71
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
“XAMSA” DOSTONLARI VAZNINI O‘RGANISHDA TA’LIMIY
TEXNOLOGIYALARNING O‘RNI
Umida Kamolova
BuxDPI mustaqil tadqiqotchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14968506
Annotatsiya.
Alisher Navoiyning “Xamsa” asari turkiy tilda yozilgan muhim asar
bo‘libgina qolmay, shakl va mazmun jihatidan mutanosib yaxlit asar hisoblanadi. Shuning
barobarida ayni paytga qadar o‘z ahamiyatini, badiiy qimmatini yo‘qotmagan ma’naviy meros
hamdir.
She’riyatda vazn, undan to‘g‘ri va o‘rinli foydalanish shoirdan yuksak mahoratni talab
qiladi. Alisher Navoiy ana shunday benazir ijodkordir. Mazkur maqolada uning ijodiga
murojaat qilinib, turli ta’limiy texnologiyalar asosida “Xamsa” dostonlari vaznini o‘rganish va
samaradorlikka erishish xususida ayrim mulohazalar bayon qilingan.
Kalit so‘zlar:
aruz, chizma, doston, texnologiya, ohang, tahlil, talqin, tavsiya, bayt,
shakl, mazmun, mohiyat.
РОЛЬ ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ТЕХНОЛОГИЙ В ИЗУЧЕНИИ ЗНАЧЕНИЯ
ПОСЛАНИЯ «ХАМСА»
Аннотация.
Произведение Алишера Навои «Хамса» – это не только важное
произведение, написанное на тюркском языке, но и стройное целое произведение по
форме и содержанию. В то же время это еще и духовное наследие, не потерявшее своего
значения и художественной ценности.
Вес в поэзии, правильное и уместное его использование требуют от поэта
высокого мастерства. Алишер Навои – такой уникальный художник. В данной статье,
ссылаясь на его работу, на основе различных образовательных технологий изложены
некоторые комментарии по изучению веса эпоса «Хамса» и достижению
эффективности.
Ключевые слова:
аруз, рисунок, эпос, технология, тон, анализ, интерпретация,
рекомендация, строфа, форма, содержание, суть.
THE ROLE OF EDUCATIONAL TECHNOLOGIES IN STUDYING THE
IMPORTANCE OF THE "KHAMSA" EPISTLE
Abstract.
Alisher Navoi's work "Khamsa" is not only an important work written in the
Old Turkish language, but it is also a well-balanced work in terms of form and content. At the
same time, it is also a spiritual heritage that has not lost its importance and artistic value.
Weight in poetry, its correct and appropriate use requires high skill from the poet.
Alisher Navoi is such a unique artist. In this article, referring to his work, on the basis of various
72
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
educational technologies, some comments on learning the weight of "Khamsa" epics and
achieving efficiency are stated.
Keywords:
aruz,
drawing,
epic,
technology,
tone,
analysis,
interpretation,
recommendation, stanza, form, content, essence.
Alisher Navoiyning “Xamsa” asari Sharq she’riyatining noyob adabiy durdonalari orasida
alohida o‘rin egallaydi. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 11-sinf o‘quvchilariga Adabiyot
darsida mazkur asarni o‘qish, o‘rganish, mutolaa qilish tavsiya etilgan. Ushbu mavzuning
mazmun-mohiyatini, asarning vazn tahlili orqali ifodali o‘qishga o‘rgatishda didaktik usul hamda
ta’limiy texnologiyalar imkoniyatlaridan foydalanish muhim ahamiyatga ega.
“Bumerang” texnologiyasi talabiga ko‘ra, dastavval sinf o‘quvchilari kichik guruhlarga
ajratiladi. “Xamsa” asari besh dostondan tarkib topganini inobatga olib, har biri besh nafardan
beshta guruh shakllantirilishi joiz. Undagi ishtirok etuvchilarning har qaysi 1, 2, 3, 4, 5-raqamli
qatnashchi sifatida belgilanadi. Guruhlarni nomlashda dostonlar nomidan foydalanish maqsadga
muvofiq:
1-guruh
2-guruh
3-guruh
“Hayrat ul-abror” “Farhod va Shirin” “Layli va Majnun”
4-guruh 5-guruh
“Sab’ai sayyor” “Saddi Iskandariy”
Kichik guruhlar shakllantirilgach, oʻquvchilar dars (mashgʻulot)ning maqsadi va tartibi
bilan tanishtiriladi. Ya’ni “Xamsa” tarkibidagi dostonlarning vaznini tahlil qilish, ifodali o‘qish
muhimligi uqtiriladi.
Keyingi o‘rinda o‘quvchilarga dostonlar tarkibidan baytlar taqdim qilinadi. Jumladan,
1.
Boshni fido ayla ato qoshig‘a,
Jismni qil sadqa ano boshig‘a.
2.
Hunarni asrabon netgumdir oxir,
Olib tufroqqamu ketgumdir oxir.
3.
Kim ul kecha Qays zori bedil,
Kim bo‘ldi qabila sori moyil.
4.
Yetti kox ichra yetti farzona
Degali hikmatingdin afsona.
5.
Agar qilmadi el himoyat sanga,
O‘zungdin keraktur shikoyat sanga.
Navbatdagi jarayonda har qaysi guruhga topshiriq sifatida berilgan baytlar o‘sha guruh
a’zolari tomonidan yakka tartibda tahlil qilinadi. Masalan, 1-baytni “Hayrat ul-abror”, 2-baytni
73
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
“Farhod va Shirin”, 3-baytni “Layli va Majnun”, 4-baytni “Sab’ai sayyor”, 5-baytni “Saddi
Iskandariy” deb nomlangan guruh vakillari aruz nazariyasi talablariga binoan:
-baytlarni hijolarga ajratishi;
-taqte’sini hosil qilishi;
-afoyil-u tafoyilini topishlari zarur.
Topshiriq bajarilgach, 1-raqamli ishtirokchilar bir guruhda, 2-raqamli o‘quvchilar yana
bir guruhda, shu tariqa har bir guruh a’zolaridan yangi guruh tashkil etiladi. Ularning har biri
guruh ichida navbati bilan tahlil qilgan matnlari bilan axborot almashadilar, ya’ni bir-birlariga
soʻzlab beradilar, tushuntiradilar. Bunda har bir bosqichning vaqt mezoni o‘qituvchi tomonidan
nazorat qilib boriladi.
Shundan so‘ng yangi guruh a’zolari dastlabki holatdagi guruhlariga qaytadilar.
Avvalgidek shartli ravishda shakllantirilgan “Hayrat ul-abror”, “Farhod va Shirin”, “Layli
va Majnun”, “Sab’ai sayyor”, “Saddi Iskandariy” guruhlari qayta tiklanadi. Oʻquvchilar
tomonidan barcha matnlar qay darajada tahlil qilingani, oʻzlashtirilganligini aniqlash maqsadida
oʻqituvchi oʻquvchilarga tahlillarni ketma-ketlikda joylashtirish vazifasi topshiriladi. Natijada
quyidagi ko‘rinish hosil bo‘lishi muhim:
1.
Bosh-ni fi-do │ ay-la a-to │qo-shi-g‘a,
Jis-m(i)-ni qil│ sad-qa a-no│ bo-shi-g‘a.
−
V V − │ − V V − │ − V −
muftailun │ muftailun │foilun
Sari’yi musaddasi matviyi makshuf
2.
Hu-nar-ni as│-ra-bon net-gum│-di-r o-xir,
O-lib tuf-roq│-qa-mu ket-gum│-di-r o-xir.
V − − − │ V − − − │ V − −
mafoiylun │ mafoiylun │ fauvlun
Hazaji musaddasi mahzuf
3.
Kim ul ke│-cha Qay-s(i) zo│-ri be-dil,
Kim bo‘l-di│ qa – bi - la so-│ri mo-yil.
−
− V│ V − V − │ V − −
maf’uvlu │ mafoilun │ fauvlun
Hazaji musaddasi axrabi maqbuzi mahzuf
4.
Yet-ti ko-x ich│-ra yet - ti far│-zo-na
74
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
De-ga-li hik│-ma-ting-di-n af-│so-na.
foilotun │ V − V − │− −
Xafifi musaddasi maxbuni maqtu’
5.
A – gar qil-│ma-di el │hi-mo-yat│ sa-nga,
O‘-zung-din │ke-rak-tur│shi-ko-yat│ sa-nga.
V − − │ V − − │ V − − │ V –
mafoiylun │mafoiylun│mafoiylun│faal
Mutaqoribi musammani mahzuf
Yana bir muhim didaktik usullardan biri “Konseptual jadval” metodidir. Uni quyidagicha
shakllantirish mumkin:
“Hаyrаt ul-
аbror”
“Fаrhod vа
Shirin”
“Lаyli vа
Mаjnun”
“Sаb’аi
sаyyor”
“Sаddi
Iskаndаriy”
Vаzni
Аfoyili
Tаqte’
belgisi
O‘quvchilarga jadval ko‘rinishidagi ushbu topshiriq taqdim qilingach, ularga to‘ldirish
vazifasi topshiriladi. Uning to‘liq holatida quyidagi ko‘rinish hosil bo‘ladi:
“Hаyrаt ul-
аbror”
“Fаrhod vа
Shirin”
“Lаyli vа
Mаjnun”
“Sаb’аi
sаyyor”
“Sаddi
Iskаndаriy”
Vаzni
Sаriyi
musаddаsi
mаtviyi
mаkshuf
Hаzаji
musаddаsi
mаhzuf
Hаzаji
musаddаsi
аxrаbi
mаqbuzi
mаhzuf
Xаfifi
musаddаsi
mаxbuni
mаhzuf
Mutаqoribi
musаmmаni
mаhzuf
Аfoyili
Muftаilun
muftаilun
foilun
Mаfoiylun
mаfoiylun
fаuvlun
mаf’uvlu
mаfoilun
fаuvlun
foilotun
mаfoilun
fаilun
Fаuvlun
fаuvlun
fаuvlun
fааl
Tаqte’
belgisi
– V V –
– V V –
– V –
V – – –
V – – –
V – –
– – V
V – V –
V – –
– V – –
V – V –
V V –
V – –
V – –
V – –
V –
75
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
“Demak, Alisher Navoiyning “Xamsa”siga kirgan dostonlardan “Hayrat ul-abror”ning
vazni sari’ bahridan, “Laylo-vu Majnun”, Farhod-u Shirin”ning vaznlari hazaj bahridan,
“Sab’ayi sayyora” vazni hafif bahridan bo‘lib, “Saddi Iskandariy”niki esa mutaqorib bahridandir.
Sari’ bahri pand-u nasihat ohangiga ega bo‘lgan bahr bo‘lgani uchun Alisher Navoiy o‘z
“Xamsa”sining o‘gitdan iborat birinchi dostoni “Hayrat ul-abror”ni sari’i musaddasi matviyi
mavquf va makshuf vaznida yozgan. “Laylo-vu Majnun”, Farhod-u Shirin”ning vaznlari ham
she’rga ishqiy kechinmalarga mos ritm bag‘ishlaydi. “Sab’ayi sayyora” qolgan dostonlarga
nisbatan yengil ruhdagi dostondir. Shu sababdan uning vazni ham asarga yengillik ohangi
beruvchi hafif bahridandir. Mutaqorib bahri jangovarlik ohangiga ega bo‘lganligi uchun “Saddi
Iskandariy” dostoni shu bahrga oid vaznda yozilgan” [4, 123].
Xulosa o‘rnida aytish joizki, “Navoiy vazni asar mazmuniga, bayt ma’nosiga, tasvir va
fikr izchilligiga, sira xalaqit bermaydi, balki yuqorida aytib o‘tilgan sabablarga ko‘ra mazmunni
kuchaytirishga, asarda ifoda qilinayotgan fikrning ta’sirchanligini oshirishga yordamlashuvchi
vositadir”[4,123]. Mazkur jihatni o‘quvchilar ong-u shuuriga singirish, “Xamsa”dagi dostonlar
vaznini to‘g‘ri va xatosiz tahlil qilish, shuningdek, ifodali o‘qishga o‘rgatish jarayonida
“Bumerang” texnologiyasi va “Konseptual jadval” metodining tanlanishi dars samaradorligining
muhim omillaridan biridir.
REFERENCES
1.
Бобур. Мухтасар. Тошкент.: “Фан”, 1971. 413 б.
2.
Навоий А. Мезон ул-авзон // Навоий А. Асарлар. 15 томлик. 14-том. Тошкент.:
Ғафур Ғулом номидаги Бадиий адабиёт нашриёти, 1967. Б-133-182
3.
Олимов М. Рисолаи аруз. Тошкент.: “Ёзувчи”, 2002. Б-104
4.
Рустамов А. Навоийнинг бадиий маҳорати. Тошкент, Ғафур Ғулом номидаги
Адабиёт ва санъат нашриёти, 1979. Б – 216
5.
To‘xliyev B. Adabiyot. 11-sinf: darslik-majmua. Toshkent: “O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti, 2018. B – 200
6.
Х А Ҳайитов Ғафур Ғуломнинг халқ латифаларидан фойдаланиш маҳорати.
Academic research in educational sciences 2(3), 679-687.
7.
H H Akhmadovich Khoja nasriddin afandi as people’s hero . AKADEMICIA : AN
INTERNATIONAL MULTIDISCIPLINARY RESEARCH JOURNAL 11(2).1562.
8.
T. Khoja o’g’li, K H Ahmadovich Advanced Characteristiks of the Tradition of Using
Uzbek Folk Humor Art in Written Literature. Amerikan Journal of Social and
Humanitarian Research 3 (9).1-4.
76
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
9.
K K Akhmadovich, NS Ubaydullayevna THE PRACTICAL SIGNIFICANCE OF
EDUCATIONAL INTEGRATIONS IN THE FORMATION OF INDEPENDENT
WORK IN PRIMARY GRADES.Conferencea, 66-75..
10.
K K Akhmadovich, O B Togmurodovich NEW STAGES AND PRACTICAL
CONDITIONS FOR CREATING NATIONAL TEXTBOOKS AND ALPHABET
BOOKS.Conferencea, 54-58.
11.
K K Akhmadovich, SG Badriddinnovna THE CONCERT OF READING, SPECIAL
FEATURES OF CHILDREN’S READING E Conferencea,28-33.
12.
Akhmadjon A. HISTORY OF BUKHARA-AFGAN RELATIONS IN THE PROCESS
OF INCLUSION INTO THE RUSSIAN CUSTOMS SYSTEM //International Journal of
Philosophical Studies and Social Sciences. – 2023. – Т. 3. – №. 3. – С. 39-46.
13.
Ahmadov A. XX ASR BOSHLARIDA BUXORO VA AFG’ONISTON
EMIGRATSIYASI VA REMIGRATSIYASI //Modern Science and Research. – 2025. –
Т. 4. – №. 1. – С. 842-845.
14.
Ahmadov A. AFG ‘ON MA’RIFATPARVARI MAHMUD TARZIY VA AFG ‘ON
MATBUOTI //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 12. – С. 783-786.
15.
Ahmadov A. XIX ASR OXIRI–XX ASR BOSHLARIDA AFG’ONISTON
MAVZUSINI
YORITISHDA
SKARABEY
TEXNOLOGIYASIDAN
FOYDALANISHNING SAMARALI USULLARI //Modern Science and Research. –
2024. – Т. 3. – №. 11. – С. 894-899.
16.
Ahmadov A. SHARQSHUNOS OLIM DN LOGOFET TALQINIDA BUXORO
AMIRLIGIDA
MAORIF
VA
DINIY
SIYOSAT
MASALALARI
//"
ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ АКМЕОЛОГИЯ" международный научно-методический
журнал. – 2024. – Т. 16. – №. 8.
17.
Шарипова Н. ИСПОЛЬЗОВАНИЕ АНГЛИЦИЗМОВ В РАЗНЫХ ЖАНРАХ СМИ
//Development of pedagogical technologies in modern sciences. – 2024. – Т. 3. – №. 1. –
С. 57-59.
