288
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
JAS BASKETBOLSHILARDIŃ HÁREKET KÓNLIKPELERINIŃ ÓZGESHELIKLERI.
Niyazov Askarbay Tolibaevich
Ajiniyaz atindaǵi Nukus Mámleketlik Pedagogikaliq instituti
Sport pánleri kafedrasi basliǵi Professor.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14996604
Annotatsiya.
Basketbol oyını dawamında jas oyınshılar organizminiń funkcionallıq
jaǵdayında, uzaq waqıt ishinde qayta tiklenbeytuǵın anaǵurlım kózge taslanatuǵın ózgerisler
bolıwı múmkin. Sonıń ushın basketbolda nagruzkanı belgilewde organizmniń funkcional
jaǵdayın esapqa alıp qoymastan, emocional tásir etiw dárejesin de esapqa alıw kerek.
Dinamikalıq sistemalar ushın olardıń turaǵlılıǵı menen bir qatarda, belgili dárejedegi
háreketsheńlik te tán nárse. Dinamikalıq sistemanıń turaqlılıǵı onıń bólimlerinen óz ara qatnası
menen shártlenedi. Keyingi waqıtları háreket kónlikpeleri tiykarında jatqan fiziologiyalıq
mexanizmlerdi úyreniwge qatnas jasawda sistemalı-strukturalıq kózqarastan izertlew keń
qollanılmaqta.
Tayanish sózleri:
Dinamikalıq sistemalar ushın olardıń turaǵlılıǵı, Basketbol tez
ózgermeli intensivliktegi, Basketbolshılar maydandı jaqsı kóre alıwı menen ajıraladı. Atap
aytqanda, texnikalıq-taktikalıq usıllar, taktikalıq kombinaciyalar.
Háreket kónlikpeleriniń fiziologiyalıq tiykarı bolıp esaplanatuǵın dinamikalıq stereotip
óziniń túp tiykarı boyınsha eki qarama – qarsılıqtıń dialektikalıq birligin kózde tutadı. Bir
tárepten belgili stereotip, ekinshi tárepten dinamikalıq, ózgermelilik yaǵnıy bas miy qabıǵında
júz beretuǵın qozıw hám tormozlanıwdıń tiykarǵı processleriniń bir qálipligi. Háreket
stereotipiniń dinamikalıǵı birinshiden, qozǵalıs apparatın quramalılıǵı, kinetikalıq hám nerv
sistemasınıń ózgermeli jaǵdayı menen, al úshinshiden qorshap turǵan ortalıqtıń ózgermeli
sharayatları menen bir waqıtta háreketlerdi orınlawdıń anıqlıǵın talap etiw, háreketlerdiń sırtqı
kórinisi turaqlılıǵın talap etedi.
Basketbol tez ózgermeli intensivliktegi, sharayatlı standart emes fizikalıq shınıǵıwlarǵa
kiredi. Oyın dawamında háreketler intensivligi birese maksimal, birese ásten, al oyınnıń bazı bir
waqıtlarında aktiv bulshıq et iskerligi toqtap qalıwı da múmkin. Intensivliktiń bunday
ózgermeliligi oyın sharayatı, ózgerip atırǵan oyın shártleri menen anıqlanıp úzliksiz júz berip
turadı. Nátiyjede, basketbol oyınında tez birinen-birine ótiwdi támiyinleytuǵın iskerliktiń bir
dárejesinen basqasına, joqarıdan tómenge hám kerisinshe jaǵdaydı támiyinleytuǵın ózine tán
dinamikalıq stereotipti payda etedi. Basqa sport túrlerinen ayrıqsha, joqarı dárejedegi
basketbolshılar ózinen boyı uzınlıǵı menen 180 hám onnan joqarı, sonday-aq, bir qansha awırlıǵı
menen de ajıralıp turadı.
289
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Sporttı jetilstiriw dáwirinde, oraylıq nerv sisteması arqalı analizatorlar xızmeti
jaqsılanadı, reakciya tezligi artadı, óz háreketlerin basqarıw uqıplılıǵı jaqsılanadı.
Basketbolshılar maydandı jaqsı kóre alıwı menen ajıraladı. Joqarı dárejedegi sportshılar
top uzatıw anıqlıǵı hám top taslawlar háreketin orınlaw waqtın jaqsı bahalap biledi. Basketbolshı
iskerliginiń ózgermeli xarakteri oyın dawamındaǵı funkciyalardıń anaǵurlım terbelislerin
túsindirip beredi.
Máselen, jaqsı tayarlıqqa iye bolǵan oyınshılardıń pulsi minutlıq dem alıs waqtında eń
joqarı shoqqıǵa jetiwi múmkin. Sonıń menen bir qatarda, oyın dawamında qayta tikleniwi
reakciyası saqlanıp qaladı. Jaqsı tayarlıqqa iye bolmaǵan hám joqarı dárejeli emes
basketbolshılarda sharshawdıń rawajlanıp barıwı menen júrek qan tamırı sistemasınıń qayta
tikleniwi kórsetkishleriniń bir qansha páseńlep atırǵanlıǵı, sonday-aq, dem alıs rawajlanıwında
hám trenirovkadan soń 12 saat dawamında nápes alıw sırtqı kórinisiniń joqarı dárejesi, dáslepki
jaǵdayǵa qaraǵanda kislorod qabıl etiuden joqarı bolıwı kózge taslanadı.
Sonıń menen bir waqıtta, kislorod jetispewshiligine pútkilley beyimlesiwshilik payda
boladı, bul, gipoksimiyanıń tez rawajlanıwında kórinedi, 12–24 saat ishinde funkciyalardıń
normallasıwı júz beredi. Joqarı sheberliktegi basketbolshılarda qayta tikleniwge
beyimlesiwsheńlik reyakciyası 6–9 saat kóleminde ótedi.
Basketbol oyını dawamında jas oyınshılar organizminiń funkcionallıq jaǵdayında, uzaq
waqıt ishinde qayta tiklenbeytuǵın anaǵurlım kózge taslanatuǵın ózgerisler bolıwı múmkin.
Sonıń ushın basketbolda nagruzkanı belgilewde organizmniń funkcional jaǵdayın esapqa alıp
qoymastan, emocional tásir etiw dárejesin de esapqa alıw kerek.
Dinamikalıq sistemalar ushın olardıń turaǵlılıǵı menen bir qatarda, belgili dárejedegi
háreketsheńlik te tán nárse. Dinamikalıq sistemanıń turaqlılıǵı onıń bólimlerinen óz ara qatnası
menen shártlenedi. Keyingi waqıtları háreket kónlikpeleri tiykarında jatqan fiziologiyalıq
mexanizmlerdi úyreniwge qatnas jasawda sistemalı-strukturalıq kózqarastan izertlew keń
qollanılmaqta. Sport ámelleri jetilstirwin háreket kónlikpelerin turaqlılıǵı hám mobilligi bolıp
tabıladı.
Birinshiden, dinamikalıq turaqlılıq izbe-izlikti cikllardıń minimal variativligin
támiyinlese, ekinshiden dinamikalıq turaqlılıq óziniń tábiyatı boyınsha garmoniyalıq terbelisler
menen baylanısqan boladı.
1891-jılda amerikalı D. Neysmit tárepinen dáslepki ret oylap tabılǵan daslep ápiwayı
mazmunli jaǵdaylı oyın mártebesine iye bolǵan basketbol búgingi kúnge kelip, oǵada keskin
ózgeriwsheń tezlik hám jónelislerde orınlanatuǵın júdá úlken kúsh, epshillik hám shaqqanlıq
talap etiwshi kúshli hújim hám qorǵaw háreket kónlikpeleri hám de kombinaciyalardan ibarat
sport túrine aynalǵan.
290
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Zamanagóy basketboldıń oyın mazmunı ózine tartatuǵın texnikalıq taktikalıq usılları hám
olardı kem ushraytuǵın kórkem óner dárejesinde atqarıw tek ǵana millionlap kishi hám úlken
jaslı ápiwayı insanlar dıqqatın tartıp kiyatır , bálki oǵada bánt bolǵan isbilermenler, ilimpazlar
túrli kásip iyeleri, hátte túrli mámleket hám jámiyetlik basshıları itibarına erisip atır.
Haqıyqattan da, sońǵı 30-40-jıl dawamında basketbol óz mánisi, mazmunı hám baǵdarı
táreplerinen tupten ózgergen. Atap aytqanda, texnikalıq-taktikalıq usıllar, taktikalıq
kombinaciyalar, topsız hám top penen orınlanatuǵın háreket "fintleri" (aljastırıwshı háreketler)
kólemi artqan atqarıwshılıq kórkem óneriniń hár táreplemelik sheńberi keńeygen. Búgingi
basketbol hújim hám qorǵaw háreketleriniń kóp retl keskin almasıwı menen parıq etedi.
Basketbolshılardıń fizikalıq hám psixofunkcional múmkinshilikleri júdá kúsheygen.
Lekin, bunday unamlı progressiv ózgerisler menen bir qatarda, jarıs qaǵıydalarınıń
jańalanıp turıwı hám básekiniń keskinlesip barıwı oyınshılardıń texnikalıq teoriyalıq hám
psixologiyalıq tayınlıǵı shınıǵıw aldı hám jarıs aldı dene tárbiyası hújim háreketlerinen qorǵaw
háreketlerine hám kerisinshe, qorǵaw háreketlerinen hújim háreketlerine ótiw taktikası menen
baylanıslı mashqalalardı jaratıp atır hám olardı sheshiw zárúrligine itibar qaratılıp atır.
Ayrıqsha atap ótiw kerek, basketboldıń búgingi kún rejimine balalar basketbolınan baslap
professional basketbolshılarǵa shekem sáwlelendiriwshi zárúr bolǵan taǵı bir qatar máseleler bar
bolıp tabıladı.
Bular: keskin ózgeriwsheń jónelislerde zor qarsılıq kórsetip atırǵan qarsılastan toptı
"jasırıp" (oǵan qaptal yamasa teris ornalasıp) basqarıp (toptı urıp) onı jarıp ótiw; hár túrlı
aralıqlardan sonday-aq, 3 ochkolı aralıqtan sekirip oń hám shep táreplerge 90° yamasa 360°
aylanıp toptı sebetke taslaw; óz sherigine uzatıw; toptı basqarıwda oń hám shep táreplerge birdey
sheberlik penen fintlardı (aljastırıwshı háreket) qollap qarsılastı aldap ótiw; sebet sheńberı
yamasa shitten asıp ótken toptı sekirip taǵı tákirar sebetke taslaw; topsız hám top penen hújim
etip atırǵan qarsılas oyınshıların zor "jabıw" (pressing).
Oyın kúshin " jórtaga " geyde páseytip, geyde aktivlesip qarsılas taktikasın "buzıw" jáne
onıń ruwxıyatın teń salmaqlılıqtan shıǵarıw sıyaqlı máselelerden ibarat bolıp esaplanadı (A. A.
Romanov, 2006; L. B. Kostikova, 2003; Ya. I. Nesterovskiy, M. A. Pavlova, 2009; Yu. M.
Portnov, A. I. Valtin, 2003).
Búgin basketbolǵa tán hám ámelge asırılıwı zárúr bolǵan taǵı bir oǵada aktual
máselelerden biri mınada, bul túrli jas hám maman hátte professional klublar oyınshıları "oń"
hám "solaqay" háreket funkciyaların (top urıp basqarıw, top uzatıw jáne onı sebetke taslaw)
simmetriyalıq koefficientke birdey sheberlik penen atqara almay qalıw bolıp tabıladı.
291
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
L. R. Ayrapetyanc hám Sh. A. Irmatovlar (2012) 100 den artıq jas basketbolshılar
ortasında sorawnama ótkerip, olarǵa "hálsiz" qol menen toptı urip háreketleniw hám qolaysız
táreplerge burılıp aylanıw kónlikpelerin qáliplestiriwge ayrıqsha shınıǵıwlar berile me, degen
soraw menen usınıs etti hám nátiyjeler 88,6-100 % "joq" juwapları menen juwmaqlanǵan.
REFERENCES
1.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “2022-2026 yillarga mo'ljallangan yangi
O’zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to'g'risida”gi 60-sonli Qarori. 2022 yil 28 yanvar'.
2.
O’zbekiston Respublikasining 2020 yil 23 sentyabrdagi “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi
to'g'risidagi”gi Qonuni. –Toshkent.
3.
Ózbekstan Respublikası Prezidenti Shavkat Mirziyoevtiń Oliy Majlis hám Ózbekstan
xalqına múrájatı. 21.12.2022 j.
4.
O‘zbekiston Respublikasi «Jismoniy tarbiya va sport to‘g‘risida» gi qonuni (04-sentyabr
2015-yil).
5.
Jumaniyazov D.(2024) GREK RIM GURESINDE SHIDAMLILIQ HAM ONI
RAWAJLANDIRIW METODLARI .Modern science and Research. 3(6)
6.
DENE TÁRBIYASI SISTEMASINDA HÁR TÁREPLEME TÁLIM HÁM TÁRBIYA
BERIW USILLARI Jumaniyazov.D.K.
7.
Jumaniyazov D.Monografiya
10-12 JASLI GANDBOLSHÍLARDÍŃ ULÍWMA
FIZIKALÍQ
TAYARLÍQ
QURALLARÍNÍŃ
NÁTIYJELILIGIN
ASÍRÍW
METODLARÍ
8.
O.Yu. Niyazova SPORT HÁM HÁREKETLI OYINLAR (BASKETBOL)
9.
Ganieva F. v. Basketbol oyınınıń rásmiy qaǵıydaları.- T., 2007.- 124 b.
10.
Ganieva F. V., Kubeysinova Y. T., Yakybova Y. J., Xusanova D. T. Hetraditsionnaya
texnologiya vostanovleniya prijkov pri zanyatiyax basketbolom. // Metodicheskoe
posobie.-T., 2013. 52 c.
Elektron tálim resursları:
Internet saytları
11.
www. lex. uz
12.
www zıyanet. uz
13.
www. natlib. uz
14.
www. edu. uz
15.
www. basket. uz.
