2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
42
O‘ZBEK TILIDAGI TRANSKRIPSIYA VA TRANSLITERATSIYA XUSUSIYATLARI.
Akramova Sabrina Akmalovna
Buxoro davlat pedagogika instituti
O‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi 2-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14976874
Annotatsiya.
Tilshunoslikda transkripsiya va transliteratsiya muhim ahamiyat kasb
etadigan tushunchalardan biridir. Ular, asosan, og‘zaki nutqning yozma shaklda aniq ifodalanishi
yoki bir yozuv tizimidan boshqasiga o‘girilishi jarayonini anglatadi. Mazkur maqolada
transkripsiya va transliteratsiyaning turlari, ularning lingvistik tadqiqotlardagi o‘rni, farqi va
o‘zbek tilida qo‘llanish masalalari yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
transkripsiya, transliteratsiya, lingvistika, o‘zbek tili, fonetik tahlil,
fonematik tahlil.
Аннотация.
Транскрипция и транслитерация — два важнейших понятия в
лингвистике. В основном они относятся к процессу точного выражения устной речи в
письменной форме или переводу ее из одной системы письма в другую. В статье
рассматриваются виды транскрипции и транслитерации, их роль в лингвистических
исследованиях, их различия и использование в узбекском языке.
Ключевые слова:
транскрипция, транслитерация, лингвистика, узбекский язык,
фонетический анализ, фонематический анализ.
Abstract.
Transcription and transliteration are important concepts in linguistics. They
mainly refer to the process of accurately expressing oral speech in written form or converting it
from one writing system to another. This article discusses the types of transcription and
transliteration, their role in linguistic research, their differences, and their use in the Uzbek
language.
Keywords:
transcription, transliteration, linguistics, Uzbek language, phonetic analysis,
phonemic analysis.
Trаnskripsiya lоtinchа qаytа yozish degаn mа’nоni bildirаdi. Shevаlаrdаgi kоnkret nutq
tоvushlаrini, ya’ni fоnemаning vаriаtsiyalаri, vаriаntlаrini yozuvdа ifоdаlаsh uchun
qo‘llаnilаdigаn hаrflаr, ishoralar sistemаsigа trаnskripsiya deyilаdi. Transliteratsiya esa bir tildagi
yozuv belgilarini boshqa bir yozuv tizimidagi mos harflar bilan aks ettirish jarayonidir. Har
ikkalasini bir-birisiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. Tilshunoslikda transkripsiya va transliteratsiya
yozuv tizimlari, talaffuz, tarjimabilan bog‘liq muhim jarayonlardir.
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
43
Ular turli tillar va ularning yozuvlari, ilmiy tadqiqotlar, tarjima ishlari, xalqaro hujjatlar va
texnologiyalar rivojida katta ahamiyatga ega hisoblanadi. Transkripsiya asosan fonetik va
fonologik tahlillarda qo‘llaniladi. U, asosan, tillar talaffuzini o‘rganishda, chet tillarni o‘rganishda
talaffuzni to‘g‘ri o‘zlashtirishga, ovoz tizimlarini tadqiq qilishda, matnlarni nutqqa aylantirish va
aksincha jarayonlarida ishlatiladi.Transliteratsiya bo‘lsa, yozuv tizimlarini o‘zgartirishda muhim
rol o‘ynaydi. U yozuv tizimlarini o‘zgartirish va standartlashtirishda, tarixiy hujjatlarni zamonaviy
alifboga moslashtirishda, xalqaro standart hujjatlarda, pasport, diplom, rasmiy hujjatlar uchun
shaxsiy ismlarni boshqa yozuvga o‘girishda ishlatiladi.
Transkripsiya – talaffuzga asoslangan bo‘lib, lingvistik tadqiqotlar, fonetik tahlillar va
talaffuzni standartlashtirish uchun muhim.Transliteratsiya – yozuv tizimlariga asoslangan bo‘lib,
hujjatlar, nomlar va texnologiyalarda yozuvni saqlash uchun zarur. Ikkalasi ham tilshunoslikda
muhim ahamiyatga ega, lekin qo‘llanilish sohalari farqlanadi.
Transkripsiyaning asosiy maqsadi – so‘zlarning talaffuzini yozma shaklda aniq ifodalash.
Yozuv har doim ham talaffuzni to‘liq aks ettirmagani uchun transkripsiya yordamida
so‘zlarning qanday talaffuz qilinishini aniq ko‘rsatish mumkin. O‘zbek tiliga chet tillaridan
so‘zlarni kiritishda ularning talaffuzi va yozilishi muvofiqlashtirilishi kerak. Transkripsiya
qoidalari chet tilidagi so‘zlarning talaffuzini imkon qadar o‘zbek tiliga mos tushadigan shaklda
ifodalashga yordam beradi.Chet tilidagi so‘zlar talaffuziga yaqin shaklda yoziladi, lekin o‘zbek
tilidagi tovush tizimiga mos ravishda o‘zgartiriladi. Misol: (Computer → Kompyuter, Taxi →
Taksi);
Chet tillardagi tovushlar o‘zbek tilidagi eng yaqin muqobil tovush bilan almashtiriladi.
Masalan, ingliz va rus tillaridagi [v] tovushi ko‘pincha [f] tovushi bilan almashtiriladi:
Voltage → Foltaj;
So‘z tarkibi o‘zbek tili imlo qoidalariga mos kelishi kerak.Ortiqcha harflar olib tashlanadi
yoki fonetik jihatdan qulaylashtiriladi: Comfort → Komfort;
O‘zbek tiliga chet tillaridan kirib kelgan so‘zlar talaffuzga yaqin, lekin o‘zbek yozuv
qoidalariga mos shaklda yozilishi kerak. Transkripsiya qoidalari fonetik va ortografik moslashuvni
ta’minlaydi.
O‘zbek tilida transliteratsiya asosan kirillcha va lotincha yozuvlar o‘rtasida, shuningdek,
xalqaro standartlarga mos ravishda amalga oshiriladi. Transliteratsiyada har bir harf aniq
ekvivalentga ega bo‘lishi kerak.Masalan, "Ш" harfi doimo "Sh" shaklida, "Ч" harfi esa "Ch"
shaklida o‘tadi.
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
44
U talaffuz emas, yozuvga asoslanadi. Masalan, "Москва" shahri transliteratsiyada
"Moskva" bo‘lib yoziladi, lekin talaffuz qoidalariga ko‘ra "Moskow" deb transkripsiya qilinishi
mumkin.
Yagona standart asosida bajariladi. Rasmiy hujjatlar, geografik nomlar va shaxsiy ismlar
transliteratsiya qoidalariga rioya qilgan holda yoziladi.
O‘zbek tilida maxsus lotin-krill transliteratsiya jadvali ishlab chiqarilgan. Transliteratsiya
ba'zan xalqaro tizimlarga ham moslashtiriladi. Bular:
ISO 9 – har bir kirill harfiga aniq lotin harfi mos keladigan standart.
BGN/PCGN – inglizcha transliteratsiya tizimi (AQSh va Britaniya geologiya xizmatlari
tomonidan qabul qilingan).
UNGEGN – BMT tomonidan tavsiya qilingan transliteratsiya qoidalari.
Transkripsiya va transliteratsiya yozuv tizimlari va talaffuz o‘rtasidagi aloqani tushunishda
muhim tushunchalardir. Garchi ularning ikkalasi ham so‘zlarni bir tildan boshqasiga o‘girish
jarayoni bo‘lsa ham, maqsadi va qo‘llanilishi jihatidan farqlanadi.Transkripsiya so‘zlarning
talaffuziga asoslanib yoziladi. Bu jarayonda harflar emas, balki tovush tizimi hisobga olinadi. Shu
sababli transkripsiya qilingan so‘zlar asl yozuvdan farqli bo‘lishi mumkin.
Misollar: Shakespeare → Shekspir (Ingliz tilidagi talaffuzga yaqinlashtirilgan)
George → Jorj (Inglizcha talaffuzi bo‘yicha o‘zbek tiliga moslashtirilgan).
Transliteratsiyada esa so‘zlarning yozuvi harfma - harf almashtiriladi. Bunda talaffuz
muhim emas, harf mosligi asosiy mezon bo‘ladi (Москва → Moskva (Ruscha yozuvdan
lotinchaga harf-harf o‘girilgan)).
Transkripsiya so‘zlarni talaffuzi bo‘yicha moslashtirish usuli. U fonetika va lingvistika
uchun muhim. Transliteratsiya bo‘lsa, har bir harfni boshqa yozuv tizimidagi mos harfga o‘girish.
U hujjatlar va rasmiy yozuvlar uchun muhim. Asosiy farqi transkripsiya talaffuzga
asoslansa, transliteratsiya yozuvga asoslanadi.
REFERENCES
1.
Avazova, N., & Jalilova, O. (2024). ULUGʻBEK HAMDAMNING “OTA” ROMANIDAGI
AYRIM OBRAZLAR TAVSIFI. Theoretical aspects in the formation of pedagogical
sciences, 3(1), 20-24.
2.
Avazova, N. (2024). TA’LIM VA INNOVATSION TADQIQOTLAR: ANVAR OBIDJON
IJODIDA TO ‘RTLIK SHAKLIGA YANGICHA POETIK MUNOSABAT IFODASI.
Buxoro davlat pedagogika instituti jurnali, 4(4).
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
45
3.
Avazova, N. (2024). THE ROLE OF THE QUATRAINS IN NAVOI PROSE AND
SCIENTIFIC WORKS. Modern Science and Research, 3(10), 176-179.
4.
SO, N. A. S. L. D. SHEVA LEKSIKASIDA DIALEKTAL SO ‘Z TURLARI (Buxoro
viloyati, G ‘ijduvon tuman shevasi misolida). THEORETICAL ISSUES OF UZBEK
LINGUISTICS, 248.
5.
ABDUGANIEVNA, S. R. The Role of Semiotics in Literature. JournalNX, 6(09), 190-193.
6.
Rayhonoy, S., & Murodov, G. (2020). Structural semiotic analysis of a literary text.
International Journal of Scientific and Technology Research, 9(2), 3319-3323.
7.
Муродов, Г., & Саидова, Р. (2017). Интерпретация терминов и их анализ. Молодой
ученый, (13), 703-705.
8.
Истамова, Ш. М. (2021). ХАЛҚ ОҒЗАКИ ИЖОДИ ВА ЁЗМА АДАБИЁТ
НАМУНАЛАРИДА ТУШ МОТИВЛАРИДАН ФОЙДАЛАНИШНИНГ ЎЗИГА
ХОСЛИГИ: Истамова Шоҳида Махсудовна, филология фанлари буйича фалсафа
доктори. Образование и инновационные исследования международный научно-
методический журнал, (6), 16-19.4.
9.
Makhsudovna, I. S. (2023). Dreams as a Means of Psychological Analysis.
10.
Истамова, Ш. М.
Поэтико-композиционные функции сна в художественном
произведении
(Doctoral dissertation, (PhD) по филологии: 10.00. 02/Истамова Шохида
Махсудовна).
11.
Истамова, Ш. М. СНОВИДЕНИЯ И СИМВОЛ В ХУДОЖЕСТВЕННЫХ
ПРОИЗВЕДЕНИЯХ.
Сборник научных статей по итогам работы Международного
научного форума
, 72.
12.
Анъанавий туш рамзларининг поэтик матнда берилиши ШМ Истамова - Новое слово в
науке и практике: гипотезы и …, 2017
13.
Maxsudovna, I. S., & To’ymurodovna, Q. G. (2024, February). BOSHLANG’ICH
SINFLARDA DIDAKTIK VOSITALARDAN FOYDALANISHNING AHAMIYATI. In
International conference on multidisciplinary science (Vol. 2, No. 2, pp. 59-64).
14.
Истамова, Ш. М., & Шарипова, М. Б. (2024). ЛИТЕРОНОМИК ТАЖНИС САНЪАТИ
АЛИШЕР НАВОИЙ ИЖОДИДА. Экономика и социум, (5-2 (120)), 1072-1075.
15.
Maxsudovna, I. S., & Qizi, S. M. S. (2022). The role and importance of puzzles in the
development of intellectual abilities of primary school students. ACADEMICIA: An
International Multidisciplinary Research Journal, 12(2), 209-213.
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
46
16.
Sulaymonovich, S. F., & Maqsudovna, I. S. (2020). Types of lexical meanings. Journal of
Critical Reviews, 7(6), 481-484.
17.
Nizomova, S. (2020). ZAMONAVIY SHE’RIYATDA SUV VA OLOV BILAN BOG ‘LIQ
OBRAZLARNI IFODALASH AN’ANASI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
2
(2).
18.
Nizomova, S. (2021). ZAMONAVIY SHE’RIYATDA OLOV ANALOGLARINING
OBRAZLANTIRILISHI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
8
(8).
19.
Nizomova, S. (2024). IN MODERN UZBEK POETRY POETIC INTERPRETATION
IMAGES WATER AND FIRE.
Modern Science and Research
,
3
(10), 171-175.
20.
Nizomova, S. S., & Munisxon, O. (2024, February). THE SIGNIFICANCE OF THE MAIN
ACTIVITY GAME IN THE EDUCATION OF CHILDREN IN THE PRESCHOOL
EDUCATION ORGANIZATION. In
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL E-
CONFERENCE" MODERN TENDENCIES OF DIGITAL EDUCATION AND WAYS OF
IMPLEMENTING THEM IN THE EDUCATIONAL PROCESS"–Brno, Czech
(Vol. 1, pp. 1-
5).
21.
Nizomova, S. S. (2023). EXPRESSION OF WATER AND FIRE ICONS IN POEMS
CREATED IN THE DEFINITION OF PLACE IN MODERN UZBEK POETRY.
Journal of
Modern Educational Achievements
,
8
(8), 202-206.
22.
Nizomova, S. (2024). IN MODERN UZBEK POETRY POETIC INTERPRETATION
IMAGES WATER AND FIRE.
Modern Science and Research
,
3
(10), 171-175.
23.
Sharipova, M. (2024). ABDUNAZAR POYONOVNING 70 YILLIK YUBILEYI
DOIRASIDA “ABDUNAZAR POYONOVNING BAXSHICHILIK SAN’ATIDA
TUTGAN O ‘RNI” MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA
(Ilmiy maqolalar to’plami): ABDUNAZAR POYONOVNING KUYLAGAN “ALPOMISH”
VARIANTIDA MAROSIMLAR BADIIY IFODASI.
Buxoro davlat pedagogika instituti
jurnali
,
4
(4).
24.
Baxshilloyevna, S. M., & Firuzovna, R. S. (2024). KITOBXONLIK MADANIYATI
ORQALI TALABALAR MA'NAVIYATINI YUKSALTIRISHNING ILMIY-NAZARIY
ASOSLARI.
25.
Sharipova, M., & Jabborova, D. (2024). COMMONALITIES IN THE RELATIONSHIPS OF
FOLKLORE GENRES WITH LITERATURE.
Modern Science and Research
,
3
(9), 170-177.
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
47
26.
Sharipova, M., & Rajabova, S. (2024). SCIENTIFIC AND THEORETICAL BASIS OF
IMPROVING
THE
SPIRITUALITY
OF
STUDENTS
THROUGH
LIBRARY
CULTURE.
Modern Science and Research
,
3
(9), 148-155.
27.
Sharipova, M., & Saidova, S. (2024). THE SKILL OF CHARACTER DEVELOPMENT IN
ABDULLA QAHHOR'S STORIES.
Modern Science and Research
,
3
(9), 156-162.
28.
qizi Hamidova, U. F., & Sharipova, M. B. (2024, February). METHODOLOGY OF
DEVELOPMENT OF CREATIVE ABILITIES OF CHILDREN OF PRESCHOOL AGE.
In
INTERNATIONAL CONFERENCE: PROBLEMS AND SCIENTIFIC SOLUTIONS.
(Vol.
3, No. 1, pp. 73-82).
29.
Azimov, Y., To’xsanov, Q., Adizov, B., Sharipova, M., & Hojiyeva, N. (2024). Statistical
analysis of thrift and ecological education concepts in elementary school students. In
E3S Web
of Conferences
(Vol. 587, p. 02020). EDP Sciences.
