ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
451
SHAXS FIZIOLOGIYASINI O’RGANISHDA A.A. POLEJAYEVNING “O‘QUVCHI
NERV TIZIMINING XUSUSIYATLARINI O‘RGANISH” METODIKASINING O’RNI.
METODIKANI QO’LLASH HOLATLARI VA INTERPRITATSION TAHLILI
Jiyanov Karimboy Omon o’g’li
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq Davlat Universiteti Amaliy psixologiya yo’nalishi
4-kurs talabasi.
+998919160181
jiyanovkerimboy@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.13974812
Annotatsiya.
Ushbu maqolada shaxsga fiziologik yondashishda insonlarning fiziologik va
psixologik holatlarini tekshirish va amaliy o’rganib borishda rus psixologi A.A.Polejayevning
“O’quvchi nerv tizimining xususiyatlarini o’rganish” metodikasi ham katta yordam berishi yoritib
o’tilgan. Mazkur metodika o‘quvchilarning nerv tizimiga xos xususiyatlarni o‘rganishga
mo‘ljallangan bo‘lib, oliy nerv faoliyati tiplari haqidagi nazariy qarashlarga asoslangan
(metodika A.A.Polejayevning takliflari asosida ishlab chiqilgan). Metodikaning stimul materiali
har xil temperament tiplariga ega bo‘lgan odamlarning xulq – atvorigaoid sifatlarni ifodalovchi
hukmlardan tashkil topgan. Sinaluvchi bu hukmlar bilan tanishib chiqqach, ular orasidan o‘z
odatiy xulq – atvorini aks ettiruvchi hukmlarni tanlashi kerak.
Kalit so’zlar:
nerv faoliyati, xulq-atvor shakllari, temperamentlar: xolerik, sangivinik,
felgmatik, melanxolik, o’zini tuta bilish, yakka yoki guruhiy tajriba.
IN THE STUDY OF PERSONAL PHYSIOLOGY, A.A. THE ROLE OF
POLEZHAYEV'S METHOD "STUDY OF THE CHARACTERISTICS OF THE
STUDENT'S NERVOUS SYSTEM". APPLICATION CASES AND INTERPRETATIVE
ANALYSIS OF THE METHODOLOGY
Abstract.
In this article, it is explained that the methodology of Russian psychologist A.A.
Polejayev's "Study of the features of the student's nervous system" is of great help in examining
the physiological and psychological states of people in the physiological approach to the
individual and in practical learning. This methodology is designed to study the characteristics of
the students' nervous system and is based on theoretical views about the types of higher nervous
activity (the methodology was developed based on the proposals of A.A. Polejayev). The stimulus
material of the methodology consists of judgments representing the behavioral qualities of people
with different temperament types. After getting acquainted with these judgments, the examinee
should choose among them the judgments that reflect his usual behavior.
Key words:
nervous activity, forms of behavior, temperaments: choleric, sanguine,
phlegmatic, melancholic, self-control, individual or group experience.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
452
В ИССЛЕДОВАНИИ ЛИЧНОЙ ФИЗИОЛОГИИ А.А. РОЛЬ МЕТОДА
ПОЛЕЖАЕВА «ИЗУЧЕНИЕ ОСОБЕННОСТЕЙ НЕРВНОЙ СИСТЕМЫ
СТУДЕНТА». СЛУЧАИ ПРИМЕНЕНИЯ И ИНТЕРПРЕТАЦИОННЫЙ АНАЛИЗ
МЕТОДОЛОГИИ
Аннотация.
В данной статье поясняется, что большую помощь в исследовании
физиологических и психологических состояний людей в физиологическом подходе к
личности и в практическом обучении оказывает методика российского психолога А.А.
Полежаева «Изучение особенностей нервной системы студента». . Данная методика
предназначена для изучения особенностей нервной системы студентов и основана на
теоретических представлениях о видах высшей нервной деятельности (методика
разработана на основе предложений А.А. Полежаева). Стимульным материалом
методики являются суждения, репрезентирующие поведенческие качества людей с
разными типами темперамента. После ознакомления с этими суждениями испытуемый
должен выбрать среди них суждения, отражающие его обычное поведение.
Ключевые слова:
нервная деятельность, формы поведения, темпераменты:
холерик, сангвиник, флегматик, меланхолик, самообладание, индивидуальный или групповой
опыт.
Sinaluvchiga ko‘rsatma: «Sizga ma’lumki, turli hayotiy vaziyatlarda odam o‘zini har xil
tutadi. Quyida inson xulq – atvorining har xil shakllarini tasvirlovchi hukmlar keltirilgan. Barcha
hukmlar to‘rtta – to‘rttadan o‘n ikki bandiga ajratilgan. Siz bu hukmlar bilan tanishib chiqib, har
bir band o‘z ichiga olgan to‘rt hukm orasidan o‘zingizning odatdagi xulq – atvoringizga ko‘proq
mos keladigan bitta hukmni tanlang va javob varaqasida uning tartib raqamini belgilab qo‘ying».
Metodika matni:
1.1. Kayfiyati barqaror emas, tez – tez o‘zgarib, shodlik o‘rnini g‘am egallashi hech gap
emas.
1.2. Kayfiyati doimo barqaror, bir tekis
1.3. Kayfiyati odatda ko‘tarinki, quvnoq
1.4. Kayfiyati odatda mayus, g‘amgin
2.1. Xatti – harakatlari faol, harakatchanligi yuqori
2.2. Xatti – harakatlari vazmin, imo – ishoralari sekinlashgan
2.3. Xatti – harakatlari ishonchsiz, ovozi past va kuchsiz
2.4. Xatti – harakatlari shoshqaloq, keskin.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
453
3.1. Muvaffaqiyatsizlikka uchraganda ham, maqsadga intilaveradi, yengil yo‘lni
qidirmaydi.
3.2. Muvaffaqiyatsizlikka uchraganda qattiq siqiladi, ishga qaytadan kirishishni xohlaydi.
3.3. Muvaffaqiyatsizlikka uchragandamaqsadga erishishning osonroq yo‘llarini qidirishga
kirishadi.
3.4. Muvaffaqiyatsizlikka uchraganda uni tez orada unutadi va har qanday yangi ishga
kirishadi.
4.1. Tez toliqadi, xayol surishni yaxshi ko‘radi.
4.2. Berilib ishlaydi, lekin shijoati uzoqqa cho‘zilmay ishni yarmidan tashlab yuborishi
mumkin.
4.3. Ishga astoydil kirishadi va nima bo‘lsa ham uni oxirigacha yetkazishga intiladi.
4.4. Har qanday ishga, bir vaqtning o‘zida bir necha ishga qo‘l urishi mumkin.
5.1. Muloqotda o‘zini emotsional tutadi, baland ovoz bilan kulishi, pantomimikadan faol
foydalanishi mumkin.
5.2. Doim atrofdagilar bilan muloqotda bo‘lishga, boshqalar kayfiyatini ko‘tarishga
harakat qiladi.
5.3. Muloqotda o‘zini kamtarona va mulohazali tutadi.
5.4. Muloqotda bo‘lishga intilmaydi, quvnoq davralarni yoqtirmaydi, ammo yaqin do‘stlar
bilan tez – tez muloqot qilib turishni xush ko‘radi.
6.1. Tashvishida ham, shodligida ham boshqalar bilan dardlashadi.
6.2. Notanish odamlar bilan hasratlashib o‘tirmaydi
6.3. O‘zining barcha hissiyotlarini yolg‘izlikda kechirishga odatlangan.
6.4. Hissiyotlarni jo‘shqin kechiradi, hatto, umuman notanish odamga o‘z kechinmalari
haqida gapirib berishi mumkin.
7.1. Tanbehni xotirjamlik bilan qabul qiladi, torishmaydi, lekin aynan bir xatoni takrorlashi
mumkin.
7.2. Tanbehga norozi bo‘ladi, tortishadi, o‘zining oqlash uchun bahona qidiradi.
7.3. Tanbehni diqqat bilan tinglaydi, xatolarini tezda to‘g‘rilashga harkat qiladi.
7.4. Har qanday tanbehdan qattiq xafa bo‘ladi, qattiq ta’sirlanadi.
8.1. Biror ishdan so‘ng boshqasiga tezda kirisha olmaydi, o‘zini xorgin sezadi.
8.2. Sag‘alga chachamaydi – yu, lekin uni tez unutadi.
8.3. Avvalgi ishni yakunlamagan holda tashlab, yangi ishga kirishishi mumkin.
8.4. Qiyin vazifani bajarib bo‘lgach, tezda boshqa ishga kirishib ketishi mumkin.
9.1. Dard – alamni jo‘shqin kechiradi, lekin uni tez unutadi.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
454
9.2. Dard – alamni oson kechiradi va tezda uni unutadi.
9.3. Dard – alamni og‘ir kechiradi, uni uzoq vaqt yodidan chiqarmaydi.
9.4. Dard – alamni atrofdagilarga ko‘rinmasa ham ancha og‘ir kechiradi.
10.1 Kulgu va hazilkashlikni yoqtiradi, birov uning ustidan xazillashsa xafa, bo‘lmaydi.
10.2. Kam hazillashadi, hazildan tez – tez xafa bo‘lib turadi.
10.3. Yaxshi xazilni sevadi va qadrlaydi, lekin birovning ustidan uyushtirilayotgan hazilda
qatnashmaslikni ma’qul ko‘radi.
10.4. Odamlarga yoqishi yoki yoqmasligini o‘ylamay ular ustidan hazillashib turadi.
11.1 Ishga kirishishdan oldin hammasini puxta o‘ylab chiqib, rejalashtiradi, bordi-yu
rejalar buzilsa, yangi sharoitga ko‘nika olmaydi.
11.2. Har qanday ishga oqibatini o‘ylamay kirishadi, sharoit o‘zgarsa, yangi sharoitga oson
moslashib ketadi.
11.3. Ish rejasini tez, hatto, ish davomida ham tuzishi, shuningdek, ish sharoiti o‘zgarishi
bilan yangi sharoitga qiynalmay ko‘cha olishi mumkin.
11.4. Qat’iyatsizligi tufayli ish rejasini qiyinchilik bilan tuzadi, ko‘pincha tayyor rejadan
foydalanadi, sharoit o‘zgarib qolsa, nima qilishini bilmay qoladi.
12.1. Nozik hissiyotlar, ayniqsa, estetik taassurotlar sohasida juda ta’sirchan.
12.2. Taassurotlarni o‘zgartirishga intilmaydi, o‘zini odatdagi sharoitda yaxshiroq his
etadi.
12.3. Z.Yorqin taassurotlarni, ularning tez – tez almashinishini yoqtiradi-yu, lekin bunga
jon – jahti bilan intilmaydi.
12.4. Taassurotlarni o‘zgartirishga faol harakat qiladi, mehmonga muzey, ko‘rgazma va
shu kabi joylarga tez – tez borib turadi.
Natijalarni hisoblash.
Natijalarni hisoblash uchun javob varaqasi (1 – ilova) ning har bir ustuni bo‘yicha
nechtadan hukmning tartib raqamiga belgi qo‘yilgani aniqlanadi. Qaysi ustunda eng ko‘p
miqdorda belgi qo‘yilgan bo‘lsa, sinaluvchida ushbu ustunga mos keluvchi temperament tipi
yetakchilik qilishi haqida xulosa chiqariladi.
Temperament tiplarining psixologik tavsifi
Sangvinik – baland ovoz bilan kulish; faol mimika hamda pantomimika; hissiyotlarning
yuzda yorqin ifodalanishi; quyi darajadagi senzitivlik, yuqori darajadagi harakatchanlik; yangi
ishga tez kirishish; topqirlik; hissiyot va qiziqishlarning tez o‘zgarishi; notanish odamlar bilan tez
chiqishish; yangicha sharoitga tez moslashish; bir ishdan ikkinchisiga tez ko‘chish.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
455
Xolerik – quyi darajadagi senzitivlik; yuqori darajadagi faollik; sabrsizlik va jizzakilik;
tutaquvchanlik; rigidlik, qat’iyatlik; diqqatni ko‘chirishga qiynalish; qiziqishlar va intilishlarning
barqarorligi.
Flegmatik – quyi darajadagi senz-itivlik, emotsionallikning sustligi; xafa qilish, kuldirish,
jahlni chiqarishning qiyinligi; bosiqliq va vazminlik; mimika harakatlarining sustligi;
harakatlarning ifodasizligi; sabr-toqatlik; diqqatning ko‘chirishga qiynalish; yangi sharoitga
qiyinchilik bilan moslashish.
Melanxolik – yuqori darajadagi senzitivlik; arzimagan narsadan ta’sirlanish;
xafalanuvchanlik; reaktivlikning sustligi; mimika va harakatlarning ifodasizligi; past ovozda
gapirish va yig‘lash; darsda kam qo‘l ko‘tarish; tez charchash; diqqatning tez ko‘chishi va
beqarorligi.
Eslatma № 1. Mazkur metodikani ham guruhiy, ham individual shaklda o‘tkazish, undan
muayyan o‘quvchi haqida o‘qituvchining ekspert fikrini bilishda foydalanish mumkin.
Eslatma № 2. Mazkur metodika orqali o‘quvchining nerv tizimiga xos xususiyatlarning
o‘rganishda shuni e’tiborga olish kerakki, bir odamning xulq – atvorida ikki xil hatto, uch xil
temperamentga xos alomatlar kuzatilishi ham mumkin (biroq bitta odamda to‘rt xil tip belgilari
bo‘lish mumkin emas).
KALIT
№
Sangvinik
Flegmatik
Xolerik
Melanxolik
1
1.2
1.2
1.1
1.4
2
2.1
2.2
2.4
2.3
3
3.4
3.1
3.3
3.2
4
4.4
4.3
4.2
4.1
5
5.2
5.4
5.1
5.3
6
6.1
6.3
6.4
6.2
7
7.3
7.1
7.2
74
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
456
8
8.4
8.2
8.3
8.1
9
9.2
9.4
9.1
93
10
10.1
10.3
10.4
10.2
11
11.3
11.1
11.2
11.4
12
12.4
12.2
12.3
12.1
S
A.A. Polejayevning “O’quvchi nerv tizimi xususiyatlarini o’rganish” metodikasidan
olingan natijalar (13-23 yosh oralig’idan olingan)
Familiya Ism
Sangivinik
tip (% da)
Flegmatik
tip (% da)
Xolerik
tip
(%da)
Melanxolik tip
(%da)
A.Azoda
16.6
41.6
8.3
33.3
B. Gulnoza
33.3
25
25
16.6
Y. Dilnoza
33.3
25
8.3
33.3
E. Fotima
41.6
41.6
16.6
0
T. Iroda
16.6
50
8.3
25
Z. Dilobar
8.3
25
25
41.6
E. Dilnoza
75
8.3
8.3
8.3
Y. Ozoda
58.3
16.6
8.3
8.3
H. Komila
50
0
33.3
16.6
S. Durdona
16.6
33.3
33.3
16.6
S. Muhayyo
33.3
50
8.3
8.3
X. Qobiljon
33.3
25
25
16.6
M. Mashhura
50
33.3
0
16.6
O’. Rahima
58.3
33.3
0
8.3
E. Mahliyo
33.3
25
25
16.6
S. Mohina
25
25
25
25
A.Mexriban
16.6
50
25
8.3
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
457
O’. Shohida
16.6
25
41.6
16.6
K. Sevara
16.6
25
25
33.3
Q. Aziza
66.6
25
0
8.3
O. Ozoda
41.6
25
16.6
16.6
R. Iroda
8.3
25
16.6
50
D. Islam
50
8.3
16.6
25
Q. Azada
16.6
33.3
50
0
J. Ziba
33.3
16.6
25
25
Q. Yildiz
25
33.3
41.66
0
K. Farangiz
8.3
50
16.6
25
R. Yarqinay
66.6
25
0
8.3
J. Mirjalol
5.3
16.6
25
0
S. Lobar
41.6
41.6
0
16.6
O. Barno
66.6
0
33.3
0
J. Karimboy
50
16.6
33.3
0
Y. Diyora
41.6
25
25
8.3
S. Muhammadali
33.3
50
8.3
8.3
J. Dilnura
41.6
25
25
8.3
Metodika natijalar tasnifi:
Har bir nerv tiplarining natijasi alohida quyidagi foizlarda ko’rsatiladi:
0% dan 25% gacha: juda past. Faoliyatda juda kam hollarda namoyon bo’ladi.
25% dan 33.3% gacha: past. Faoliyatda kam hollarda nomoyon bo’ladi.
33.3% dan 50% gacha: o’rta. Faoliyatda o’rta darajada nomoyon bo’ladi. Barcha belgilarini
normal holda ko’rsata oladi, ba’zi hollarda boshqa tiplar ustidan dominantlik qila oladi.
50% dan 75% gacha: yuqori. Faoliyatda yuqori darajada nomoyon bo’ladi. Boshqa
temperament tiplari ustidan dominantlik qiladi. Bu tipga xos belgilarning barchasi faoliyatda
nomoyon bo’ladi.
75% dan 100%gacha: juda yuqori. Mumkin bo’lmagan, ishonarsiz holat. Odatda bunday
nerv tipi hech kimda uchramaydi.
Temperament tiplarining psixologik tavsifi va xulosa:
Sangvinik – baland ovoz bilan kulish; faol mimika hamda pantomimika; hissiyotlarning
yuzda yorqin ifodalanishi; quyi darajadagi senzitivlik, yuqori darajadagi harakatchanlik; yangi
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
458
ishga tez kirishish; topqirlik; hissiyot va qiziqishlarning tez o‘zgarishi; notanish odamlar bilan tez
chiqishish; yangicha sharoitga tez moslashish; bir ishdan ikkinchisiga tez ko‘chish.
Xolerik – quyi darajadagi senzitivlik; yuqori darajadagi faollik; sabrsizlik va jizzakilik;
tutaquvchanlik; rigidlik, qat’iyatlik; diqqatni ko‘chirishga qiynalish; qiziqishlar va intilishlarning
barqarorligi.
Flegmatik – quyi darajadagi senz-itivlik, emotsionallikning sustligi; xafa qilish, kuldirish,
jahlni chiqarishning qiyinligi; bosiqliq va vazminlik; mimika harakatlarining sustligi;
harakatlarning ifodasizligi; sabr-toqatlik; diqqatning ko‘chirishga qiynalish; yangi sharoitga
qiyinchilik bilan moslashish.
Melanxolik – yuqori darajadagi senzitivlik; arzimagan narsadan ta’sirlanish;
xafalanuvchanlik; reaktivlikning sustligi; mimika va harakatlarning ifodasizligi; past ovozda
gapirish va yig‘lash; darsda kam qo‘l ko‘tarish; tez charchash; diqqatning tez ko‘chishi va
beqarorligi.
REFERENCES
1.
Dаnilovа N.N. Psixofiziologiya. M.,1998
2.
Книга 1: Система работы психолога сьдетми раздога возраста. 346–353b.
3.
Коломинский Я.Л. Человек: Психология: Кн. Для учащихся ст. Классов-2 – е изд.
Дop. – M.: Просвещение, 1986. – 223 стр. 213 – 214 стр
4.
Nishanova Z.T “Rivojlanish psixologiyasi” darslik.
