2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
60
TIJORAT BANKLARI AKTIVLARINING RENTABELLIGINI TAMINLASH
BO‘YICHA XORIJ TAJRIBASI VA UNING AMALIY AHAMIYATI
Sheraliev Abbos Xolmuminovich
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti , “Moliya va bank ishi” kafedrasi o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14976913
Annotatsiya.
Ushbu tezisda Tijorat banklari aktivlarining rentabelligiga tavsiflovchi
muhim ko‘rsatkichlardan biri bo‘lib, sof foizli marja ko‘rsatkichiga baho berish aktivlarning
daromadlilik darajasiga baho berish, Xitoy ning yirik banklaridan biri bo‘lgan, ICBC bankida
(Xitoy) sof foizli marja ko‘rsatkichining darajasi miqdori 2019-2023 yillarda 4 yillik hisobot
ma’lumotlari asosida o‘rganilgan hamda tegishli xulosalar qilingan.
Kalit so‘zlar:
tijorat banki, aktivlarining rentabelligi, aktivlarning daromadliligi, sof foizli
marja ko‘rsatkichiga.
Ta’kidlash joizki, tijorat banklarining rentabelligini tavsiflovchi muhim ko‘rsatkichlardan
biri bo‘lib, sof foizli marja ko‘rsatkichi hisoblanadi. Ushbu ko‘rsatkich sof foizli daromadning
brutto aktivlarga nisbatan darajasini ko‘rsatadi va banklarning moliyaviy xavfsizligini baholashda
qo‘llaniladigan asosiy ko‘rsatkichlardan biri hisoblanadi.
Xozirgi kunda dunyo bank amaliyotida tijorat banklari aktivlarining daromadliligini
tavsiflovchi bir qator ko‘rsatkichlar mavdjud bo‘lib, ular orasida sof foizli marja va 1 so‘mlik
aktivlarga to‘g‘ri keladigan daromad darajasi ko‘rsatkichlari bank aktivlarining moliyaviy tahlilida
keng qo‘llaniladi.
Shuning uchun O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi “2022–
2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-60-
son
1
Farmonida tijorat banklari faoliyatiga umume’tirof etilgan zamonaviy me’yorlar, standartlar
va baholash ko‘rsatkichlarini joriy qilish, bank- moliya tizimini xalqaro reyting tashkilotlari
baholashi asosida baholash ko‘rsatkichlarini yanada takomillashtirish, likvidligi va barqarorligi
bo‘yicha talablarni bajarilishini ta’minlash bo‘yicha chora-tadbirlar belgilandi.
Prof. J.Sinkining fikriga ko‘ra, tijorat banklarining daromad bazasiga baho berishda sof
foizli marja ko‘rsatkichi muhim o‘rin tutadi. Sof foizli marja bank aktivlari miqdoriga teskari
proporsional bo‘lib, kreditlar va depozitlar bozoridagi yuqori darajadagi raqobat uning darajasiga
1
O
‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi “2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi
O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-60-son Farmoni
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
61
kuchli ta’sir ko‘rsatadi
2
.
Bu erda J.Sinki sof foizli marjani sof foizli daromadning brutto aktivlarga nisbati ekanligini
va taraqqiy etgan mamlakatlarning bank amaliyotida bank foizli daromadlarinining katta qismini
kreditlardan olingan foizli daromadlar tashkil etishini, foizli xarajatlarning asosiy qismini muddatli
va jamg‘arma depozitlarga to‘langan foizlardan iborat ekanligini nazarda tutmoqda.
D.Maknotonning xulosasiga ko‘ra, tijorat banklarining moliyaviy barqarorligini
ta’minlashda foizli daromadlarning o‘rni katta bo‘lib, ular yalpi daromadining umumiy hajmida
foizli daromadlarning salmog‘i kamida 70 foiz bo‘lishi kerak
CHunki, sof foyda tijorat banklari faoliyatining barqaror rivojlanishini belgilovchi asosiy
omillardan biri hisoblanadi. Ta’kidlash joizki, tijorat banklari aktivlarining daromadlilik
darajasining o‘zgarishiga ta’sir qiluvchi asosiy omillardan biri aktivlarning riskka tortilgan
summasining o‘zgarishi hisoblanadi. CHunki, aktivlarning daromadliligi va risk darajalari
o‘rtasidagi to‘g‘ri mutanosiblik mavjud: aktivning risk darajasi qanchalik yuqori bo‘lsa, uning
daromadlilik darajasi ham shuncha yuqori bo‘ladi. SHu sababli, tijorat banklarida riskka tortilgan
aktivlar summasi bilan sof foyda o‘rtasida ham to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liqlik mavjud.
Biz quyida ICBC bankning sof foizli marja ko‘rsatkichining darajasi va o‘zgarishiga baho
beramiz.
1.5-rasm. ICBC bankida (Xitoy) sof foizli marja ko‘rsatkichining darajasi
3
, foizda
1.5-rasm ma’lumotlaridan ko‘rinadiki, ICBC bankida sof foizli marja ko‘rsatkichining
darajasi 2021-2023 yillarda pasayish tendensiyasiga ega bo‘lgan.
Tijorat banklarida sof foizli marja ko‘rsatkichining barqarorligini ta’minlash uchun,
birinchidan, sof foizli daromadning miqdorini kamayishiga yo‘l qo‘ymaslik kerak; ikkinchidan,
bank aktivlari miqdorining barqaror o‘sish sur’atlarini ta’minlash kerak.
2
Sinki Dj. Finansoviy menedjment v kommercheskom banke i v industrii finansovix uslug. Per. s angl. – M.: Alpina
Pablisher, 2017. – S.338.
3
Jadval muallif tomonidan Industrial and Commercial Bank of China bankining 2018-2022 yillarning yakuni bo‘yicha
e’lon qilingan moliyaviy hisobotlari (Annual Reports. Consolidated Statement of Profit or Loss. Consolidated
Statement of Financial Position. 2018-2022 y.) ma’lumotlari asosida tuzilgan..
2,1
1,9
1,9
1,7
1,5
0
0,5
1
1,5
2
2,5
2019й.
2021й.
2023й.
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
62
Transmilliy banklarda kreditlash operatsiyalari va qimmatli qog‘ozlar bilan amalga
oshiriladigan investitsion operatsiyalar yuqori darajada rivojlangan. Bunning ustiga, mazkur
banklarning moliya bozorlaridagi reputatsiyasi ijobiy va yuqoridir. Bu esa, ularga foizli
daromadlar va foizli xarajatlar o‘rtasidagi nisbatning barqarorligini ta’minlash imkonini beradi
2.3-rasm. AT “Asakabank”da sof foizli marjaning darajasi, foizda
4
2.3-rasm ma’lumotlaridan ko‘rinadiki, Asakabankda sof foizli marjaning darajasi 2019-
2021 yillarda pasayish tendensiyasi kuzatilgan. Bu esa, Asakabankning rentabelligini ta’minlash
nuqtai-nazaridan salbiy holat hisoblanadi. Biroq, ushbu ko‘rsatkichning darajasi 2022 yilda 2018
yilga nisbatan sezilarli darajada oshgan.
Tijorat banklarida sof foizli marjaning yuqori va barqaror darajasini ta’minlash ikki omiga
bog‘liq:
*bankning foizli daromadlari va foizli xarajatlari o‘rtasidagi nisbatning o‘zgarishi;
*sof foizli daromadning o‘sish sur’ati bilan brutto aktivlarning o‘sish sur’ati o‘rtasidagi
mutanosiblikning ta’minlanganligi yoki ta’minlanmaganligi.
Sof foydaning o‘sish sur’ati bilan brutto aktivlarning o‘sish sur’ati o‘rtasida mutanosiblik
ta’minlanmaganda ushbu ikki ko‘rsatkichni tarkibiy tahlil qilish talab etiladi
Xulosa va takliflar
Tijorat banklarida sof foizli marjaning yuqori va barqaror darajasini ta’minlash ikki omiga
bog‘liq:
*bankning foizli daromadlari va foizli xarajatlari o‘rtasidagi nisbatning o‘zgarishi;
*sof foizli daromadning o‘sish sur’ati bilan brutto aktivlarning o‘sish sur’ati o‘rtasidagi
mutanosiblikning ta’minlanganligi yoki ta’minlanmaganligi.
4
Rasm muallif tomonidan AT Asakabankning yillik hisobotlari ma’lumotlari asosida tuzilgan.
2,5
2,1
1,6
2,2
1,9
0
0,5
1
1,5
2
2,5
3
2019й.
2020й.
2021й.
2022й.
2023й.
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
63
Sof foydaning o‘sish sur’ati bilan brutto aktivlarning o‘sish sur’ati o‘rtasida mutanosiblik
ta’minlanmaganda ushbu ikki ko‘rsatkichni tarkibiy tahlil qilish talab etiladi
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi “2022–2026-yillarga
mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-60-son
Farmoni
2.
Sinki Dj. Finansoviy menedjment v kommercheskom banke i v industrii finansovix uslug.
Per. s angl. – M.: Alpina Pablisher, 2017. – S.338.
3.
Maknoton D. Bankovskiye uchrejdeniya v razvivayushixsya stran. Per. s angl. – Vashington:
IER, 1994. – 374 s.
4.
Industrial and Commercial Bank of China bankining 2018-2022 yillarning yakuni bo‘yicha
e’lon qilingan moliyaviy hisobotlari
5.
AT Asakabankning yillik hisobotlari ma’lumotlari asosida tuzilgan.
