2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
48
БАДИИЙ ИЖОДДА АНЪАНАВИЙ ТУШ РАМЗЛАРИНИНГ БЕРИЛИШИ
Истамова Шоxида Махсудовна
БухДПИ Ўзбек тили ва адабиёти кафедраси профессори.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14976879
Аннотация.
Ушбу мақолада фольклор хронотопи ҳисобланган туш ҳодисаси, у
билан боғлиқ рамзларнинг халқона эътиқод билан чамбарчас боғлиқлиги алоҳида эътиборни
тортиши, шу анъанага мувофиқ замонавий адабиёт вакиллари ҳам ўз асарларида туш
тасвиридан фойдаланар эканлар, бевосита ана шу анъанадан чекинмасликка
интилишлари, рамзийлик туш учун код – очқич вазифасини ўташи каби масалалар ҳақида
фикр юритилади.
Калит сўзлар:
Туш ҳодисаси, рамзийлик,
код – очқич, мотив, табиат ҳодисалари,
каромат, бехосият, замонавий адабиёт, жиловсиз от.
Аннотация.
В статье рассматривается феномен сновидений, считающийся
фольклорным хронотопом, тесная связь связанных с ним символов с народными
верованиями, то, что в соответствии с этой традицией современные литературные
деятели, используя в своих произведениях образы сновидений, стремятся не отступать
напрямую от этой традиции, а также то, что символика служит своего рода кодовым
ключом к сновидениям.
Ключевые слова:
Феномен сна, символизм, код-ключ, мотив, природные явления,
пророчество, безличность, современная литература, необузданный конь.
Abstract.
This article discusses the phenomenon of dreams, which is considered a folklore
chronotope, the close connection of symbols associated with it with folk beliefs, the fact that, in
accordance with this tradition, modern writers, while using dream imagery in their works, strive
not to deviate directly from this tradition, and the fact that symbolism serves as a code-key for
dreams.
Key words:
dream event, symbolism, code - key, motive, natural phenomena, caromat,
indolence, modern literature, unbridled horse.
Туш ҳодисаси ва рамзийлик бир-бири билан боғлиқ эканлигини ҳозирги замон
психоанализ таълимотининг йирик мутахасисларидан бири Эрих Фромм ҳам илмий
исботлаб берган эди.
1
Тушдаги ҳар бир тасвир, нарса ва ҳодиса, хатти-ҳаракат ва ҳолат
ўзининг маъносига – таъбирига (рамзий моҳиятига – Ш.И.) эга.
1
Фромм Э. Унутилган тил // Миллий тикланиш, 1996, 20 февраль.
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
49
Тушлар асосан, рамзий маъносига қараб таъбирланади. Шунинг учун рамзийлик
туш учун код – очқич вазифасини ўтайди. Тушлар бевосита ундаги рамзий деталларга
таяниб изоҳланиши таъбир ҳисобланади.
Бунда кўпроқ халқона эътиқодга таяниб, туш
рамзларига муносабат билдирилиши алоҳида эътиборни тортади. Шу анъанага мувофиқ
замонавий адабиёт вакиллари ҳам ўз асарларида туш тасвиридан фойдаланар эканлар,
бевосита ана шу анъанадан чекинмасликка интилишади.
Бадиий асарларда қўлланган туш мотивларида кўпинча қуйидагиларнинг рамзий
тимсол сифатида қўлланганлигини кўрсатади:
1.Уй-рўзғор буюмлари рамзлаштирилади. Айтайлик, халқимиз орасида аёл киши
тушида бешик кўрса, ўнгида тобут кўради, деган таъбир бор. Бу таъбирдан ёзувчи Ўткир
Ҳошимов «Икки эшик ораси» романида ўринли фойдалана олган.
2
Ёзувчи тушдаги бешик
тобут рамзи эканини очиб бера олган.
2.Ҳайвонлар,
қушлар,
ҳашоратлар
рамзлаштирилади.
Маълумки,
туш
таъбирномаларида от – тақдирни билдириб келади. Агар киши оқ отга минса, ишларининг
унуми, бирданига кўтарилиб кетиши ёки узоқ юртларга сафар қилиши таъкидланади.
Эгарсиз ва жиловсиз от кўринса, ишларнинг орқага кетишини билдиради. Отдан йиқилиш
ёки отнинг кишини олиб қочиши хосиятсизлик, ўлим белгиси ҳисобланади.
3
Ў.Ҳошимовнинг “Тушда кечган умрлар” романида от образи қатнашган туш мотиви орқали
асар қаҳрамони Рустамжоннинг кутилмаганда узоқ юрт – Афғонистонга ҳарбий хизматга
кетиб қолиши, у ердан руҳан эзилиб, асабий, тажанг бўлиб қайтишию жамиятдаги
ижтимоий адолатсизликларни кўтаролмай, бевақт хазон бўлиши воқеалари бадиий акс
эттирилган.
4
3. Сув, тоғ, жар, шамол, ёмғир, қор, туман ва ҳоказо сингари табиат ҳодисалари
рамзлаштирилади. Жумладан, жар – бадиий асарлардаги тушларда энг кўп қўлланадиган
рамзлардан биридир. У кўпинча салбий маънода қўлланади. Айниқса, тушда жарга қулаш
ҳаракати оғир дардга йўлиқиш, ҳатто ҳаётдан ногоҳоний кўз юмиш маъноларини ифодалаб
келади. Туман рамзи орқали кўпинча қаҳрамон кўнглидаги дилхиралик кўрсатиб берилади.
4. Жанг қуролларининг рамзлаштирилиши. Бу жиҳатдан тушда кўпинча қиличнинг
рамзлаштирилиши кузатилади: “Қутб нимани каромат қилган бўлса, ҳаммаси тўғри
2
Ў.Ҳошимов. Икки эшик ораси. Роман. – Т.: Адабиёт ва санъат нашриёти, 1998. – Б.156-157.
3
Ботир Исимуҳаммад. Туш кўриш хосиятлари. - Т.: “Истиқлол”, 2003.
4
Ўша асар, 571-бет.
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
50
чиқмиш. Қутбга тушида аён бўлурки, Шайбонийхоннинг қиличини амир Зуннунбек
синдирурлар. Мўътабар мунажжимлар юлдузларга қараб, бу кароматни тасдиқ қилдилар.
5
Тушда қиличнинг синиши мағлубият рамзини билдиради. Асарда шу рамз орқали
Шайбонийхон салтанатининг жангда мағлуб бўлишига ишора қилинаётир.
5. Аждодлар культига ишончни, марҳумлар руҳига ҳурматни ифода этувчи тушларда
бу ёруғ дунёни тарк қилиб, бақога рихлат қилган кишиларнинг хатти-ҳаракатлари
рамзлаштирилади. Чунки қадимги одамлар инсон ўлгандан сўнг тушларда яшайди деб
ўйлашган.
6
Маълумки, тушда марҳумларни безовта кўриш халқ орасида бехосият саналади.
Бунга қуйидаги парчада ишора бор: “Юрагимни ёрдинг-а, болам, –деди аммам ич-
ичига тушиб кетган чакакларини аранг қимирлатиб. – Бугун бормоқчи эдим, қувватим
етмади. Чолим билан Кимсаним тушимга кирибди. Икковиям безовта бўлиб юрибди,
қизимга бир гап бўлди, девдим. Ростини айт. Нима бўлди ўзи?
7
Яна: “Шомуродга айтиб қўй: шу болага яна бир марта қўл кўтарса, у дунёю бу дунё
норози бўламан. Чолим тушимга кириб юрибди. Бир кун йўғимда аҳволинг шу-да, деб
чирқиллаяпти. Бувангни арвоҳидан қўрқмайсанларми!”
8
Булар “Икки эшик ораси” романида Қора амманинг ярадорлар ортилган эшелонни
қутқазиш йўлида жонини қурбон қилган турмуш ўртоғи Ҳусан Дума билан урушда ҳалок
бўлган яккаю ёлғиз ўғли Кимсан ҳақида кўрган тушларидир.
Халқнинг эътиқодига кўра, тириклар марҳумларни безовта қилса, ўзи ҳам безовта
бўлади ҳамда бесаранжом, ваҳимали тушлар кўра бошлайди. Ҳатто бедаво дардга йўлиқиб,
ҳалокатга юз тутади. Ана шундай эътиқодий қарашлар ҳозирги даврда яратилаётган бадиий
асарларда ҳам талқин этилганлиги кузатилади. Жумладан, ёзувчи Илҳом Зойирнинг “Ажал
пирамидаси” романида буни далилловчи мисол учрайди. Тарихий воқелик талқини билан
бошланган бу асарда тарихий шахс – Нодиршоҳнинг туши келтирилган. У бу тушни
кўришдан олдин Темурийлар хилхонасидан яшм тошни олдирган эди. Шундан бошлаб у
қаттиқ бош оғриғига гирифтор бўлади. Ҳатто табибнинг муолажалари ҳам унга кор
қилмайди.
Демак, тушдаги рамзларнинг моҳияти асардаги воқеалар ривожи давомида аста-
секин очиб борилади. Албатта, бунда ижодкорлар халқ анъаналаридан чекинмайдилар.
5
Қодиров П. Юлдузли тунлар. Роман. Сайланма. 3 жилдлик. 3-жилд. – Т.: Ғ.Ғулом номидаги Адабиёт ва
санъат нашриёти, 1988. – Б.249.
6
Эшонқулов Ж. Ўзбек фольклорида туш ва унинг бадиий талқини. – Т.: Фан, 2011. – Б. 21.
7
Ҳошимов Ў. Икки эшик ораси. . Роман. – Т.: Адабиёт ва санъат нашриёти, 1998. – Б.400.
8
Ўша асар, 401-бет.
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
51
Тушда кўпинча келажакда юз берадиган воқелик ҳақида рамзлар орқали хабар
берилади. Тушларга хос шу муҳим хусусият улардан бадиий асарларда ифода воситаси
сифатида фойдаланишга кенг йўл очган.
REFERENCES
1.
Истамова, Ш. М. (2021). ХАЛҚ ОҒЗАКИ ИЖОДИ ВА ЁЗМА АДАБИЁТ
НАМУНАЛАРИДА ТУШ МОТИВЛАРИДАН ФОЙДАЛАНИШНИНГ ЎЗИГА
ХОСЛИГИ: Истамова Шоҳида Махсудовна, филология фанлари буйича фалсафа
доктори. Образование и инновационные исследования международный научно-
методический журнал, (6), 16-19.4.
2.
Makhsudovna, I. S. (2023). Dreams as a Means of Psychological Analysis.
3.
Истамова, Ш. М.
Поэтико-композиционные функции сна в художественном
произведении
(Doctoral dissertation, (PhD) по филологии: 10.00. 02/Истамова Шохида
Махсудовна).
4.
Истамова, Ш. М. СНОВИДЕНИЯ И СИМВОЛ В ХУДОЖЕСТВЕННЫХ
ПРОИЗВЕДЕНИЯХ.
Сборник научных статей по итогам работы Международного
научного форума
, 72.
5.
Анъанавий туш рамзларининг поэтик матнда берилиши ШМ Истамова - Новое слово
в науке и практике: гипотезы и …, 2017
6.
Maxsudovna, I. S., & To’ymurodovna, Q. G. (2024, February). BOSHLANG’ICH
SINFLARDA DIDAKTIK VOSITALARDAN FOYDALANISHNING AHAMIYATI. In
International conference on multidisciplinary science (Vol. 2, No. 2, pp. 59-64).
7.
Истамова, Ш. М., & Шарипова, М. Б. (2024). ЛИТЕРОНОМИК ТАЖНИС САНЪАТИ
АЛИШЕР НАВОИЙ ИЖОДИДА. Экономика и социум, (5-2 (120)), 1072-1075.
8.
Maxsudovna, I. S., & Qizi, S. M. S. (2022). The role and importance of puzzles in the
development of intellectual abilities of primary school students. ACADEMICIA: An
International Multidisciplinary Research Journal, 12(2), 209-213.
9.
Maxsudovna, I. S., & To’ymurodovna, Q. G. (2025). ONA TILI VA O’QISH
SAVODXONLIGI
DARSLARIDA
ZAMONAVIY
TEXNOLOGIYALARDAN
FOYDALANISH (KAHOOT, EDUCAPLAY KABI PLOTFORMALAR MISOLIDA).
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI, 2(2), 177-180.
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
52
10.
Jalilovna, Q. Z., & Maqsudovna, S. I. (2024). O ‘QISH SAVODXONLIGI DARSLARIDA
LUG ‘AT USTIDA ISHLASH USULLARI. Methods of applying innovative and digital
technologies in the educational system, 1(2), 184-186.
11.
Jalilovna, Q. Z., & Maqsudovna, S. I. (2024). LUG’AT USTIDA ISHLASHNING
LINGVISTIK ASOSLARI VA VAZIFALARI. PEDAGOG, 7(6), 186-189.
12.
Sulaymonovich, S. F., & Maqsudovna, I. S. (2020). Types of lexical meanings. Journal of
Critical Reviews, 7(6), 481-484.
13.
Shodiyevna, N. S. (2024). IN MODERN UZBEK POETRY POETIC INTERPRETATION
IMAGES WATER AND FIRE.
MODERN SCIENCE
,
2181
, 3906.
14.
Nizomova, S. (2020). Symbolic interpretations of water and fire in modern
poetry.
Интернаука
, (35), 75-76.
15.
Nizomova, S. S. (2023). EXPRESSION OF WATER AND FIRE ICONS IN POEMS
CREATED IN THE DEFINITION OF PLACE IN MODERN UZBEK POETRY.
Journal
of Modern Educational.Achievements
,
8
(8), 202-206.
16.
NIZOMOVA, S. S. (2023). THE SYMBOLISM OF FIRE AND WATER IN POEM.
THE
ROLE OF SCIENCE AND INNOVATION IN THE MODERN WORLD
,
1
(9), 48-54.
17.
Husenova, A., Jumayeva, M., Nizomova, S., Shokirova, M., Himoyeva, S., & Abdullayev,
S. (2024). Effectiveness of experimental work aimed at developing environmental
competence of students. In
E3S Web of Conferences
(Vol. 587, p. 03025). EDP Sciences.
18.
Shodiyevna, N. S., & Pokizabonu, U. Interpretative Phrases Related to Water in Modern
Poetry.
19.
Shodiyevna, N. S. (2024). The Symbol of Fire in Poem.
International Journal of Formal
Education
,
3
(4), 83-86.
20.
Nizomova, S. (2020). ZAMONAVIY SHE’RIYATDA SUV VA OLOV BILAN BOG ‘LIQ
OBRAZLARNI IFODALASH AN’ANASI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
2
(2).
21.
Nizomova, S. (2021). ZAMONAVIY SHE’RIYATDA OLOV ANALOGLARINING
OBRAZLANTIRILISHI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
8
(8).
22.
Nizomova, S. (2024). IN MODERN UZBEK POETRY POETIC INTERPRETATION
IMAGES WATER AND FIRE.
Modern Science and Research
,
3
(10), 171-175.
23.
Nizomova, S. S., & Munisxon, O. (2024, February). THE SIGNIFICANCE OF THE MAIN
ACTIVITY GAME IN THE EDUCATION OF CHILDREN IN THE PRESCHOOL
EDUCATION ORGANIZATION. In
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
53
E-CONFERENCE" MODERN TENDENCIES OF DIGITAL EDUCATION AND WAYS OF
IMPLEMENTING THEM IN THE EDUCATIONAL PROCESS"–Brno, Czech
(Vol. 1, pp. 1-
5).
24.
Nizomova, S. S. (2023). EXPRESSION OF WATER AND FIRE ICONS IN POEMS
CREATED IN THE DEFINITION OF PLACE IN MODERN UZBEK POETRY.
Journal
of Modern Educational Achievements
,
8
(8), 202-206.
25.
Nizomova, S. (2024). IN MODERN UZBEK POETRY POETIC INTERPRETATION
IMAGES WATER AND FIRE.
Modern Science and Research
,
3
(10), 171-175.
26.
Nizomova, S. S., & Munisxon, O. (2024, February). THE SIGNIFICANCE OF THE MAIN
ACTIVITY GAME IN THE EDUCATION OF CHILDREN IN THE PRESCHOOL
EDUCATION ORGANIZATION. In
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL
E-CONFERENCE" MODERN TENDENCIES OF DIGITAL EDUCATION AND WAYS OF
IMPLEMENTING THEM IN THE EDUCATIONAL PROCESS"–Brno, Czech
(Vol. 1, pp. 1-
5).
27.
Sharipova, M., & Saidova, S. (2024). THE SKILL OF CHARACTER DEVELOPMENT IN
ABDULLA QAHHOR'S STORIES.
Modern Science and Research
,
3
(9), 156-162.
28.
qizi Hamidova, U. F., & Sharipova, M. B. (2024, February). METHODOLOGY OF
DEVELOPMENT OF CREATIVE ABILITIES OF CHILDREN OF PRESCHOOL AGE.
In
INTERNATIONAL CONFERENCE: PROBLEMS AND SCIENTIFIC SOLUTIONS.
(Vol.
3, No. 1, pp. 73-82).
29.
Azimov, Y., To’xsanov, Q., Adizov, B., Sharipova, M., & Hojiyeva, N. (2024). Statistical
analysis of thrift and ecological education concepts in elementary school students. In
E3S
Web of Conferences
(Vol. 587, p. 02020). EDP Sciences.
