ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
215
FRAZEOLOGIZMLARDA SEMANTIK MUNOSABAT
(o‘zbek tilidagi iboralar misolida)
Yasmina Qurbonova
Termiz davlat universiteti,
o‘zbek filologiyasi fakulteti amaliy filologiya ta’lim yo‘nalishi talabasi.
qurbonova yasmina116@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15013695
Annotatsiya.
Tilshunoslikda frazeologik birliklar talqinida bo‘lgan munosabat ushbu fan
rivojlanishining chuqur ildizlariga borib taqaladi. Frazeologiyaning o‘rganish predmeti
frazeologizmning tabiati va substansional xususiyatlari hamda ularning nutqda amal qilish
qonuniyatidir. Leksikada bo‘lgani kabi frazeologiyada ham lisoniy-semantik munosabat amal
qiladi. Frazeologizmning semantik tuzilishi frazeologik ma’no (ma’nolar) va qo‘shimcha
ottenkalardan iborat bo‘ladi. Mazkur maqolada frazeologizmda semantik munosabatning
shakllanishi tadqiq etiladi va misollar bilan ilmiy asoslanadi.
Kalit So‘zlar:
Frazema, frazeologiyada semantik munosabat, frazeologik sinonimiya,
antonimiya, omonimiya, paronimiya.
SEMANTIC
RELATIONSHIP IN PHRASEOLOGISMS
Abstract.
The
attitude in the interpretation of phraseological units in linguistics goes back
to the deep roots of the development of this science. The subject of study of phraseology is the
nature and substantial properties of phraseology and the laws of their application in speech. In
phraseology, as in lexicon, the linguistic-semantic relationship applies. The semantic structure of
phraseologism consists of phrasing meaning (meanings) and additional meanings. This article
examines the formation of semantic relations in phraseologism and provides a scientific basis with
examples.
Keywords:
Phrase,
semantic relation in phrasology, phraseologic synonymy, antonymy,
omonia, paronymy.
СЕМАНТИЧЕСКИЕ ОТНОШЕНИЯ ВО ФРАЗЕОЛОГИЗМАХ
Аннотация.
Отношение к толкованию фразеологических единиц в лингвистике
восходит к глубоким корням развития этой науки. Предметом изучения фразеологии
являются природа и содержательные свойства фразеологии и закономерности их
применения в речи. Во фразеологии, как и в лексиконе, применяется лингво-семантическое
отношение. Семантическая структура фразологизма состоит из формулировочных
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
216
значений (значений) и дополнительных значений. В данной статье рассматривается
формирование семантических отношений во фразеологизме и приводится научная основа
с примерами.
Ключевые Слова:
Словосочетание, семантическое отношение во фразеологии,
фразеологическая синонимия, антонимия, омония, паронимия.
Frazeologiya
(gr. phrasis – ifoda va logos – ta’limot) atamasi ikki ma’noda ishlatiladi: 1)
til frazeologik tarkibini o‘rganuvchi tilshunoslik sohasi; 2) shu tilning frazeologizmi majmui.
Frazeologizm til hodisasi sifatida lison va nutqqa daxldor birlikdir. Frazeologizm ibora,
frazeologik birlik, turg‘un birikma, barqaror birikma, frazeologik birikma atamalari bilan ham
yuritiladi. Frazeologiya leksikologiya bo‘limining tarkibiy qismidir. Frazeologizm tashkil
etuvchisiga ko‘ra qo‘shma leksema, so‘z birikmasi va gapga o‘xshaydi. Biroq ular ko‘proq
qo‘shma leksema kabi til jamiyati ongida tayyor va barqaror holda yashaydi.
Frazeologik sinonimiya.
Sinonimiya - ma’no asosida belgilanadigan hodisa. O‘TILda
sinonimiya quyidagicha ta’riflanadi: “til birliklarining ma’no jihatidan yaqinlik, ma’nodoshlik
hodisasi”. Ma’nodoshlik hodisasi frazeologizmlarda ham mavjud. Frazeologizmning
ma’nodoshlik paradigmasida birliklar ifoda semalari darajasiga ko‘ra farqlanadi: (
yaxshi ko‘rmoq
)
– (
ko‘ngil bermoq
), (
yer bilan yakson qilmoq
) – (
kulini ko‘kka sovurmoq
) , (
ipidan ignasigacha
)
- (
miridan sirigacha
) , (
qilidan quyrug‘igacha
) kabi iboralarda “butun tafsiloti bilan” atash semasi
umumiy. Ammo ular uslubiy xoslanganlik va bo‘yoqdorlik darajasini ifodalovchi semalari bilan
farqlanadi. Frazeologik sinonimiya masalasining o‘zbek tilshunosligida o‘rganilishi tarixi prof.
SH. Rahmatullayevning “O‘zbek frazeologiyasining ba’zi masalalari” nomli monorgrafiyasida
ham qisman o‘z aksini topgan. Prof. SH. Rahmatullayev ta’kidlashicha: “frazeologik sinonimiya
uchun umumiy va eng muhim mezon – bu semantik mezondir. Har bir sinonimik uyadagi
frazeologik birliklar ob’yektiv borliqdagi bir xil tushunchalarni anglatishi kerak va shu bilan
birgalikda, bir xil ma’noni anglatishi shart” Akademik N.M.Shanskiy frazeologik sinonimiya
hodisasini quyidagicha ta’riflaydi: “ob’yektiv borliqdagi aynan bir xil predmetni anglatuvchi turli
iboralar sinonimik frazeologizmlar deb ataladi”. I.A.Fedosofning fikricha, “yagona umumiy
ma’noga ega bo‘lib, bir-birinidan semantik yoki uslubiy ottenkalariga ko‘ra farqlanuvchi
iboralarga frazeologik sinonimlar deyiladi”. Frazeologik sinonimlar bilan variantlar o‘rtasida
kam bo‘lmagan umumiy tomonlar bor, shu sababdan ko‘pincha ular chalkashtirilib yuboriladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
217
Masalan, gapda kesim vazifasida kelib, topilishi qiyin, kamyoblik’ni ifoda etuvchi
“
anqoning urug‘i
”, “
anqoning tuxumi
” iboralari o‘zaro variantdosh, “
anqoga shafe
” iborasi
ularga sinonim sanaladi yoki ‘g‘irt savodsiz bo‘lmoq, hech narsani bilmaslik’ ifodalovchi
“
alifni kaltak deyolmaslik
”, “
alifni tayoq deyolmaslik
”, “
alifni tayoq demoq
” iboralari o‘zaro
variantdosh, “
ichini yorsa, alif chiqmaydi
” shakli sinonimlik kasb etadi. SH. Raxmattullayev
fikricha, “agar asosida boshqa-boshqa obraz yotishini barcha sinonimlar uchun umumiy belgi
darajasiga ko‘tarsak, bir necha sinonimiya uyasidan voz kechgan bo‘lamiz”. Masalan, semantik
maydon kategoriyasi nuqtai nazaridan tezarusli ko‘rinishda quyidagi sinonimiya uyalarini
ko‘rishimiz mumkin:
NOMUS:
yer yorilmadi-yu, yerga kirib ketmaslik, yerga kirib ketmoq, yerga qaramoq,
bo‘yni yor bermadi, boshini bukmoq, boshini xam qilmoq, beti chidamadi, qaysi yuz bilan,
yuzi shuvut bo‘lmoq, yetti nomisni yerga bukmoq;
MIQDOR:
yer bilan osmoncha, bir shingil, bir chimdim, bir og‘iz, ko‘z ilg‘amas, ikki
og‘iz, boshini yeb, dayodan bir tomchi, ko‘z ilg‘amaydi;
QO‘RQUV:
vahima bosdi, vahimaga tushmoq, dami ichiga tushub ketmoq, yuragi dov
bermaslik, do‘q urmoq, jonini kaftiga olib, jonini hovuchlab, jon-poni chiqib ketmoq, joni
hiqildog‘iga kelmoq, jon holatda, kayfi uchdi, labiga uchuq toshmoq, ko‘zining ola-kulasi chiqib
ketmoq, ko‘ngliga g‘ulg‘ula tushmoq, nafasi ichiga tushub ketmoq, chumchuq pir etmoq, yuragi
“shir” etmoq.
Sinonimik qatorda anchayin keng leksik ma’no va uslubiy jihatdan neytral tabiatli
dominant kateroriyasi farqlanadi.
Jon bermoq, joni chiqmoq, dunyodan o‘tmoq, joni uzilmoq, kuni
tugamoq, ko‘zini yummoq
sinonimik qatorining semantik dominanti ‘o‘lmoq’ fe’li bo‘la oladi.
Aql-u hushuni yo‘qotmoq, tomi ketmoq, esi og‘moq
sinonimik qatorida aqldan ozmoq frazemasi
dominantlik maqomini namoyon etadi.
Bir tomondan tegirmonga tushsa butun chiqmoq, qilni
qirq yormoq, ikkinchi tomondan yulduzni benarvon uradigan, ko‘pni ko‘rgan
semantik nuqtai
nazardan muvofiqlik kasb etsa-da, birinchi qism fe’llik, ikkinchi qism substantivlik holatini
ifodalaydi.
Shaklan har xil iboralarning bir-biriga yaqin ma’nolarni anglatib kelishi sinonim iboralarni
hosil qiladi:
kayfi buzuq – ta’bi tirriq; toqati toq bo‘lmoq – sabr kosasi to‘lmoq, yaxshi ko‘rmoq –
ko‘ngil bermoq.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
218
Lug‘aviy birlik sifatida iboralar so‘zlar bilan ham sinonimik munosabatda bo‘ladi:
tomdan
tarasha tushganday–kutilmaganda; og‘zi qulog‘ida – xursand, ta’bi xira – xafa, joni chiqmo –
g‘azablanmoq, qo‘ling o‘rgilsin– ajoyib
Frazeologik antonimiya.
Frazeologik antonimiya til birliklari orasida semantik
munosabat asosida belgilanadigan hodisalardan biri bo‘lib, iboralarda ham so‘zlardagi darajada
uchraydi. Antonimiyani belgilash, bir tomondan, iboralarning, lug‘aviy ma’nosini chuqurroq
anglashga olib kelsa, ikkinchidan, polisemiyada bir iboraning ma’nolarini o‘zaro farqlashga
yordam beradi, uchinchidan, sinonimlarni belgilashda ham foyda keltiradi. Zid ma’noli
antonimlar bir-biriga teskari tushunchani ifodalaydi. Misollar: (
ko‘ngli joyiga tushdi
) – (
yuragiga
g‘ulg‘ula tushdi
), (
qoni qaynadi
) – (
og‘zi qulog‘iga yetdi
). Barcha leksik komponentlari boshqa-
boshqa so‘zlar bilan ifodalangan iboralar orasidagi antonimiyani belgilash oson:
savol bermoq
v a
javob qaytarmoq
;
yerga urmoq
v a
ko‘kka ko‘tarmoq
kabi. Birinchi antonimlar tarkibidagi
har ikki so‘z-komponentlar, ikkinchi antonimlar tarkibidagi birinchi so‘z komponentlar o‘zaro
antonim. Quyidagi antonimik iboralar tarkibida qatnashgan birinchi leksik komponentlar –
ayni bir so‘zning o‘zi, ikkinchi leksik komponentlar esa antonim so‘zlar:
yuragi keng
v
a
yuragi tor
. Boshqa bir misol:
ko‘ngli joyiga tushdi
v a
yuragiga g‘ulg‘ula tushdi
antonim
iboralar tarkibidagi leksik komponentlarning uchinchisi ayni bir so‘z, birinchisi o‘zaro sinonim,
ikkinchisi o‘zaro ma’no munosabati hosil qilmaydi. Ko‘rinadiki, antonim iboralar tarkibidagi
antonim so‘z komponentlar bu iboralarning o‘zaro antonim bo‘lishida muhim rol o‘ynaydi;
ammo barcha antonim iboralar tarkibida antonim so‘z-komponentlar qatnashavermaydi.
Antonimiya iboradan yaxlitligicha anglashiladigan lug‘aviy ma’no asosida belgilanadi.
Antonimik munosabat polisemantik iboralarda har bir ma’noga nisbatan alohida
belgilanadi. Polisemantik iboraning bir ma’nosiga antonim bor bo‘lishi, boshqa bir ma’nosiga
esa yo‘q bo‘lishi mumkin. Masalan, savol bermoq monosemantik iborasiga besh ma’noli javob
bermoq iborasining (1. kim nimaga yoki kimga. Javob qilmoq, 2. kim nimaga nima bilan. Javoban
ish tutmoq, 3. nima nimaga. Qondirmoq, 4. Javobgarlikni o‘z ustiga olmoq) birinchi ma’nosi
antonim.
Antonim iboralar:
ko‘kka ko‘tarmoq – yerga urmoq, yuzi yorug‘ – yuzi shuvut, ko‘ngli
joyiga tushmoq – yuragiga g‘ulg‘ula tushmoq.
Frazeologik birikma va gaplar ko‘pincha bir so‘z yoki so‘z birikmasiga teng bo‘ladi.
Masalan:
qo‘li uzun – olg‘ir, o‘pkasi yo‘q – shoshilgan, tarvuzi qo‘ltig‘idan tushdi – ruhi
tushdi
va boshqalar.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
219
Frazeologik omonimiya.
Ma’lumki, til birliklari orasida shaklan teng kelish hodisasi
– omonimiya – frazeologik birliklarda ham uchraydi. Frazeologizmlar omonimik munosabatda
ham bo‘lishi mumkin. Bir xil shaklda tuzilgan , ammo boshqa-boshqa mazmunni ifodalaydigan
iboralar omonim iboralardir.
Boshiga ko‘tarmoq I (shovqin solmoq):Uyni
boshiga ko‘targan
bolalar tinchib qolishdi;
Boshiga ko‘tarmoq II (e’zozlamoq). Har doim sizni
boshiga ko‘taradi
.
Og‘ziga olmoq I (ichmoq). Ilgari bir qatra
og‘ziga olmas
edi.
Og‘ziga olmoq II (gapirmoq). Ammo hech kim meni qaytarishni
og‘ziga olmas
edi.
Ko‘z yummoq I (vafot etmoq). Kasallik tufayli bu dunyodan erta
ko‘z yumdi.
Ko‘z yummoq II (voz kechmoq). Barchasiga
ko‘z yumdi
-da boshqa shaharga ketdi.
Bosh ko‘tarmoq (o‘smoq). Quyosh nuriga intilib, maysalar
bosh ko‘tardi.
Bosh ko‘tarmoq II (isyon qilmoq). Uning qalbida allaqanday tuyg‘ular
bosh ko‘tardi.
Frazeologik omonimiya odatda ikki ibora orasida voqe bo‘ladi: “
urmoqchi bo‘lmoq
”
ma’nosidagi
qo‘l ko‘tarmoq I
va “
tarafdorligini,
xayrixoxligini bildirmoq
” semasini anglatuvchi
qo‘l ko‘tarmoq II
kabi.
Odatda bir variantli iboraga ko‘p variantli iboraning bir varianti
shaklan teng kelib qoladi: “
gapirishga imkon berildi
” ma’nosida
qo‘llanuvchi
gap tegdi I
va “
tanbeh eshitmoq
” ma’nosida qo‘llanuvchi
gap tegdi II
kabi.
Shaklan teng kelish ko‘p variantli ikki iboraning ba’zi variantlari orasida ham sodir bo‘ladi:
gap(i)da turmoq I
(variantlari:
so‘z(i)da turmoq II
;
lafz(i)da turmoq
) va
gapida turmoq II
(varianti:
so‘zida qattiq turmoq
) kabi. Keyingi ikki tur omonimiya asli omoforma hodisasiga
teng.
Frazeologik paronimiya.
Iboralar orasida, shaklan teng kelishdan tashqari, shakily
yaqinlik hodisasi ham bor. Shu asosda frazeologik paronimlar va frazeologik paraforalar haqida
gapirish mumkin. Ba’zi iboralar o‘zaro leksik tarkibdagi bir so‘z komponenti bilangina farq
qiladi, shu farqli so‘z komponentlar ham bir-biriga o‘xshash bo‘ladi. Ana shunday shakily
yaqinlikga ega ikki iboralarga frazeologik paronimlar deyiladi. Masalan,
yetti uxlab tush(i)ga
kirmaslik
va
yetti uxlab tush(i)da ko‘rmaslik
;
yurag(i) tars yorilib keta yozdi
va
yurag(i) qoq
yorila
yozdi kabi. Ikki ibora leksik tarkibiy jihatdan aynan bo‘lib, grammatik tarkibi jihatdan
farqlanib turishi mumkin. Bunday iboralarga frazeologik paraforalar deyiladi. Masalan,
joni
kirdi
–
jonini kirgizmoq
iborasidan
jon kirdi
–
jon kirgizmoq
iborasi grammatik tarkibida
egalik affiksi yo‘qligi bilangina farq qiladi;
pay(i)ga tushmoq
iborasidan
pay(i)dan tushmoq
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
220
iborasi ot komponentining boshqa kelishikda kelishi bilan farq qiladi. Demak, ikki iboraning
leksik tarkibi bir xil, ammo tuslanish va turlanish hodisalari bilan farqlanuvchi iboralar –
paraforalardir.
Xulosa.
Yuqoridagi ma’lumotlardan shuni anglashimiz mumkinki, frazeologizmda uslubiy
bo‘yoqdorlik va rang baranglikdan tashqari ma’lum bir lisoniy-semantik munosabat amal qiladi.
Shunday qilib, frazeologiyaning alohida fan sifatida tan olinishi bir necha bosqichlarni bosib
o‘tgan bo‘lsada, hozirda frazeologiya o‘zining ichki tuzilishi-yu, tadqiqot masalalariga ega bo‘lgan
alohida tilshunoslik bo‘limi sifatida shakllanib bo‘ldi. Frazeologizmlarning turli tillardagi qiyosiy
tahlili, zamonaviy tilshunoslik yo‘nalishlari bo‘yicha frazeologik birliklarni tillar kesimida ko‘rib
chiqish, ularni tashkil etuvchi komponentlariga ko‘ra semantik, semantik-stilistik xossalarini
aniqlash va yoritish masalalari aynan shunday, o‘z yechimini topmagan muammolar qatorida
turibdi.
REFERENCES
1.
R.Sayfullayeva, B.Mingliyev, G.Boqiyeva, M.Qurbonova, Z.Yunusova, M.Abuzalova.
Hozirgi o‘zbek adabiy tili. O‘quv qo‘llanma. –T “Fan va texnologiya” 2009.
2.
Nurmuhammedov Yusuf . Frazeologiyaning dolzarb masalalari. O‘quv-uslubiy qo‘llanma.
– Samarqand “SamDCHTI” nashryoti 2022.
3.
SH. Rahmatullayev, N. Mahmudov , Z.Xolmonova , I.O‘razova, K.Rixsiyeva . O‘zbek tili
frazeologik lug‘ati. – T G‘afur G‘ulom nomidagi nashiriyot- matbaa ijodiy uyi 2022.
