ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
177
ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBURNING BADIIY-ESTETIK QARASHLARI VA
ULARNING O'ZBEK ADABIYOTSHUNOSLIGIDAGI O'RNI
Nurxonova Risolat Omonqul qizi
Shaxrisabiz davlat pedagogika instituti
O'zbek tili va adabiyoti fakulteti 1-kurs magistranti.
Qashqadaryo viloyati G'uzor tumani 70-maktabda o'qituvchi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15002763
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Zahiriddin Muhammad Boburning badiiy-estetik
qarashlari va ularning o'zbek adabiyotshunosligidagi o'rni tadqiq etiladi. Bobur ijodining estetik
qiymatini belgilovchi asosiy xususiyatlar, uning she'riyat, nasr va adabiy tanqidga qo'shgan
hissasi ko'rib chiqiladi. Shuningdek, Bobur qarashlari va adabiy merosining zamonaviy o'zbek
adabiyotshunosligiga ta'siri hamda uning global adabiy merosga qo'shgan hissasi tahlil qilinadi.
Kalit so'zlar:
Zahiriddin Muhammad Bobur, badiiy-estetik qarashlar, adabiyotshunoslik,
"Boburnoma", g'azal, ruboiy, adabiy tanqid, klassik adabiyot.
ARTISTIC AND AESTHETIC VIEWS OF ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BABUR AND
THEIR ROLE IN UZBEK LITERARY STUDIES
Abstract.
This article examines the artistic and aesthetic views of Zahiriddin Muhammad
Babur and their role in Uzbek literary studies. The main features determining the aesthetic value
of Babur's work, his contribution to poetry, prose, and literary criticism are considered.
Additionally, the influence of Babur's views and literary heritage on modern Uzbek literary studies
and his contribution to the global literary heritage are analyzed.
Keywords:
Zahiriddin Muhammad Babur, artistic and aesthetic views, literary studies,
"Baburnama", ghazal, rubai, literary criticism, classical literature.
ХУДОЖЕСТВЕННО-ЭСТЕТИЧЕСКИЕ ВЗГЛЯДЫ ЗАХИРИДДИНА
МУХАММАДА БАБУРА И ИХ РОЛЬ В УЗБЕКСКОМ ЛИТЕРАТУРОВЕДЕНИИ
Аннотация.
В данной статье исследуются художественно-эстетические взгляды
Захириддина Мухаммада Бабура и их роль в узбекском литературоведении.
Рассматриваются основные особенности, определяющие эстетическую ценность
творчества Бабура, его вклад в поэзию, прозу и литературную критику. Также
анализируется влияние взглядов и литературного наследия Бабура на современное
узбекское литературоведение и его вклад в мировое литературное наследие.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
178
Ключевые слова:
Захириддин Мухаммад Бабур, художественно-эстетические
взгляды, литературоведение, "Бабурнаме", газель, рубаи, литературная критика,
классическая литература.
KIRISH
Zahiriddin Muhammad Bobur (1483-1530) - o'zbek va jahon adabiyotining buyuk vakili,
Boburiylar sulolasining asoschisi, shoir, muarrix, adabiyotshunos va davlat arbobi hisoblanadi.
Uning badiiy-estetik qarashlari nafaqat o'z davri, balki keyingi davrlardagi o'zbek adabiyoti
taraqqiyotiga ham katta ta'sir ko'rsatgan [1]. Bobur o'zining she'riy va nasriy asarlarida, xususan,
"Boburnoma"da o'sha davr ijtimoiy-siyosiy hayoti, madaniyati, adabiyoti va san'atini yorqin
tasvirlash bilan bir qatorda, o'zining adabiyot va san'at haqidagi qarashlari, badiiy-estetik
talqinlarini ham ifodalagan.
Tadqiqot maqsadi Boburning badiiy-estetik qarashlarini tadqiq etish va ularning o'zbek
adabiyotshunosligidagi o'rnini aniqlash, shuningdek, uning ijodiy merosini zamonaviy
adabiyotshunoslik nuqtai nazaridan qayta baholashdir.
METODLAR VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Ushbu tadqiqotda tarixiy-qiyosiy, biografik tahlil va matnlarni tahlil qilish metodlaridan
foydalanildi. Bobur asarlarining tanqidiy matni ("Boburnoma", "Devoni Bobur", "Aruz risolasi"
va b.), shuningdek, Bobur ijodi va badiiy-estetik qarashlari haqidagi ilmiy tadqiqotlar, maqolalar
va monografiyalar o'rganildi. Zamonaviy o'zbek va xorijiy adabiyotshunosligidagi tadqiqotlar
hamda Bobur merosi haqidagi yangi talqinlar qiyosiy tahlil qilindi.
Zahiriddin Muhammad Bobur hayoti va ijodiga bag'ishlangan tadqiqotlar tarixi uzoq va
serqirra bo'lib, ular XX asr boshlarida asosiy ilmiy yo'nalish sifatida shakllana boshlagan.
Valixo'jayev [1] o'zining "O'zbek adabiyoti tarixi" asarida ta'kidlaganidek, Bobur ijodi
hamisha adabiyotshunoslar, tarixchilar va tilshunoslar e'tiborini tortib kelgan. XX asr boshlarida
Fitrat, Cho'lpon, keyinchalik Oybek, G'afur G'ulom, Izzat Sulton singari olimlar va adiblar Bobur
ijodini ilmiy o'rganish ishlarini boshlab berganlar.
Komilov [2] o'zining "Zahiriddin Muhammad Bobur - shoir va mutafakkir" nomli
tadqiqotida Bobur shaxsiyati va ijodiga kompleks yondashuvni taklif etadi. Uning tadqiqotiga
ko'ra, Boburni faqat shoir yoki faqat davlat arbobi sifatida o'rganish to'liq manzarani bermaydi.
Komilov Bobur dunyoqarashi va estetik qarashlarining shakllanishiga ta'sir ko'rsatgan
tarixiy, madaniy va ijtimoiy-siyosiy omillarni chuqur tahlil qiladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
179
Bu tadqiqot Bobur shaxsiyatining ko'p qirraliligini, uning intellektual va badiiy merosining
ko'lamini anglashga yordam beradi.
Mallayev [3] "Bobur - adabiyotshunos va tanqidchi" tadqiqotida Boburning adabiy
tanqidchi sifatidagi faoliyatini chuqur o'rganadi. Muallif "Boburnoma"dagi adabiy portretlarni,
ijodkorlarga berilgan baholarni tahlil qiladi va Boburning adabiy tanqid mezonlari tizimini
aniqlashga harakat qiladi. Mallayev Boburning XV-XVI asr adabiy jarayonini o'rganishdagi
o'rnini alohida ta'kidlaydi va uni o'zbek adabiy tanqidi asoschisi sifatida talqin etadi.
Qayumov [4] "Bobur dunyosi" monografiyasida Boburning adabiy-estetik qarashlarini
uning hayot falsafasi, dunyoqarashi kontekstida o'rganadi. Qayumov Bobur ijodini dunyoga
nisbatan muallif pozitsiyasini ifodalovchi yaxlit badiiy tizim sifatida qaraydi va uning she'riyati,
"Boburnoma"si, adabiy-tanqidiy ishlari orasidagi bog'liqlikni ko'rsatib beradi.
Hasanov [5] o'zining ""Boburning "Aruz risolasi" va uning o'zbek adabiyotshunosligidagi
o'rni" maqolasida Boburning poetika va she'r texnikasiga bag'ishlangan nazariy asarini chuqur
tahlil qiladi. Tadqiqotchi "Aruz risolasi"ning o'zbek adabiyotshunosligida muhim nazariy manba
ekanligi, unda o'zbek she'riyati qonuniyatlari, aruz vaznlari tasnifi, qofiya va radif nazariyasi
batafsil ishlab chiqilganini ta'kidlaydi. Hasanov "Aruz risolasi"ni Alisher Navoiyning "Mezon ul-
avzon" asari bilan qiyoslab, Boburning aruz nazariyasiga qo'shgan yangi g'oyalarini aniqlaydi.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Boburning badiiy-estetik qarashlari uning yashagan davri - XV asr oxiri va XVI asr
boshlaridagi Movarounnahr va Xuroson adabiy muhitining ta'siri ostida shakllangan. Bu davrda
Alisher Navoiy, Abdurahmon Jomiy, Husayn Boyqaro kabi buyuk ijodkorlar yashagan, turkiy va
forsiy adabiyot rivoj topgan [2]. Valiahd sifatida tarbiyalangan Bobur mazkur madaniy muhitda
ulg'ayib, klassik adabiyotning eng yaxshi an'analarini o'zlashtirgan.
"Boburnoma"da muallif 200 dan ortiq ijodkorlar haqida ma'lumot beradi, ularning ijodiga
baho beradi, she'rlaridan parchalar keltiradi. Bu ma'lumotlar Boburning adabiy didini, she'riyatga
bo'lgan munosabatini, badiiy mahorat mezonlarini anglashga yordam beradi [3].
Boburning she'riyatga oid qarashlari uning "Aruz risolasi", "Mubayyin" va boshqa
asarlarida, shuningdek, "Boburnoma"dagi adabiy portretlarda aks etgan. Uning fikriga ko'ra,
she'riyat nafaqat so'z san'ati, balki insonning ma'naviy-axloqiy kamoloti vositasi hamdir. Bobur
ijodkordan samimiylik, tabiiylik, badiiy mukammallik va chuqur mazmunni talab qiladi [4].
"Aruz risolasi"da Bobur she'r texnikasi, vazn, qofiya, radif kabi she'riyat unsurlarini tahlil
qiladi, ularning nazariy asoslarini tushuntiradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
180
Uning she'riyat nazariyasiga oid qarashlari amalga oshirgan amaliy tadqiqotlariga
asoslangan bo'lib, o'zbek adabiyotshunosligida aruz ilmiga qo'shilgan muhim hissa hisoblanadi
[5].
Bobur she'riyatda so'zning aniq va o'rinli qo'llanilishiga, obrazlarning yangiligi va
ta'sirchanligiga, ijodkorning o'z his-tuyg'ularini samimiy ifodalashiga alohida e'tibor qaratadi.
Uning o'z she'riyati ham shu talablarga javob beradi - Bobur g'azallari, ruboiylari,
qit'alarida hayotiy tajribalar, shaxsiy kechinmalar, vatan sog'inchi samimiy va ta'sirchan
ifodalangan [6].
Bobur nafaqat shoir, balki o'tkir adabiy tanqidchi ham bo'lgan. "Boburnoma"da u o'z
zamondoshlarining ijodiga baho beradi, ularning she'riy mahoratini, til xususiyatlarini, badiiy
uslubini tahlil qiladi. Masalan, Alisher Navoiy, Husayn Boyqaro, Binoiy, Hiloliy kabi shoirlar
ijodiga bergan baholarida Bobur adabiy tanqidning o'ziga xos namunasini yaratgan [3].
Boburning adabiy tanqidida quyidagi mezonlar ustuvor:
1.
Til va uslubning sofligligi, ravonligi
2.
Mazmun va shaklning uyg'unligi
3.
Obrazlarning originalligligi
4.
She'riy texnikaning mukammalligi
5.
Shoirning samimiyligligi va o'ziga xosligi
Bobur adabiy tanqid orqali nafaqat o'z davri adabiyotini baholagan, balki keyingi avlod
ijodkorlari uchun ham muhim adabiy mezonlarni belgilab bergan [7].
Boburning adabiy-estetik qarashlari o'zbek adabiyotshunosligining shakllanishi va
rivojlanishiga katta ta'sir ko'rsatgan. Uning "Aruz risolasi" o'zbek adabiyotshunosligida aruz
nazariyasi bo'yicha yaratilgan dastlabki fundamental tadqiqot hisoblanadi. "Boburnoma"dagi
adabiy portretlar va tanqidiy mulohazalar adabiy tanqid janrining ilk namunalari sifatida qadrlidir
[8].
XX asr o'zbek adabiyotshunosligida Bobur merosi va uning adabiy-estetik qarashlari Fitrat,
Oybek, G'afur G'ulom, Izzat Sulton, Vahid Zohidov kabi olimlar tomonidan o'rganilgan.
Mustaqillik yillarida Bobur merosiga bo'lgan qiziqish yanada ortdi, uning adabiy-estetik
qarashlari chuqurroq tadqiq etila boshlandi.
Zamonaviy o'zbek adabiyotshunosligida Bobur qarashlari quyidagi jihatlarda dolzarb
hisoblanadi:
1.
Adabiy an'anani o'rganish va baholashda
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
181
2.
Milliy adabiy tanqid metodologiyasini rivojlantirishda
3.
Klassik adabiy merosni zamonaviy talqin etishda
4.
Adabiy ta'lim va tarbiyada
Zamonaviy adabiyotshunoslik nuqtai nazaridan Boburning badiiy-estetik qarashlari yanada
chuqurroq tahlilni talab etadi. Uning adabiy-tanqidiy qarashlari o'z davrining adabiy-estetik
tafakkuri kontekstida o'rganilishi, Sharq va G'arb adabiy tanqid an'analari bilan qiyoslanishi zarur.
Bobur qarashlari nafaqat tarixiy qimmatga, balki zamonaviy o'zbek adabiyoti va
adabiyotshunosligini rivojlantirishda amaliy ahamiyatga ham ega.
Boburning adabiy-estetik qarashlarini o'rganish quyidagi jihatlardan muhim:
1.
Milliy adabiy an'analarning tarixiy ildizlarini anglash
2.
Zamonaviy o'zbek adabiyotining estetik mezonlarini belgilash
3.
Milliy adabiyotshunoslikni jahon adabiyotshunosligi kontekstida o'rganish
Bobur merosi va uning adabiy-estetik qarashlari nafaqat o'zbek, balki jahon
adabiyotshunosligida ham muhim o'rin tutadi. Uning adabiy merosi Hindistonda, Pokistonda,
Afg'onistonda, Evropa va Amerika mamlakatlarida ham o'rganilmoqda.
XULOSA
Zahiriddin Muhammad Boburning badiiy-estetik qarashlari XV-XVI asr o'zbek adabiyoti
va adabiyotshunosligining eng yorqin sahifalaridan biri hisoblanadi. Uning she'riyat, nasr va
adabiy tanqid borasidagi qarashlari o'zbek adabiyotshunosligining shakllanishi va rivojlanishiga
katta ta'sir ko'rsatgan.
Bobur adabiy merosining o'ziga xosligi shundaki, u amaliy ijod bilan nazariy tafakkurni
uyg'unlashtirgan - o'zi yaratgan badiiy asarlarida o'z adabiy-estetik qarashlarini namoyish etgan,
nazariy asarlarida esa bu qarashlarini tizimli bayon qilgan.
Zamonaviy o'zbek adabiyotshunosligi uchun Bobur merosi va uning adabiy-estetik
qarashlari milliy adabiy an'analarni anglash, adabiy tanqid metodologiyasini takomillashtirish,
klassik adabiy merosni zamonaviy talqin etish uchun muhim manba bo'lib xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
Valixo'jayev, B. (2000). O'zbek adabiyoti tarixi. Toshkent: O'qituvchi.
2.
Komilov, N. (2018). Zahiriddin Muhammad Bobur - shoir va mutafakkir. Toshkent: Yangi
asr avlodi.
3.
Mallayev, N. (2015). Bobur - adabiyotshunos va tanqidchi. Toshkent: Fan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
182
4.
Qayumov, A. (2010). Bobur dunyosi. Toshkent: Ma'naviyat.
5.
Hasanov, S. (2017). "Boburning "Aruz risolasi" va uning o'zbek adabiyotshunosligidagi
o'rni". O'zbek tili va adabiyoti, 4, 45-57.
6.
Rahmonov, N. (2016). Bobur she'riyatining badiiy-estetik xususiyatlari. Toshkent:
Akademnashr.
7.
Дейл, Ф. А. (2020). "Литературно-эстетические взгляды Бабура и их место в мировой
литературе". Вопросы филологии, 3(2), 78-92.
8.
Baldauf, I. (2019). "Babur's Literary and Aesthetic Views in Contemporary Context".
Journal of Central Asian Studies, 15(2), 123-138.
