ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
79
OPTIK TOLALI ALOQA TARMOQLARI VA ULARNING ZAMONAVIY
FAN VA TEXNIKIDAGI AHAMYATI
Ixrorova Surayyoxon Isroiljon qizi
Toshkent Tibbiyot Akademiyasi,
Biotibbiyot Muhandisligi, informatika va biofizika kafedrasi asisstenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14983454
Annotatsiya.
Ushbu maqolada optik tolali aloqa tarmoqlari va ularning zamonaviy fan
hamda texnikadagi ahamiyati haqida so‘z yuritiladi. Optik tolali aloqa tizimlarining ishlash
prinsiplari, ularning an’anaviy aloqa texnologiyalariga nisbatan afzalliklari va zamonaviy
infratuzilmada tutgan o‘rni juda katta. Shuningdek, ushbu texnologiyaning axborot uzatish tezligi,
ishonchliligi va energiya samaradorligi jihatidan ustunliklari tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari
shuni ko‘rsatadiki, optik tolali aloqa tarmoqlari telekommunikatsiya, internet va boshqa yuqori
texnologiyali sohalarda muhim o‘rin tutib, kelajakda yanada rivojlanib borishi kutilmoqda.
Kalit so’zlar:
Axborot,
OOAT, Aloqa, OAT, Signal, Optik tola, Aloqa tarmoqlari.
FIBER OPTIC COMMUNICATION NETWORKS AND THEIR SIGNIFICANCE IN
MODERN SCIENCE AND TECHNOLOGY
Abstract.
This article discusses fiber optic communication networks and their importance
in modern science and technology. The principles of operation of fiber optic communication
systems, their advantages over traditional communication technologies, and their role in modern
infrastructure are very significant. The advantages of this technology in terms of information
transmission speed, reliability, and energy efficiency were also analyzed. The results of the study
show that fiber optic communication networks will play an important role in telecommunications,
the Internet, and other high-tech industries and are expected to develop further in the future.
Keywords
: Information, OOAT, Communication, OAT, Signal, Optical fiber,
Communication networks.
ВОЛОКОННО-ОПТИЧЕСКИЕ СЕТИ СВЯЗИ И ИХ ЗНАЧЕНИЕ В СОВРЕМЕННОЙ
НАУКЕ И ТЕХНИКЕ
Аннотация.
В данной статье рассказывается об оптоволоконных сетях связи и их
значении в современной науке и технике. Принципы работы волоконно-оптических систем
связи, их преимущества перед традиционными технологиями связи и их роль в современной
инфраструктуре огромны. Также были проанализированы преимущества данной
технологии с точки зрения скорости передачи информации, надежности и
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
80
энергоэффективности. Результаты исследования показывают, что оптоволоконные сети
связи занимают важное место в телекоммуникациях, Интернете и других
высокотехнологичных отраслях и, как ожидается, будут развиваться и дальше в будущем.
Ключевые слова:
Информация, ОАТ, Связь, ОАТ, Сигнал, Оптоволокно, Сети связи.
Kirish
Hozirgi kunda axborot texnologiyalari va telekommunikatsiya sohasining jadal rivojlanishi
natijasida tezkor, ishonchli va samarali aloqa tizimlariga bo‘lgan talab ortib bormoqda. An’anaviy
mis simli aloqa tarmoqlari ba’zi cheklovlarga ega bo‘lib, yuqori tezlikda ma’lumot uzatish
ehtiyojlarini qondirishda yetarli emas. Shu sababli, optik tolali aloqa tarmoqlari muqobil
texnologiya sifatida keng qo‘llanilmoqda. Optik tolali aloqa tizimlari yorug‘lik nurlarining tola
orqali uzatilish prinsipi asosida ishlaydi va bu ularga yuqori tezlik, past yo‘qotishlar va
elektromagnit shovqinlarga chidamlilik kabi afzalliklarni beradi. Ularning kengayishi internet
tarmoqlari, televideniye, raqamli aloqa tizimlari va ilmiy texnologik tadqiqotlar uchun yangi
imkoniyatlar yaratmoqda. Mazkur maqolada optik tolali aloqa tizimlarining ishlash tamoyillari,
afzalliklari va ularning fan hamda texnikadagi ahamiyati tahlil qilinadi.
Adabiyotlar tahlili va metod
Optik signallar tarqaladigan uzatish muhitiga bogiiq holda OAT ochiq optik aloqa tizimi
va tolaii optik aloqa tizimlariga boiinadi. Axborotlar ochiq optik uzatish muhiti orqali uzatilsa,
ochiq optik aloqa tizimi (OOAT), tolali optik uzatish muhiti orqali uzatilsa, tolali optik aloqa tizimi
(TOAT) deyiladi. OOATda nurlanish manbalari elektromagnit toiqinlarni ochiq fazoga
nurlantiradi. OOATining uzatuvchi muhiti o‘z navbatida uch turga boiinadi: atmosfera, kosmik va
suvosti aloqa muhitlari. OATning asosiy yo‘nalishi TOAT hisoblanadi. TOATda elektromagnit
nurlanishlarning tarqalish yoiini tashkil etish uchun maxsus optik yom giik uzatkich optik tolalar
qoilaniladi. Hozirgi vaqtda uzatish xarakteristikalari yuqori darajada boigan yom giik uzatkichlar,
optik tolalar ishlab chiqilgan. Ammo axborotlarni ochiq fazo va atmosferada uzatishga asoslangan
OOAT ham, radioaloqa uchun ajratilgan chastotalarni toidim vchi vosita sifatida qiziqishlarni
namoyon etadi. Optik aloqa tarmog‘i bu tugunlar orasi optik uzatish muhiti orqali bogiangan aloqa
tarm ogidir. Tugunlar orasi tolali optik uzatish muhiti orqali bogiansa, tolali optik aloqa tarm ogi,
ochiq optik uzatish muhiti orqali bogiansa, ochiq optik aloqa tarm ogi deb ataladi. Qoilaniladigan
modulyatsiya turiga ko‘ra analog va raqamli OAT ga bo‘linadi. Analog OAT da modulyatsiyaning
analog usullari: amplituda, chastota va faza modulyatsiyasi turlari qoilaniladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
81
Optik nurlanish manbalarining yuqori nochiziqliligi va analog uzatish uchun talab
etiladigan shovqin bardoshlilikni ta'minlash texnik murakkabligi sababli analog OAT dan
foydalanish chegaralangan. Shunga qaramay bir qator sohalar (optik kabelli televideniye,
telemetriya, operativ va xizmat aloqa tizimlari)da qo‘llaniladi. Istalgan aloqa tizimining asosiy
vazifasi axborotlarni bir punktdan boshqasiga uzatishdan iborat. Optik to‘lqin va signallar
yordamida axborotlarni m a’lum m asofalarga uzatishga m o‘ljallangan, boshqacha aytganda, optik
signallarni shakllantirish, qayta ishlash va uzatishni ta'minlovchi optik qurilmalar va optik uzatish
liniyasi yig‘indisiga optik aloqa tizimi (OAT) deb ataladi. Optik aloqa tizimlarida axborotlarni
uzatish mos keluvchi axborot signallari bilan modulyatsiyalangan elektromagnit tebranishlar,
yorug‘lik nuri yordamida amalga oshiriladi, ya’ni yorug‘lik nuri o‘zida elektromagnit
tebranishlarni namoyon etadi. Elektromagnit tebranishlar esa o‘zida o‘zgaruvchan magnit va elektr
maydonlarni namoyon etadi, bu maydonlarning tarqahsh yo‘nalishi bir-biriga perpendikulyar.
Odatda, elektromagnit maydon sinusoidal egri chiziq sifatida tasvirlanadi.
Optik tolali aloqa tarmoqlari bo‘yicha olib borilgan ilmiy tadqiqotlar va texnik adabiyotlar
tahlili shuni ko‘rsatadiki, ushbu texnologiya so‘nggi yillarda telekommunikatsiya va axborot
uzatish sohasida asosiy yechim sifatida qaralmoqda. Ko‘plab ilmiy manbalar optik tolali aloqa
tizimlarining yuqori chastotali ma’lumot uzatish qobiliyati, kam energiya sarfi va elektromagnit
shovqinlarga bardoshliligi tufayli an’anaviy mis simli aloqa tizimlariga nisbatan sezilarli
ustunliklarga ega ekanligini ta’kidlaydi. Optik tolali aloqa tizimlarining rivojlanishiga oid
tadqiqotlar asosan quyidagi yo‘nalishlarga qaratilgan:
Optik tolali aloqa texnologiyalarining rivojlanish bosqichlari
– dastlabki optik aloqa
tizimlaridan boshlab, zamonaviy yuqori tezlikdagi optik tarmoqlargacha bo‘lgan evolyutsiya tahlil
qilingan.
Spektral samaradorlik va signal uzatish sifati
– optik signallarni mustahkamlash va
shovqin darajasini kamaytirish bo‘yicha innovatsion usullar o‘rganilgan.
Optik aloqa tarmoqlarining qo‘llanilishi
– internet tarmoqlari, sun’iy yo‘ldosh aloqa
tizimlari, bulutli texnologiyalar va tibbiyot sohalarida optik aloqa tizimlarining qo‘llanilishi
muhokama qilingan.
Dunyo miqyosidagi yetakchi tadqiqot institutlari va telekommunikatsiya kompaniyalari
tomonidan olib borilgan tadqiqotlar optik tolali aloqa tarmoqlarining kelajakda yanada
rivojlanishini bashorat qilmoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
82
Metod
Mazkur tadqiqotda optik tolali aloqa tizimlarining ilmiy-texnik jihatlarini chuqur o‘rganish
uchun quyidagi metodologik yondashuvlar qo‘llanildi:
Nazariy tahlil
– optik tolali aloqa tizimlarining ishlash prinsiplari va ularning zamonaviy
infratuzilmadagi ahamiyati bo‘yicha mavjud ilmiy adabiyotlar, maqolalar va texnik hujjatlar
o‘rganildi.
Taqoslash usuli
– an’anaviy mis simli aloqa tizimlari bilan optik tolali aloqa tarmoqlari
solishtirilib, ularning afzalliklari va kamchiliklari tahlil qilindi.
Tajribaviy tahlil
– turli xil optik tolali aloqa texnologiyalarining real sharoitdagi ishlash
samaradorligi, signal sifati va uzatish tezligi bo‘yicha mavjud eksperimental natijalar ko‘rib
chiqildi.
Statistik ma’lumotlar tahlili
– telekommunikatsiya kompaniyalari va ilmiy markazlar
tomonidan taqdim etilgan ma’lumotlar asosida optik tolali aloqa tizimlarining joriy etilishi va
rivojlanish dinamikasi o‘rganildi.
Ushbu metodlar asosida olingan natijalar optik tolali aloqa tarmoqlari telekommunikatsiya
sohasida muhim rol o‘ynashini va ularning kelajakdagi istiqbollari yuqori ekanligini ko‘rsatadi.
Optik aloqa tarmog‘i bu tugunlar orasi optik uzatish muhiti orqali bogiangan aloqa tarm
ogidir. Tugunlar orasi tolali optik uzatish muhiti orqali bogiansa, tolali optik aloqa tarm ogi, ochiq
optik uzatish muhiti orqali bogiansa, ochiq optik aloqa tarm ogi deb ataladi. Qoilaniladigan
modulyatsiya turiga ko‘ra analog va raqamli OAT ga bo‘linadi. Analog OAT da modulyatsiyaning
analog usullari: amplituda, chastota va faza modulyatsiyasi turlari qoilaniladi. Optik nurlanish
manbalarining yuqori nochiziqliligi va analog uzatish uchun talab etiladigan shovqin
bardoshlilikni ta'minlash texnik murakkabligi sababli analog OAT dan foydalanish chegaralangan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
83
Shunga qaramay bir qator sohalar (optik kabelli televideniye, telemetriya, operativ va
xizmat aloqa tizimlari)da qo‘llaniladi. Raqamli OATda modulyatsiyalashning diskret usullaridan
foydalaniladi. Bunda signal tashuvchining biron-bir parametri diskret o‘zgaradi, ya’ni
boshlang‘ich parametrning qiymatlar sohasi kvantlash sathlariga bo‘linadi, har bir kvantlash
sathiga mos ravishda aniq diskret signal qo'yiladi. Hozirgi kunda raqamli OATdan keng
foydalanilmoqda. Chunki raqamli OAT analog OATga qaraganda quyidagi afzalliklarga ega:
shovqin bardoshliligi yuqori, signalni uzatish sifati liniya trakti uzunligiga kam bog'liq, texnik
iqtisodiy ko'rsatkichlari yuqori va boshqalar. Vazifasi va signallarning uzatish masofasiga ko‘ra,
OAT magistral, mintaqaviy, mahalliy-shahar va qishloq aloqa tizimlariga bo'linadi. Magistral OAT
signallarni 1000 km ga, mintaqaviy OAT signallarni 600 km ga uzatish, shahar OAT shahar telefon
tarmog'ining bog‘lovchi liniyalarini zichlashtirish uchun xizmat qiladi.
OAT da axborotlami yorug‘lik, ya’ni optik signallar ko'rinishida uzatish va qayta ishlash
amalga oshiriladi. OAT uchun yorug‘lik nurlanishi va to'lqin uzunligi turini tanlash uzatilayotgan
axborot xarakteri, shuningdek, nurlanish hosil qilish imkoniyatlari, undan signal shakllanishi,
yorug‘lik to‘lqinini uzatish va qayta ishlash va nihoyat, axborotga ega signalni qabul qilishga
bog'liq.
Natijalar
Tadqiqot natijalari optik tolali aloqa tarmoqlarining telekommunikatsiya va zamonaviy
texnologik infratuzilmadagi o‘rni tobora ortib borayotganini tasdiqlaydi. Quyidagi asosiy
natijalarga erishildi:
Optik tolali aloqa tizimlarining samaradorligi
- Optik tolali aloqa tarmoqlari an’anaviy mis simli aloqa tarmoqlariga nisbatan ma’lumot
uzatish tezligi jihatidan ancha ustun ekani aniqlandi. Hozirgi kunda optik tolalar orqali gigabit/s
va terabit/s darajasidagi tezliklarga erishish mumkin.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
84
- Signalning sifati va aniqligi yuqori bo‘lib, elektromagnit shovqinlar ta’sirida buzilishlar
sezilarli darajada kamayishi tasdiqlandi.
Energiya samaradorligi va iqtisodiy jihatlar
- Optik tolali aloqa tarmoqlari kam energiya sarflaydi, chunki signal uzatish jarayonida
issiqlik yo‘qotishlari va qarshilik kuchi kam bo‘ladi.
- Uzoq muddatli iqtisodiy jihatdan rentabelli ekanligi isbotlandi, chunki optik kabellarni
almashtirish muddati mis simli aloqa tarmoqlariga nisbatan ancha uzoq.
Telekommunikatsiya va IT sohasidagi qo‘llanilishi
-
Optik tolali aloqa tarmoqlari global internet tizimining asosiy infratuzilmasiga
aylanmoqda.
-
Sun’iy yo‘ldosh tizimlari, 5G va kelajakdagi 6G texnologiyalarida optik aloqa muhim rol
o‘ynashi aniqlandi.
Optik aloqa tarmoqlarining kelajakdagi rivojlanish istiqbollari
-
Kvant optik aloqa va fotonik chiplar yordamida yanada yuqori tezlikdagi tarmoqlar
yaratilishi mumkinligi ilmiy jihatdan asoslandi.
-
Optik aloqa texnologiyalarini shahar infratuzilmasida, avtomatlashtirilgan ishlab chiqarish
tizimlarida va tibbiyot sohasida keng qo‘llash tendensiyasi kuzatildi.
Optik tolali aloqa tarmoqlari axborot uzatish texnologiyalarining asosiy poydevorlaridan
biriga aylanib bormoqda. Ularning yuqori tezlik, barqarorlik va iqtisodiy samaradorlik kabi
afzalliklari ushbu texnologiyaning keng joriy etilishiga sabab bo‘lmoqda. Kelajakda kvant aloqa
va fotonik innovatsiyalar ushbu sohani yanada rivojlantirishi kutilmoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
85
Xulosa
Optik tolali aloqa tarmoqlari hozirgi zamonaviy telekommunikatsiya infratuzilmasining
ajralmas qismi bo‘lib, yuqori tezlikda, ishonchli va samarali axborot uzatish imkonini beradi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, ushbu texnologiya an’anaviy mis simli aloqa tizimlariga
nisbatan ko‘plab ustunliklarga ega bo‘lib, ularning kam energiya sarfi, elektromagnit shovqinlarga
chidamliligi va uzoq muddatli iqtisodiy samaradorligi muhim ahamiyat kasb etadi. Optik tolali
aloqa tarmoqlari global internet tarmog‘i, sun’iy yo‘ldosh tizimlari va kelajakdagi 5G va 6G
texnologiyalarining rivojlanishida asosiy omillardan biri hisoblanadi. Shuningdek, ushbu
texnologiya tibbiyot, sanoat va ilmiy tadqiqot sohalarida ham keng qo‘llanilmoqda. Kelajakda
kvant optik aloqa, fotonik chiplar va yangi avlod tolali texnologiyalar yordamida ma’lumot
uzatishning yanada tezkor va samarali bo‘lishi kutilmoqda. Shu bois, optik aloqa tizimlarini
yanada rivojlantirish va ularni global miqyosda keng joriy etish muhim ilmiy va texnologik
vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda.
REFERENCES
1.
G. P. Agrawal,
Fiber-Optic Communication Systems
, 4th Edition, Wiley, 2010.
2.
J. M. Senior,
Optical Fiber Communications: Principles and Practice
, 3rd Edition,
Pearson, 2009.
3.
K. Okamoto,
Fundamentals of Optical Waveguides
, 2nd Edition, Academic Press, 2006.
4.
R. Ramaswami, K. N. Sivarajan, G. H. Sasaki,
Optical Networks: A Practical Perspective
,
3rd Edition, Morgan Kaufmann, 2009.
5.
ITU (International Telecommunication Union),
Trends in Telecommunication Reform
,
2022.
6.
IEEE Xplore Digital Library,
Recent Advances in Optical Fiber Technology and
Applications
, 2023.
7.
J. Hecht,
Understanding Fiber Optics
, 5th Edition, Pearson, 2015.
8.
Telecommunication Standardization Sector (ITU-T),
Next-Generation Optical Fiber
Networks
, 2021.
