ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
143
SINTAKSIS BO'LIMINI OSON O'RGATISH USULLARI
Xalilova Dilshoda
Farg’ona viloyati Bag’dod tumani
51-son umumiy o’rta ta’lim maktabi ona tili va adabiyot fani o’qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14996544
Annotatsiya.
Ushbu maqolada sintaksis bo'limini o'qitishning zamonaviy va samarali
usullari tadqiq etilgan. Tadqiqot davomida O'zbekiston, Rossiya va chet el olimlarining ilmiy
ishlaridan foydalanilgan. Maqolada sintaksis o'qitishning an'anaviy va innovatsion metodlari
taqqoslangan, ularning afzallik va kamchiliklari ko'rsatilgan. Shuningdek, sintaksis bo'limini
o'qitishning samaradorligini oshirish uchun amaliy tavsiyalar berilgan. Tadqiqot natijalariga
ko'ra, sintaksis o'qitishda interaktiv yondashuvlar, zamonaviy axborot texnologiyalaridan
foydalanish va vizual materiallarni qo'llash o'quvchilarning bilim o'zlashtirishini sezilarli
darajada oshirishi aniqlangan.
Kalit so'zlar:
sintaksis, o'qitish metodikasi, innovatsion yondashuvlar, interfaol usullar,
vizualizatsiya, gap tahlili, sintaktik aloqalar.
ПРОСТЫЕ МЕТОДЫ ОБУЧЕНИЯ СИНТАКСИЧЕСКОМУ РАЗДЕЛУ
Аннотация.
В этой статье рассматриваются современные и эффективные
методы обучения разделу синтаксиса. В ходе исследования были использованы научные
труды узбекских, российских и зарубежных ученых. В статье сравниваются
традиционные и инновационные методы обучения синтаксису, показаны их преимущества
и недостатки. Также даны практические рекомендации по повышению эффективности
обучения разделу синтаксиса. По результатам исследования установлено, что
интерактивные подходы к обучению синтаксису, использование современных
информационных технологий и применение наглядных материалов значительно повышают
усвоение знаний учащимися.
Ключевые слова:
синтаксис, методика обучения, инновационные подходы,
интерактивные методы, визуализация, анализ предложений, синтаксические связи.
EASY WAYS TO TEACH THE SYNTAX SECTION
Abstract.
This article explores modern and effective methods of teaching the syntax section.
Scientific work of scientists from Uzbekistan, Russia and abroad was used during the study. The
article compares traditional and innovative methods of syntactic teaching, showing their
advantages and disadvantages. Practical recommendations have also been made to improve the
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
144
effectiveness of teaching the syntax section. The study found that interactive approaches to
syntactic teaching, the use of modern information technology, and the use of visual materials
significantly increase students ' knowledge acquisition.
Keywords:
syntax, teaching methodology, innovative approaches, interactive methods,
visualization, gap analysis, syntactic communication.
KIRISH
Til o'qitishning asosiy bo'limlaridan biri bo'lgan sintaksis o'quvchilarning nutq
madaniyatini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Sintaksis so'zlarning gapda bog'lanishi,
gap qurilishi va turlari haqidagi bilimlarni o'zida mujassamlashtirgan tilshunoslikning muhim
bo'limidir [1]. Ammo amaliyotda ko'plab o'qituvchilar va o'quvchilar sintaksis bo'limini murakkab
va qiyin o'zlashtiriluvchi bo'lim sifatida qayd etadilar [2].
Sintaksis bo'limining murakkabligi gap qurilishi, so'zlar o'rtasidagi aloqalar, gap bo'laklari,
ularning vazifalariga doir qoidalarning ko'pligi bilan izohlanadi. Shuningdek, sintaksisni
o'zlashtirishda morfologiya, leksikologiya kabi boshqa til bo'limlaridan yetarli bilimga ega bo'lish
talab etiladi [3]. O'quvchilar uchun bu bo'limni o'rganishda eng katta qiyinchilik sintaktik tahlil
jarayonidagi murakkablik va mavhum tushunchalarning ko'pligidir.
Ushbu tadqiqotning maqsadi sintaksis bo'limini o'qitishning zamonaviy va samarali
usullarini o'rganish va tahlil qilish hamda ularning amaliy qo'llanilishiga oid tavsiyalar ishlab
chiqishdan iborat.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqot metodologiyasi sifatida ilmiy-nazariy tahlil, qiyosiy tahlil va umumlashtirish
metodlari qo'llanilgan. O'zbek, rus va xorijiy tadqiqotchilarning sintaksis o'qitish metodikasiga oid
ilmiy ishlari tahlil qilindi.
Sintaksis o'qitish metodikasi bo'yicha O'zbekistonda G'ulomov A., Asqarova M.,
Qo'ng'urov R., Abduraimova M. kabi olimlarning tadqiqotlari mavjud [4]. G'ulomov A. o'zining
"O'zbek tili o'qitish metodikasi" asarida sintaksis bo'limini o'qitishning nazariy asoslarini ishlab
chiqqan [5]. Olim sintaksis o'qitishda nazariya va amaliyot uzviyligiga alohida e'tibor qaratadi.
Rossiyalik olimlardan V.V. Babaytseva, L.A. Trostentsova, T.A. Ladijenskaya, M.T.
Baranov kabi tadqiqotchilar sintaksis o'qitish metodikasiga salmoqli hissa qo'shganlar [6].
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
145
Babaytseva o'zining tadqiqotlarida sintaksis o'qitishda tizimli yondashuvni taklif etadi va
sintaktik birliklarni o'rganishda ularning semantik xususiyatlarini inobatga olish zarurligini
ta'kidlaydi.
Xorijiy olimlardan M. Swan, M. Lewis, D. Larsen-Freeman, M. Celce-Murcia kabilarning
ishlarida sintaksis o'qitishning kommunikativ yondashuvga asoslangan usullari taklif etilgan [7].
Larsen-Freeman "Grammar Dimensions" asarida sintaksis o'qitishda shakl, ma'no va
qo'llanish uchligiga asoslangan tizimni tavsiya etadi.
Sintaksis o'qitishning an'anaviy usullari asosan nazariyani o'rganish va mashqlar bajarishga
asoslangan bo'lib, ko'p hollarda o'quvchilarning qiziqishini yetarlicha uyg'ota olmaydi [8].
Zamonaviy yondashuvlar esa o'quvchilarning faol ishtirokini ta'minlash, amaliy
ko'nikmalarni shakllantirish va sintaktik tuzilmalarni kontekstda o'rganishga e'tibor qaratadi [9].
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Adabiyotlar tahlili asosida sintaksis bo'limini samarali o'qitishning quyidagi yo'nalishlari
aniqlandi. Vizualizatsiya usullaridan foydalanish sintaktik tuzilmalarni vizual vositalar yordamida
tushuntirish o'quvchilarning mavzuni tushunishini sezilarli darajada osonlashtiradi. Bunday
vositalarga sintaktik sxemalar va diagrammalar, rangli belgilar yordamida gap bo'laklarini ajratish,
gap qurilishini ko'rsatuvchi grafik tasvirlar, interaktiv elektron jadvallar kiradi.
Vizualizatsiya usullari abstractr tushunchalarni ko'rgazmali tarzda tushuntirishga yordam
beradi. Masalan, Erkin Vohidov she'rlaridan olingan gaplarni sxema va diagrammalar yordamida
tahlil qilish o'quvchilarning sintaktik tuzilmalarni yaxshiroq anglab yetishiga yordam beradi [10].
Interaktiv o'qitish usullari sintaksis o'qitishda o'quvchilarning faolligini oshiradi va mavzuni
o'zlashtirishni osonlashtiradi. Bular muammoli vaziyatlar yaratish, kichik guruhlarda ishlash, rolli
o'yinlar, "Aqliy hujum" usuli, debatlar va munozaralarni o'z ichiga oladi. Masalan, o'quvchilarga
turli sintaktik konstruksiyalardan foydalangan holda dialog tuzish vazifasini berish mumkin. Bu
faoliyat ularning nazariy bilimlarini amalda qo'llash ko'nikmalarini rivojlantiradi.
Zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish sintaksis o'qitishda keng imkoniyatlar
yaratadi. Bu texnologiyalar elektron taqdimotlar, interaktiv o'quv dasturlari, mobil ilovalar, onlayn
mashqlar va testlar, video darslarni o'z ichiga oladi. Masalan, "Quizlet", "Kahoot",
"LearningApps" kabi platformalar sintaksisga oid interaktiv mashqlar yaratish imkonini beradi.
Bu esa o'quvchilarning qiziqishini oshiradi va o'qitish jarayonini yanada samarali qiladi.
Integratsiyalashgan yondashuvda sintaksisni boshqa til bo'limlari bilan bog'lab o'qitish
samarali natija beradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
146
Bu yondashuv morfologiya va sintaksis aloqadorligi, leksikologiya va sintaksis bog'liqligi,
matn tuzish va sintaktik konstruksiyalar o'rtasidagi bog'liqlikni nazarda tutadi. Integratsiyalashgan
yondashuvda sintaktik birliklar izolyatsiyada emas, balki til tizimining ajralmas qismi sifatida
o'rganiladi. Bu o'quvchilarga tilning tizimli tabiatini tushunishga yordam beradi.
Bosqichma-bosqich o'qitish tamoyilida sintaksis bo'limini o'qitishda oddiydan murakkabga
tamoyiliga rioya qilish muhim ahamiyatga ega. Bu tamoyilga ko'ra avval sodda gaplar, keyin
qo'shma gaplar; dastlab asosiy gap bo'laklari, so'ngra ikkinchi darajali bo'laklar; oldin gap
bo'laklari, keyin ularning tinish belgilari bilan bog'liq xususiyatlari o'rgatiladi. Bosqichma-bosqich
o'rganish o'quvchilarning bilimlarini tizimli ravishda oshirib borishga imkon beradi va ularning
kognitiv yuklamasini kamaytiradi. Amaliy yondashuvga asoslangan o'qitishda sintaksisni amaliy
maqsadlar uchun o'rgatish o'quvchilarning motivatsiyasini oshiradi. Bu yondashuv matn yaratish
va tahrirlash jarayonida sintaktik bilimlarni qo'llash, to'g'ri va ifodali nutq uchun sintaktik
konstruksiyalardan foydalanish, badiiy asarlardagi sintaktik vositalarni tahlil qilishni o'z ichiga
oladi. Bu yondashuv o'quvchilarga sintaktik bilimlarning amaliy ahamiyatini tushunishga yordam
beradi va ularni real hayotda qo'llash ko'nikmalarini shakllantiradi.
Tadqiqot natijalarini tahlil qilish jarayonida shuni ham aniqladikki, sintaksis o'qitishda
o'quvchilarning yosh va psixologik xususiyatlarini hisobga olish muhim ahamiyatga ega. Kichik
yoshdagi o'quvchilarga sintaktik tushunchalar o'yinli faoliyat orqali, o'rta va yuqori sinf
o'quvchilariga esa analitik yondashuv asosida tushuntirilganda yaxshi natija beradi. Shuningdek,
sintaksis o'qitishda o'quvchilarning individual xususiyatlarini hisobga olish zarur. Ayrim
o'quvchilar vizual materiallarni yaxshi qabul qilsa, boshqalari eshitish orqali yoki amaliy mashqlar
bajarish orqali yaxshiroq o'zlashtiradi. Shu bois, sintaksis o'qitishda turli xil usullarni
kombinatsiyalash maqsadga muvofiq. Yana bir muhim jihat shundaki, sintaksisni o'rgatishda
badiiy adabiyot namunalaridan keng foydalanish o'quvchilarning ham til bilimlarini, ham adabiy
didini oshiradi. Masalan, Alisher Navoiy, Abdulla Qodiriy, Cho'lpon, Abdulla Qahhor asarlaridan
olingan parchalarni sintaktik tahlil qilish orqali o'quvchilar nafaqat sintaktik bilimlarini
mustahkamlaydi, balki adabiy til xususiyatlarini ham o'rganadi.
O'zbek tilshunosligida sintaksis o'qitishning milliy xususiyatlarini hisobga olish ham
muhimdir. O'zbek tilining agglutinativ xususiyati, so'z tartibining o'ziga xosligi, gap bo'laklarining
joylashuv tartibi kabi milliy-lingvistik xususiyatlarni o'qitish jarayonida alohida e'tibor qaratish
zarur. Zamonaviy o'qitish texnologiyalari bilan bir qatorda, an'anaviy o'qitish usullarining samarali
jihatlarini saqlash va ularni innovatsion usullar bilan uyg'unlashtirish maqsadga muvofiq.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
147
XULOSA
Sintaksis bo'limini samarali o'qitish uchun zamonaviy pedagogik yondashuvlar va
innovatsion usullardan kompleks foydalanish zarur. Adabiyotlar tahlili shuni ko'rsatadiki, sintaksis
o'qitishda
vizualizatsiya,
interaktiv
usullar,
zamonaviy
axborot
texnologiyalari,
integratsiyalashgan
yondashuv
va
bosqichma-bosqich
o'qitish
tamoyillarini
qo'llash
o'quvchilarning bilim va ko'nikmalarini sezilarli darajada oshiradi.
Tadqiqot natijalariga ko'ra, sintaksis bo'limini o'qitishda quyidagi tavsiyalarni berish
mumkin: sintaktik tushunchalarni vizual vositalar yordamida tushuntirish, interaktiv usullardan
keng foydalanish, nazariya va amaliyot orasidagi bog'liqlikni ta'minlash, zamonaviy axborot
texnologiyalarini qo'llash, til sezgisi va sintaktik ko'nikmalarni rivojlantirish. Sintaksis bo'limini
o'qitish metodikasini takomillashtirish bo'yicha tadqiqotlar davom ettirilishi lozim. Kelajakda
neyrolingvistik dasturlash, sun'iy intellekt texnologiyalari va virtual reallik kabi innovatsion
yondashuvlarning o'qitish jarayonidagi samaradorligini o'rganish istiqbolli yo'nalishlar
hisoblanadi.
REFERENCES
1.
G'ulomov, A., & Asqarova, M. (2018). O'zbek tili o'qitish metodikasi. Toshkent: O'qituvchi.
2.
Mahmudov, N., & Nurmonov, A. (2021). O'zbek tilining nazariy grammatikasi. Toshkent:
Universitet.
3.
Qo'ng'urov, R., & Bobojonov, S. (2019). Zamonaviy o'zbek tili sintaksisi. Toshkent: Fan va
texnologiya.
4.
Abduraimova, M. (2020). Sintaksis o'qitishning lingvodidaktik asoslari. Tilshunoslik
masalalari, 3(4), 45-58.
5.
G'ulomov, A. (2017). Sintaksisni o'qitishda innovatsion texnologiyalar. Ta'lim muammolari,
5(2), 78-89.
6.
Babaytseva, V.V., & Trostentsova, L.A. (2018). Sintaksis russkogo yazika: teoriya i
praktika. Moskva: Prosveshcheniye.
7.
Larsen-Freeman, D., & Celce-Murcia, M. (2016). The Grammar Book: Form, Meaning, and
Use for English Language Teachers. Boston: National Geographic Learning.
8.
Rasulov, R. (2022). O'zbek tilini o'qitishda innovatsion yondashuvlar. Xalq ta'limi, 3(5),
112-125.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
148
9.
Yuldasheva, S. (2023). Sintaksis o'qitishda interfaol usullarning samaradorligi. Til va
adabiyot ta'limi, 4(2), 67-78.
10.
Tojiyev, Y., & Hasanov, A. (2021). Sintaksis o'qitishda vizual vositalardan foydalanish.
Pedagogik mahorat, 6(3), 90-98.
