601.) Neologizmlar koʻpincha
madaniyat va texnologiyadagi oʻzgarishlar tufayli yuzaga keladi. Tilning shakllanish jarayonida
neologizmlar protologizmlarga qaraganda ancha muhum hisoblangan. Rivojlanish bosqichi
protologizm (yangi yaratilgan) va neologizm (yangi so‘z) oraligʻida boʻlgan soʻz prelogizmdir.
Ilmiy hamjamiyatda ingliz tili nashr etilgan tadqiqot va tadqiqotlar uchun asosiy til boʻlib,
ba’zida oʻxshash tarjimalar (“naturallashtirish” deb ataladi) qo‘llaniladi. Shu bilan bir qatorda
inglizcha soʻz ma’noning qisqacha izohi bilan birga qoʻllaniladi. Neologizmlarni tarjima qilish
uchun toʻrtta tarjima usuliga alohida urgʻu berilgan: transliteratsiya, transkripsiya, analoglardan
foydalanish, va qarz tarjimasi. Ingliz tili doimo neologizmlarni oʻz ichiga oladi. Masalan, soʻnggi
oʻn yilliklarda kompyuter texnologiyalari tilga bir qancha yangi atamalar qoʻshdi. Vebinar, zararli
dastur, netroots va blogosfera zamonaviy neologizmlarning amerikacha ingliz tiliga
integratsiyalashgan bir nechta misolidir. Neologizm soʻzining oʻzi 18-asrning ikkinchi yarmida,
ingliz tilida soʻzlashuvchilar fransuzcha “neologisme” atamasini oʻzlashtirganlarida, mutlaqo
yangi fanga ega boʻlgan. Bu soʻzning ildizlari ancha eski boʻlib, oxir-oqibat qadimgi yunoncha
neos, ya’ni “yangi” va logos, “soʻz” degan ma’noni anglatadi. Agar siz til faktlari uchun yaxshiroq
o‘rganishni hohlasangiz, tinglang. Neologizm - bu yangi ishlab chiqilgan yoki ishlab chiqarilgan
soʻz boʻlib, u umumiy foydalanishga tusha boshladi. Soʻz kundalik foydalanishda toʻliq qabul
qilinganda, u odatda lugʻatlar tomonidan olinadi va texnik jihatdan endi neologizm emas.
Neologizmlar koʻp shakllarga ega boʻlishi mumkin va butunlay yangi yoki mavjud
soʻzlardan tuzilgan boʻlishi mumkin. Misol uchun:“mansplain”, “odam” va “tushuntirish”
soʻzlarini birlashtiradi. Biroq, neologizmlarda til qurilishi shart emas. Ularda rivojlangan soʻz ham
boʻlishi mumkin. “Ta’sir etuvchi” soʻzi dastlab “boshqasiga ta’sir qiluvchi shaxs yoki narsa”
sifatida ishlatilgan, ammo yangi ma’no kasb etgan. Zamonaviy davrda “ta’sir etuvchi” odatda
odamlarga ularni sotib olishga taʻsir qilish uchun ijtimoiy tarmoqlarda mahsulot yoki xizmatlarni
targʻib qiluvchi kishini nazarda tutadi. Demak, neologizmning oddiy ta’rifi yangi so‘z yoki ibora
yoki so‘zning yangi ma’nosi bo‘lib, uning ham uchta muhum turi mavjud:
1. Birinchisiga faqat ma’lum bir davrgacha mavjud bo‘lmagan leksemalar kiradi.
2. Ikkinchisiga maʼnosini oʻzgartirgan, lekin eski shaklini saqlab qolgan, eski maʼnosi
yoʻqolgan yoki ikkinchi darajali ahamiyatga ega boʻlgan soʻzlarni ifodalaydi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
32
3. Uchinchisi, aylana o‘z ichiga eski ma’nosini yo‘qotmagan holda faqat bir yoki bir necha
yangi ma’no qo‘shgan leksemalarni o‘z ichiga oladi, ular polisemiyaning paradigmatik
munosabatlarini ifodalaydi. (English vocabulary. P. 10-14. Kostanay, 2011.)
Ayrim fikrlarni ifodalashning qulay va ixcaham usuli bo‘lgan affiks va birikma yordamida
hosila hosil qilish tufayli ham qisqartirish, qisqartma, qorishma neologizmlarni tuzamiz.
Koʻpincha neologizm “yangi soʻz” sifatida tushuntiriladi va ta’riflanadi, bu juda aniq va
soda koʻrinadi. Biroq, qaysi soʻzlarni yangi va qaysi biri yoʻq deb hisoblash mumkinligini aniqlash
kerak boʻlganda, muammo paydo boʻladi. Muammo yangilik, yangilik tushunchasining
nisbiyligidadir, chunki u qaysi davrni e’tiborga olinishi, soʻz qancha vaqt yangilik maqomiga ega
boʻlishi va hokazolarga bogʻliq. Ukraina filologi professor M.I. Mostovystates neologizmni
lingvistik hodisa sifatida belgilashning aniq mezonlari yoʻq degan fikrni beradi. Natijada, biz
neologizmni tekshirishning boshida qandaydir noaniqlikka duch kelamiz. Biroq, turli tilshunoslar
tomonidan taklif qilingan neologizmning bir qator ta’riflari mavjud boʻlib, bu bizga ingliz tili
lugʻatida neologizmlarni aniqlashda aniqlik kiritadi. Yartseva kengroq ta’rifni taklif qiladi va
“neologizmlar - bu tilda ma’lum bir davrda paydo boʻlgan yoki matn yoki nutq aktida bir marta
ishlatilgan (“ba’zan” so’zlar) so‘zlar, soʻz ma’nolari yoki birikmalari” ni ishlatishni taklif qildi.
Gollandiyalik tilshunos M. Yanssen neologizmni aniqlashning beshta mezonlarini taklif
qiladi:
I. Psixologik – “neologizm - bu til hamjamiyati tomonidan yangi deb qabul qilinadigan
soʻz”.
II. Leksikografik – “lug‘atda uchramaydigan har qanday soʻz neologizm deb hisoblanadi”.
III. Eksklyuziv ta’rif – “oldindan belgilangan istisno leksikasida uchramaydigan soʻz
neologizmdir”.
IV. Diaxronik ta’rif – “yaqinda umumiy til matnida paydo boʻlgan va ilgari ushbu tilning
bir qismi boʻlmagan har qanday soʻz shakli neologizmdir” (Ways of replenishment of the English
vocabulary. P. 10-14.Kostanay, 2011.)
Barcha ta’riflarda ayrim leksik birliklar uchun yangi soʻz, ibora yoki ibora sifatida yangilik
faktiqayd etilgan. Ba’zi ta’riflar semantik yangilik faktlarini qoʻshadi, masalan. yangi ma’no yoki
sintaktik. Farqi, asosan, yangilik darajasida: Yoki u faqat ma’no yoki strukturaning o‘zgarishiga
tegishli. Shuning uchun farq doirasi ko‘proq yoki kamroq boʻladi. Soʻz yasashda soʻz yasashning
asosiy yoʻllari affiksatsiya va konversiyadir. Affiksatsiya- affikslar yordamida yangi soʻz yasash,
mumkin: yuraksiz (yurakdan), haddan tashqari oshirmoq (qilmoq).
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
33
Konversiya - bu soʻzning oʻzagini boshqa rasmiy paradigmaga olib kirish orqali yangi soʻz
hosil qilish, masalan. yiqilish (yiqilishdan), qoʻlga (qoʻldan) kabi so‘zlardan foydalanish mumkin.
Neologizmlarning ahamiyati.
Neologizmlar tilning dinamikligini va ijtimoiy oʻzgarishlarga moslashuvchanligini
koʻrsatadi. Ular yangi tushunchalar, hodisalar yoki texnologiyalarni ifodalash uchun zarur boʻladi.
Masalan, “metaverse” (virtual dunyo) kabi soʻzlar zamonaviy texnologiyalar bilan bogʻliq
yangi realitetni aks ettirish uchun yaratilgan. Bundan tashqari, neologizmlar madaniyat va ijtimoiy
muhitning oʻzgarishini ham aks ettiradi. Masalan, “cancel culture” (bekor qilish madaniyati) kabi
iboralar zamonaviy ijtimoiy adolat va tanqid masalalarini ifodalaydi.
Neologizmlarning qoʻllanilishi.
Neologizmlar koʻpincha matbuot, adabiyot, reklama va ijtimoiy tarmoqlarda keng
qoʻllaniladi. Ular tilning yangi tendentsiyalarini shakllantirishda muhim rol oʻynaydi. Biroq, baʼzi
neologizmlar vaqt oʻtishi bilan tilga mustahkam joylashsa, boshqalari esa foydalanishdan chiqib
ketishi mumkin.
Xulosa
Neologizmlar tilning tirik va dinamik ekanligini koʻrsatadi. Ular yangi tushunchalar va
hodisalarni ifodalash, shuningdek, ijtimoiy va madaniy oʻzgarishlarni aks ettirish uchun muhim
vosita hisoblanadi. Tilning rivojlanishi bilan neologizmlar ham doimiy ravishda yangilanib boradi,
bu esa tilning boyligi va moslashuvchanligini namoyon etadi. Ushbu maqola orqali hozirgi
zamonaviy neologizmlarni yosh ilmiy izlanuvchilarga yanada ko‘proq yetib borishga xizmat qiladi
deb hisoblaymiz.
REFERENCES
1.
Stephen L. White, "The Book of Common Prayer and the Standardization of the English
Language" The Anglican, 32:2(4-11), April 2003
2.
Anderson, James M. (2006). Malmkjær, Kirsten (ed.). The Linguistics encyclopedia (Ebook
ed.). London: Routledge. p. 601.
3.
A. Abdibekova, Ways of replenishment of the English vocabulary. P. 10-14. Kostanay, 2011.
4.
www.ziyo.net
5.
Mukhitdinova, K. A. (2022, August). TECHNICAL AND ECONOMIC CONDITION OF
OIL DRILLING FROM THE FIELD OF" MUBARAK OGP" ENTERPRISE. In
Multidiscipline Proceedings of Digital Fashion Conference (Vol. 2, No. 4).
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
34
6.
Bobojonova, Z. S. (2021). ANALYSIS OF ECONOMIC EFFICIENCY OF OIL
RECOVERY FROM FIELDS IN BUKHARA-KHIVINSKY REGION AND WAYS OF ITS
IMPLEMENTATION. NVEO-NATURAL VOLATILES & ESSENTIAL OILS Journal|
NVEO, 10183-10187.
