2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
4
IFODALI O‘QISH VA NUTQ MADANIYATI FANI GNEZISI
Zayniyeva Mohinur Shohakbar qizi
Buxoro davlat pedagogika instituti
Oʻzbek tili va adabiyoti yoʻnalishi 3OʻTA-24 guruh talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14976749
Annotatsiya.
Ushbu maqolada ifodali o‘qishning paydo bo‘lishi, rivojlanishi va uning
ahamiyati haqida so‘z yuritiladi. Ifodali o‘qish usullarining shakllanishi va ularning inson
tafakkuriga ta’siri yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
ifodali o‘qish, nutq madaniyati, ta’lim, o‘qish usullari, badiiy ijod.
GNESIS OF THE SCIENCE OF EXPRESSIVE READING AND SPEECH CULTURE
Abstract.
This article discusses the emergence, development, and significance of expressive
reading. It highlights the formation of expressive reading methods and their impact on human
thinking.
Keywords:
expressive reading, speech culture, education, reading methods, artistic
creativity.
ГНЕЗИС НАУКИ ВЫРАЗИТЕЛЬНОГО ЧТЕНИЯ И КУЛЬТУРЫ РЕЧИ
Аннотация.
В данной статье рассматривается возникновение, развитие и
значение выразительного чтения. Освещается формирование методов выразительного
чтения и их влияние на человеческое мышление.
Ключевые слова:
выразительное чтение, культура речи, образование, методы
чтения, художественное творчество.
Ifodali o‘qish inson tafakkurini o‘stirish, nutq madaniyatini rivojlantirish va badiiy
asarlarni tushunishda muhim ahamiyat kasb etadi. Bu jarayon matnni to‘g‘ri talaffuz qilish,
intonatsiyani mos qo‘llash, to‘g‘ri pauza va urg‘ularni qo‘yish kabi omillarni o‘z ichiga oladi.
Ifodali o‘qishning tarixi uzoq asrlarga borib taqaladi. Qadimgi Yunoniston va Rim davrida
notiqlik san’ati katta ahamiyatga ega bo‘lgan. Aristotel va Demosten singari buyuk notiqlar o‘z
nutqlarida ifodali o‘qish usullaridan foydalanganlar. Keyinchalik Sharq olimlari, jumladan,
Alisher Navoiy va Abdurahmon Jomiy kabi mutafakkirlar ham o‘z asarlarini ifodali o‘qish va
tushunish muhimligini ta’kidlaganlar.
XX asrga kelib, ifodali o‘qish pedagogika va metodika fanlari doirasida alohida tadqiq etila
boshlandi. O‘zbekiston olimlari, xususan, G‘afur G‘ulom, Oybek va Abdulla Qodiriy kabi
adiblarning asarlari ifodali o‘qish orqali keng targ‘ib qilindi.
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
5
Bugungi kunda esa texnologiyalar rivojlanishi natijasida ovozli kitoblar va
audiomateriallar yordamida ifodali o‘qishning yangi shakllari rivojlanmoqda.
Ifodali o‘qishning samaradorligi ko‘plab omillarga bog‘liq. Avvalo, matnni to‘g‘ri tanlash
va uni o‘quvchining yoshiga hamda bilim darajasiga moslashtirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Bundan tashqari, tinglovchilarning diqqatini jalb qilish uchun ovoz balandligi, ohang va
pauzalarni to‘g‘ri qo‘llash zarur. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ifodali o‘qish insonning hissiy
jihatdan yetuklashishiga, tasavvurining boyishiga hamda adabiyotga bo‘lgan qiziqishining
ortishiga xizmat qiladi. Shu boisdan, bugungi kunda maktab va universitet darsliklarida ifodali
o‘qishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Ifodali o‘qish nafaqat ta’lim jarayonida, balki ijtimoiy
hayotda ham katta ahamiyatga ega. Notiqlik san’ati bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan ifodali
o‘qish insonning o‘z fikrlarini aniq va ravon yetkazishiga yordam beradi. Ayniqsa, aktyorlik
mahorati, diktorlik, o‘qituvchilik va notiqlik sohalarida ifodali o‘qishning o‘rni beqiyos. Buyuk
notiqlar va san’atkorlar o‘z chiqishlarida intonatsiya va nutq ohangining ta’sir kuchidan samarali
foydalanganlar. Bugungi kunda esa ommaviy axborot vositalarida, radio va televideniyeda ifodali
o‘qish talab darajasida bo‘lishi lozim. Shu sababli bu borada maxsus treninglar va mashg‘ulotlar
tashkil etilib, nutqni ifodali yetkazish malakalari shakllantirilmoqda
Zamonaviy ta’lim tizimida ifodali o‘qish metodlari asosida darslar tashkil etilib,
o‘quvchilarning badiiy asarlarni chuqur anglashlariga ko‘mak berilmoqda. O‘quvchilar matnlarni
ifodali o‘qish orqali nafaqat nutq madaniyatini o‘stiradilar, balki tafakkur qilish, his-tuyg‘ularni
to‘g‘ri ifodalash kabi muhim ko‘nikmalarga ham ega bo‘ladilar.
Yana bir muhim jihat shundaki, ifodali o‘qish notiqlik san’atining asosiy tarkibiy
qismlaridan biridir. Bu jarayon nafaqat badiiy adabiyotda, balki siyosiy nutqlarda, ma’ruzalar va
rasmiy chiqishlarda ham keng qo‘llaniladi. Ko‘pgina siyosatchilar va jamoat arboblari nutqlarini
ifodali o‘qish orqali ta’sirchan qilishga erishadilar.
Shuningdek, ifodali o‘qish orqali insonning xotira va diqqatini mustahkamlash mumkin.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ovoz chiqarib o‘qish va matnni hissiy jihatdan qabul qilish
eslab qolish jarayonini yaxshilaydi. Ayniqsa, ushbu usul til o‘rganish jarayonida katta foyda
keltiradi, chunki u talaffuz, urg‘u va intonatsiyani to‘g‘ri shakllantirishga yordam beradi.
Ovozli kitoblar va radio spektakllar orqali ifodali o‘qishning ommaviylashishi XXI asrga
kelib yanada rivojlandi. Bugungi kunda bu usul media sohalarida, televideniye va radio
dasturlarida keng qo‘llanilmoqda. Ko‘plab taniqli aktyorlar va diktorlar o‘z ovozlaridan san’at
asari sifatida foydalanib, auditoriyaga chuqur ta’sir ko‘rsatishga erishmoqdalar. Bu holat
o‘quvchilarning badiiy adabiyotga qiziqishini oshirishga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
6
Shuningdek, ifodali o‘qish orqali insonning xotira va diqqatini mustahkamlash mumkin.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ovoz chiqarib o‘qish va matnni hissiy jihatdan qabul qilish
eslab qolish jarayonini yaxshilaydi. Ayniqsa, ushbu usul til o‘rganish jarayonida katta foyda
keltiradi, chunki u talaffuz, urg‘u va intonatsiyani to‘g‘ri shakllantirishga yordam beradi.
Ifodali o‘qish nafaqat adabiyot, balki pedagogik jarayonda ham muhim o‘rin tutadi.
O‘quvchilarga ijodiy tafakkur qilish, badiiy matnni tushunish va his qilish imkonini beradi.
Pedagoglar tomonidan olib borilayotgan tajribalar shuni ko‘rsatadiki, ifodali o‘qish orqali
o‘quvchilarning nutqi yanada aniq va ta’sirchan bo‘lib boradi. Shuning uchun, dars
mashg‘ulotlarida ifodali o‘qish metodlaridan keng foydalanish tavsiya etiladi.
REFERENCES
1.
Shodiyevna, N. S. (2024). IN MODERN UZBEK POETRY POETIC INTERPRETATION
IMAGES WATER AND FIRE.
MODERN SCIENCE
,
2181
, 3906.
2.
Nizomova, S. (2020). Symbolic interpretations of water and fire in modern
poetry.
Интернаука
, (35), 75-76.
3.
Nizomova, S. S. (2023). EXPRESSION OF WATER AND FIRE ICONS IN POEMS
CREATED IN THE DEFINITION OF PLACE IN MODERN UZBEK POETRY.
Journal
of Modern Educational .Achievements
,
8
(8), 202-206.
4.
NIZOMOVA, S. S. (2023). THE SYMBOLISM OF FIRE AND WATER IN POEM.
THE
ROLE OF SCIENCE AND INNOVATION IN THE MODERN WORLD
,
1
(9), 48-54.
5.
Husenova, A., Jumayeva, M., Nizomova, S., Shokirova, M., Himoyeva, S., & Abdullayev,
S. (2024). Effectiveness of experimental work aimed at developing environmental
competence of students. In
E3S Web of Conferences
(Vol. 587, p. 03025). EDP Sciences.
6.
Nizomova, S. S. (2020, August). THE SCOPE OF THE TOPICS OF THE SHARIA OF
THE INDEPENDENCE PERIOD. In
Archive of Conferences
(Vol. 4, No. 4, pp. 68-69).
7.
Nizomova, S. S. (2020, August). SHARIA'S DESCRIPTION OF THE CEREMONIAL
ATTITUDE TO WATER. In
Archive of Conferences
(Vol. 4, No. 4, pp. 65-67).
8.
Nizomova, S. S., & Munisxon, O. (2024, February). THE SIGNIFICANCE OF THE MAIN
ACTIVITY GAME IN THE EDUCATION OF CHILDREN IN THE PRESCHOOL
EDUCATION ORGANIZATION. In
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL
E-CONFERENCE" MODERN TENDENCIES OF DIGITAL EDUCATION AND WAYS OF
IMPLEMENTING THEM IN THE EDUCATIONAL PROCESS"–Brno, Czech
(Vol. 1, pp. 1-
5).
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
7
9.
Nizomova, S. S., & Jumayeva, M. H. (2024). REPRESENTATION OF THE IMAGE OF
WATER IN MODERN UZBEK POETRY.
YOUTH, SCIENCE, EDUCATION: TOPICAL
ISSUES, ACHIEVEMENTS AND INNOVATIONS
,
3
(1), 70-75.
10.
Shodiyevna, N. S. (2022). The Symbolism of Fire and Water in Poetic Context.
European
Journal of Innovation in Nonformal Education
,
2
(2), 170-174.
11.
Shodiyevna, N. S., & Pokizabonu, U. Interpretative Phrases Related to Water in Modern
Poetry.
12.
Shodiyevna, N. S. (2024). The Symbol of Fire in Poem.
International Journal of Formal
Education
,
3
(4), 83-86.
13.
Nizomova, S. (2020). ZAMONAVIY SHE’RIYATDA SUV VA OLOV BILAN BOG ‘LIQ
OBRAZLARNI IFODALASH AN’ANASI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
2
(2).
14.
Nizomova, S. (2021). ZAMONAVIY SHE’RIYATDA OLOV ANALOGLARINING
OBRAZLANTIRILISHI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
8
(8).
15.
Nizomova, S. (2024). IN MODERN UZBEK POETRY POETIC INTERPRETATION
IMAGES WATER AND FIRE.
Modern Science and Research
,
3
(10), 171-175.
16.
Nizomova, S. S., & Munisxon, O. (2024, February). THE SIGNIFICANCE OF THE MAIN
ACTIVITY GAME IN THE EDUCATION OF CHILDREN IN THE PRESCHOOL
EDUCATION ORGANIZATION. In
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL
E-CONFERENCE" MODERN TENDENCIES OF DIGITAL EDUCATION AND WAYS OF
IMPLEMENTING THEM IN THE EDUCATIONAL PROCESS"–Brno, Czech
(Vol. 1, pp. 1-
5).
17.
Nizomova, S. S. (2023). EXPRESSION OF WATER AND FIRE ICONS IN POEMS
CREATED IN THE DEFINITION OF PLACE IN MODERN UZBEK POETRY.
Journal
of Modern Educational Achievements
,
8
(8), 202-206.
18.
Nizomova, S. (2024). IN MODERN UZBEK POETRY POETIC INTERPRETATION
IMAGES WATER AND FIRE.
Modern Science and Research
,
3
(10), 171-175.
19.
Nizomova, S. S., & Munisxon, O. (2024, February).
THE SIGNIFICANCE OF THE MAIN
ACTIVITY GAME IN THE EDUCATION OF CHILDREN IN THE PRESCHOOL EDUCATION
ORGANIZATION. In
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL E-CONFERENCE"
MODERN TENDENCIES OF DIGITAL EDUCATION AND WAYS OF IMPLEMENTING THEM IN
THE EDUCATIONAL PROCESS"–Brno, Czech
(Vol. 1, pp. 1-5).
20.
Nizomova, S. S. (2021). Images In Modern Uzbek Poetry.
Psychology and Education
Journal
,
58
(1), 754-758.
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
8
21.
Nizomova, S. S. (2020). MODERN POETRY. In
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
СОВРЕМЕННОЙ НАУКИ
(pp. 89-90).
22.
Shodiyevna, N. S. (2024). IN MODERN UZBEK POETRY POETIC INTERPRETATION
IMAGES WATER AND FIRE.
MODERN SCIENCE
,
2181
, 3906.
23.
Husenova, A., Jumayeva, M., Nizomova, S., Shokirova, M., Himoyeva, S., & Abdullayev,
S. (2024). Effectiveness of experimental work aimed at developing environmental
competence of students. In
E3S Web of Conferences
(Vol. 587, p. 03025). EDP Sciences.
24.
Nizomova, S. (2020). Symbolic interpretations of water and fire in modern
poetry.
Интернаука
, (35), 75-76.
25.
Nizomova, S. (2020). Symbolic interpretations of water and fire in modern
poetry.
Интернаука
, (35), 75-76.
26.
Sharipova, M. (2024). ABDUNAZAR POYONOVNING 70 YILLIK YUBILEYI
DOIRASIDA “ABDUNAZAR POYONOVNING BAXSHICHILIK SAN’ATIDA
TUTGAN O ‘RNI” MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA
(Ilmiy
maqolalar
to’plami):
ABDUNAZAR
POYONOVNING
KUYLAGAN
“ALPOMISH” VARIANTIDA MAROSIMLAR BADIIY IFODASI.
Buxoro davlat
pedagogika instituti jurnali
,
4
(4).
27.
Baxshilloyevna, S. M., & Firuzovna, R. S. (2024). KITOBXONLIK MADANIYATI
ORQALI TALABALAR MA'NAVIYATINI YUKSALTIRISHNING ILMIY-NAZARIY
ASOSLARI.
28.
Sharipova, M., & Jabborova, D. (2024). COMMONALITIES IN THE RELATIONSHIPS
OF FOLKLORE GENRES WITH LITERATURE.
Modern Science and Research
,
3
(9),
170-177.
29.
Sharipova, M., & Rajabova, S. (2024). SCIENTIFIC AND THEORETICAL BASIS OF
IMPROVING THE SPIRITUALITY OF STUDENTS THROUGH LIBRARY
CULTURE.
Modern Science and Research
,
3
(9), 148-155.
30.
Sharipova, M., & Saidova, S. (2024). THE SKILL OF CHARACTER DEVELOPMENT IN
ABDULLA QAHHOR'S STORIES.
Modern Science and Research
,
3
(9), 156-162.
31.
qizi Hamidova, U. F., & Sharipova, M. B. (2024, February). METHODOLOGY OF
DEVELOPMENT OF CREATIVE ABILITIES OF CHILDREN OF PRESCHOOL AGE.
In
INTERNATIONAL CONFERENCE: PROBLEMS AND SCIENTIFIC SOLUTIONS.
(Vol.
3, No. 1, pp. 73-82).
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
9
32.
Azimov, Y., To’xsanov, Q., Adizov, B., Sharipova, M., & Hojiyeva, N. (2024). Statistical
analysis of thrift and ecological education concepts in elementary school students. In
E3S
Web of Conferences
(Vol. 587, p. 02020). EDP Sciences.
33.
Sharipova,
M.
(2023).
“ALPOMISH”
EPOSINING
QADIMIYLIGI
VA
AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
44
(44).
34.
Sharipova, M. (2024). EPOS HAMDA MAROSIM MUNOSABATINING QADIMIYLIGI
VA AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
46
(46).
35.
Sharipova, M. (2024). EPOS HAMDA MAROSIM MUNOSABATINING QADIMIYLIGI
VA AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
46
(46).
36.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA NIKOH MAROSIMINING ARXAIK-
BAIIY XUSUSIYATLARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
44
(44).
37.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONI BADIIY STRUKTURASIDA
MAROSIMLARNING O ‘RNI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
30
(30).
38.
Sharipova, M. (2020). Вестник магистратуры.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
1
(1).
39.
Sharipova, M. B., & Inoyatova, F. I. (2018). USE OF PROBLEM-BASED LEARNING IN
THE CLASSROOM.
УЧЕНЫЙ XXI ВЕКА
, (11), 69.
40.
Sharipova, M. B., & qizi Shokirova, N. Z. «ALPOMISH» DOSTONI–BADIIY
BARKAMOL ASAR.
41.
Sharipova, M. B., & qizi Salimova, K. R. “ALPOMISH” DOSTONIDA “KAMPIR O’LDI”
MAROSIMI TASVIRI.
42.
Sharipova, M. B. Ritual and Epic Relations in the Epic" Alpomish".
MIDDLE EUROPEAN
SCIENTIFIC BULLETIN
.
