179
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
BOSHLANG‘ICH TA’LIM O‘QISH DARSLARIDA XALQ RIVOYATLARIDAN
FOYDALANISH USULLARI
Xoliqova Matluba Mardon qizi
O‘zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti
Maktabgacha va boshlang‘ich ta’lim fakulteti, Boshlang‘ich ta’lim kafedrasi assistenti.
Telefon raqam: +99899773-36-01
Tuxtayev Otabek Hakim o‘g‘li
O‘zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti
Maktabgacha va boshlang‘ich ta’lim fakulteti, Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi 4-bosqich talabasi.
Telefon raqam: +998991540-56-26
https://doi.org/10.5281/zenodo.14976333
Annotatsiya.
Mazkur maqolada, boshlang‘ich ta’lim o‘qish darslarida xalq
rivoyatlaridan foydalanishning samarali usullari ko‘rib chiqilgan. Xalq rivoyatlarining nafaqat
ma’naviy qadriyatlarni targ‘ib qilish, balki o‘quvchilarning tasavvurini va yaratuvchanlik
qobiliyatlarini oshirishga qaratilgan metodik usullar tavsiflanadi. Dars jarayonida rivoyatlar
yordamida o‘quvchilarga axloqiy darslar berish, ularga xalq hikmatini singdirish, va shu bilan
birga tilda erkin va ravon ifodalanish ko‘nikmalarini shakllantirishning ahamiyati yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
boshlang‘ich sinf, o‘qish darslari, xalq rivoyatlari,
ta’lim metodikasi, xalq
og‘zaki ijodi, milliy qadriyatlar, o‘quv jarayoni.
МЕТОДИКА ИСПОЛЬЗОВАНИЯ НАРОДНЫХ СКАЗОК НА УРОКАХ
НАЧАЛЬНОГО ОБРАЗОВАНИЯ
Аннотация.
В данной статье рассматриваются эффективные методы
использования народных сказок на уроках чтения в начальной школе. Описаны
методические приемы, направленные не только на пропаганду духовных ценностей, но и
на повышение воображения и творческих способностей учащихся к народным
повествованиям. В ходе урока была подчеркнута важность преподавания студентам
уроков нравственности, привития народной мудрости и одновременно формирования
навыков свободного и беглого высказывания на языке.
Ключевые слова:
начальная школа, уроки чтения, народные сказки, методика
обучения, народное устное творчество, национальные ценности, образовательный
процесс.
METHODS OF USING FOLK TALES IN PRIMARY EDUCATION LESSONS
Abstract.
This article examines effective methods of using folk tales in primary education
lessons. Methodological methods of using folk tales are described, aimed not only at promoting
spiritual values, but also at increasing the imagination and creative abilities of students. The
180
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
importance of using tales to teach students moral lessons during the lesson, instilling folk
wisdom in them, and at the same time forming the skills of free and fluent expression in the
language is highlighted.
Keywords:
primary school, reading lessons, folk tales, teaching methodology, folk oral
literature, national values, educational process.
KIRISH.
Hozirgi ta’lim tizimida, o‘quvchilarning bilim olish jarayonida turli metod va
usullardan foydalanish muhim ahamiyatga ega. Shular qatorida xalq rivoyatlari, o‘ziga xos
tarbiyaviy va didaktik xususiyatlari bilan ta’lim jarayonida samarali vosita sifatida qaraladi. Xalq
rivoyatlari nafaqat, o‘zbek xalqining boy madaniyati va an’analarini o‘rgatishda, balki
o‘quvchilarga adabiyot, til va mantiqiy fikrlashni rivojlantirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Bu
maqolada, boshqacha qilib aytganda, xalq rivoyatlarining ta’lim jarayonida qo‘llanilishi, ular
orqali o‘quvchilarga qimmatli bilimlar berish usullari va usuliy yondashuvlar haqida so‘z boradi.
Rivoyatlar, o‘zining mazmuni va shakli orqali, o‘quvchilarga nafaqat axloqiy saboqlarni, balki
dunyoqarashni kengaytirish, mustahkamlash va tafakkur qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam
beradi. Xalq rivoyatlari orqali ta’lim jarayonini yanada samarali va mazmunli qilish usullarini
tahlil qilishdir.
ASOSIY QISM.
Boshlang‘ich ta’lim o‘qish darslarida xalq rivoyatlaridan foydalanish
usullari tadqiqot metodologiyasi keng ko‘lamli va kompleks jarayonni tashkil etadi. Bu tadqiqot
metodologiyasining maqsadi – boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining o‘qish darslarida xalq
rivoyatlaridan foydalanish orqali ularning adabiy tushunchalari, til, madaniyat va axloqiy
qadriyatlarni shakllantirishni o‘rganishdir. Boshlang‘ich ta’limda xalq rivoyatlari va ularning
ta’lim jarayoniga ta’siri haqida so‘z yuritiladigan maqola ta’lim metodikasining yangi
yo‘nalishlarini o‘rganishga qaratilgan bo‘lishi kerak. Rivoyatlar, folklorning eng keng tarqalgan
turlaridan biri sifatida, o‘quvchilarni nafaqat axloqiy tarbiya berishga, balki ularning
tasavvurlarini, obrazli fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga ham yordam beradi.
1.
Xalq rivoyatlarining ta’limdagi roli
Xalq rivoyatlari o‘zida milliy qadriyatlar, tarixiy voqealar va axloqiy darsarni
mujassamlashtirgan bo‘lib, ularni boshlang‘ich ta’limda o‘qitishda keng qo‘llash imkoniyatlari
mavjud. Rivoyatlar o‘quvchilarni nafaqat yodlashga, balki mavzuni chuqurroq anglashga ham
o‘rgatadi. Ular, ayniqsa, axloqiy va estetik qadriyatlarni oshirishda samarali vosita sifatida
qaraladi.
2.
Xalq rivoyatlarini o‘qitishda qo‘llash usullari
O‘qituvchilar xalq rivoyatlaridan foydalangan holda darslarni yanada jonli va qiziqarli
qilishlari mumkin. Masalan, rivoyatlarni o‘quvchilarga o‘qib berish, ularga asoslangan savollarni
181
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
berish, yoki ularga mos mashqlarni bajarish orqali o‘quvchilarni faol ishtirok etishga undash
mumkin. Bu esa, o‘z navbatida, ularning nutqini, eslab qolish qobiliyatini va tanqidiy fikrlash
ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
3.
Xalq rivoyatlari va o‘quvchilarning ruhiy holati
Rivoyatlar o‘quvchilarning tasavvurlarini kengaytiradi, ularni o‘z-o‘zini anglashga,
insoniy qadriyatlarni tushunishga undaydi. Shu bilan birga, turli folklor hikoyalari bolalar
ruhiyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin, chunki ularning har birida biror axloqiy masala yoki
hayotiy saboq bor.
4.
Xalq rivoyatlarining darslarni turlicha tashkil qilishda o‘rni
Rivoyatlarni o‘qish va ular orqali darslarni o‘tkazish o‘quvchilarga turli yo‘nalishlarda
ta’lim olish imkonini beradi. Masalan, adabiyot, til o‘qitish, ijtimoiy fanlar, tarix va badiiy yozuv
sohalarida rivoyatlarni qo‘llash mumkin.
Yoshlarning ma’naviy-axloqiy tarbiyasi quyi sinflarda xalq og‘zaki ijodi namunalaridan
samarali foydalanilganda bu darajaga erishish engil amalga oshadi. O‘rta umumiy ta’limning
birinchi bosqichi bo‘lgan boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilarning bilim egallashga bo‘lgan
qiziqishlari, havasi asosida aqliy qobiliyatlari shakllantiriladi. Aqliy kamolotga uyg‘un tarzda
o‘quvchilarning ma’naviy dunyosi boyitiladi. Axloqiy fazilatlar takomillashtiriladi.
O‘quvchilarda mehnatsevarlik, yuksak did, fahm-farosat, nafis his-tuyg‘ular rivojlanib
boradi. Boshlang‘ich sinflardayoq iqtisodiy va ekologik tushuncha, ko‘nikma va malakalar tarkib
topib boshlaydi.
Ta’lim-tarbiya muassasalarida o‘quvchi-yoshlarning har tomonlama kamol topishiga
e’tibor qaratiladi. [1].
Rivoyatlar mazmun yo‘nalishiga ko‘ra tarixiy voqelar, ularda ishtirok etgan shaxslar
jasorati yoki xiyonati asosida yoki yurtimiz viloyatlaridagi o‘rin-joylarning nomlanishini
izohlash maqsadida yaratilgan turlarga bo‘linadi. Tarixiy rivoyatlarda To‘maris, Shiroq,
Jaloliddin Manguberdi, Temur Malik, Amir Temur kabi yurti ozodligi va mustaqilligi uchun
jonini qurbon qilgan el farzandlari mardligi, shu bilan birga o‘zining o‘tkinchi hirsiy nafsi
yo‘lida vataniga xiyonat qilgan Dalvarzin, Guldursunga o‘xshagan xiyonatkor shaxslar
kirdikorlari hikoya qilinadi.
Mard, jasurlarning ishlari ham, xoinlarning xiyonati ham unutilmaydi. O‘zbekiston –
dunyoda o‘zining ilmiy kashfiyotlari, fan rivojiga qo‘shgan hissalari, badiiy ijodda yaratgan
asarlari bilan mashhur farzandlar yurti. Imom Buxoriy, Beruniy, Ibn Sino, Ulug‘bek, Navoiy,
Behzod, Boburdek ulug‘ insonlar nomini sharaflovchi o‘nlab rivoyatlar xalq qalbida saqlanib
kelmoqda. [2].
182
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Bolalar lug‘atini boyitish, nutqining ravon, silliq va ta’sirchanligini ta’minlashda bolalar
adabiyoti ustida ishlash, shubhasiz, yaxshi natija beradi. Boshlang‘ich sinflarda ayrim bolalar
nutq madaniyati boshqa bolalarga qaraganda birmuncha yaxshi bo‘ladi. [3].
Rivoyatlar mavzu doirasidan tahlil va misollar bilan yoritiladi. Rivoyatlarni o‘rganish
doimo yosh avlod uchun qiziqarli va muhim manba hisoblanadi. Asrlar davomida xalq og‘zaki
ijodi doim hamma uchun birdek zavqli va kerakli badiiy asar bo‘lib qolaveradi. [4].
Rivoyat tarixiy voqealarni aniqlashda qo‘shimcha manba vazifasini o‘taydi. Bu xususiyat
rivoyat janrini afsonaga tenglashtiradi. Biroq u har ikkisining mustaqil janrlar ekanini inkor
etmaydi. Janrning farqli jihati xayoliy emas, hayotiy uydurmalarga asoslanganidadir. Har ikkisi
ham ma’rifiy ahamiyatga ega. Hikoya qilish uslubi rivoyat janrining muhim xossalaridan biridir.
Rivoyat nasriy bayonga asoslangan bo‘ladi [5].
XULOSA.
Boshlang‘ich ta’limda xalq rivoyatlari o‘qish darslariga kiritish,
o‘quvchilarning madaniy va axloqiy savodxonligini oshirishda muhim ahamiyatga ega. Xalq
rivoyatlari o‘quvchilarga nafaqat milliy merosni, balki xalq pedagogikasining asosiy
qadriyatlarini ham o‘rgatadi. Shu bilan birga, bu usul o‘quvchilarning tasavvuri, fikrlash va nutq
madaniyatini rivojlantiradi. Xalq rivoyatlari yordamida darslarni jonli, qiziqarli va mazmunli
qilish mumkin, bu esa o‘quvchilarning darsga bo‘lgan qiziqishini oshiradi. Xalq rivoyatlarini
faqat o‘qituvchidan eshitish emas, balki o‘quvchilarga o‘z rivoyatlarini yaratish va bir-biriga
hikoya qilish imkoniyatini berish, o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatini rivojlantiradi.
REFERENCES
1.
Saydullayeva N.K “Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini axloqiy tarbiyalashda, xalq og‘zaki
ijodidan foydalanish”, Multidisciplinary Scientific Journal January, 2023 B.465.
2.
Kubayeva N.A “Boshlang‘ich sinflarda xalq og‘zaki ijodining tarbiyaviy
ahamiyati”.Ta’lim fidoyilari ISSN: 2180-2130 VOL.1, ISSUE 1 APRIL (2022) B.461.
3.
Saydulloyeva Sh.M “O‘quvchilar nutqini rivojlantirishda tez aytishning ahamiyati”
Science and society Наука и обўество Fan va jamiyat. 2024. B.114.
4.
Olimova N “Xalq og‘zaki ijodining boshlang‘ich sinflardagi tarbiyaviy ahamiyati”,
“Zamonaviy dunyoda innovatsion tadqiqotlar: Nazariya va amaliyot” nomli ilmiy,
masofaviy, online konferensiya”. B.49.
5.
Usmonaliyeva X.N “O‘zbek xalq rivoyatlari va afsonalari to‘g‘risida”, “Zamonaviy
dunyoda amaliy fanlar: muammolar va yechimlar” nomli ilmiy, masofaviy, onlayn
konferensiya”. B.13.
