384
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
BASKETBOL OYININDA TOP TASLAW TEXNIKASIN ÚYRETIWDIN METOD HÁM
USILLARI
Abdikamalov Xodjabay Ismamutovich
Sultamuratov Yusup Berdimuratovich
Berdaq Atindaǵi Qaraqalpaq Mámleketlik Universiteti.
Fakultetler Ara Dene Mádeniyati kafedrasi Asistent oqitiwshilari.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15009872
Annotatsiya.
Tiykarǵı faza: oyınshı eki ayaǵınan iyterilip sekiredi, dene sheńberge qaray
burılǵan, ayaqlar jeńil búgilgen. Sekiriwden joqarǵı shoqqısına jetkende, oyınshı toptı sebetke
oń qolınıń aldıǵa-joqarıǵa tuwrılanıwı arqalı jollaydı. Top qarsı tárepke aylandırıladı. Shep qol
toptan, oń qol bilegi háreketi baslanǵan waqıtta alınadı. Maydannan sekirgen jer menen túsiw
aralıǵı, top taslaǵannan keyin 25-30 sm quraydı.
Tayanish sózler:
Psixikalıq principle, Fizikalıq principler, kerekli traektoriyanı jaratıw
ushın barmaqlar ushın qollanıw, Toptıń ushıw traektoriyası. Basketbolda oyın ámellerin
orınlaw.
Top taslawdıń orınlawdıń tiykarǵı eki principi ayrılıp turadı. Qolaylı bolıwı ushın eki
toparǵa bólingen.
1.
Psixikalıq principler: jıynalǵanlıq, ózine isenimlilik, bosasa biliw.
2.
Fizikalıq principler. Nıshanǵa top taslawdı orınlaw óz ishine mına faktorlardı aladı: a)
deneniń ten salmaqlılıǵın saqlaw; v) kúsh salıwdı jaratıw; v) hújim etiwde hár bir háreket óziniń
rawajlanıwında durıs izbe-izlikte hám kerekli waqıtta júz beredi; g) kerekli traektoriyanı jaratıw
ushın barmaqlar ushın qollanıw; d) paydalı dawamlaw.
Sebetke anıq top taslaw, birinshi gezekte, racional texnika menen anıqlanadı, sonday-aq,
háreketlerdiń turaqlılıǵı hám olardıń basqarıwı, bulshıq etlerdiń kúsh hám háreketsheńligi, top
traektoriyası hám oylanıwı menen anıqlanadı.
Toptıń ushıw traektoriyası, oyınshınıń boyı hám oǵan qarsılıq kórsetiwshi qorǵawshınıń
boyına qaray tańlanadı. Orta hám uzaq aralıqlardıń top taslawlarda sheńber ústinen 1,4-2 m
biykliktegi noqattaǵı traektoriyanı tańlaw usınıs etiledi. Top taslawdıń anıqsızlıǵı kóbinese,
sebetke jetip basrmawı sebepli bolatuǵınlıǵın baqlawlar kórsetpekte. Top taslaw waqtında barlıq
háreketler qalqımalı hám utımlı bolıwı kerek.
Tábiyiy adım atıw menen shıǵarıp salıw top traektoriyasınıń belgili bolǵan jol boyınsha
ótiwin támiyinleydi. Top barmaq ushları menen gúzetiledi. Top taslawǵa tayarlana otırıp, oyınshı
maydandaǵı jaǵdaydı bahalap biliwi, sonday-aq, oǵan qarsılıq kórsetiw usılların da bahalawı, usı
jaǵdaydan anıq shıǵıp ketiwi jollarında bahalap, sheshim qabıl etiwi kerek boladı.
385
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Háreketleniw baǵdarın mólsherlep hám bir sheshimge kelip, oyınshı top taslawǵa hesh
bir nársege kesent ete almaytuǵınday etip psixologiyalıq jaqtan ózin tayar etip tutıwı kerek. Oyın
waqtında sportshıǵa waqıttıń qıtlıǵı jaǵdayında kóplegen wazıypalardı sheshiwine tuwra keledi
(texnikalıq, taktikalıq hám t.b.). Sonıń menen birge, organizmniń funkcionallıq jaǵdayında da
ózge usıllar payda boladı, bul, oz gezeginde, natiyjelikke tásir etedi.
Basketbolda oyın ámellerin orınlaw shartleriniń quramalasıwı mına faktorlar arqalı
jaratıladı.
a) qarsılastıń qarsılıǵı;
b) ádetiy emes, qıyın sharayatlardıń jaratılıwı;
v) ámellerdi maksimal orınlaw.
Top taslaw texnikasın orınlawdıń anıqlıǵı usı top taslawga ajıratılǵan waqıttı
paydalanıwdan da ǵárezli boladı.
Nátiyjelilikti arttırıw, háreket kónlikpelerin turaqlastırıw maqsetinde kóplegen qánigeler
mınaday metodikalıq ámellerden paydalanıwdı usınıs etedi:
1)
Hár bir shuǵıllanıwda 50–100 top taslawdı orınlaw;
2)
Waqıt aralıqlarında top taslawlar (5,10,15 min. ishinde)
3)
Top taslaw boyınsha jeke komandalıq jarıs;
4)
Hár qıylı oyın ámellerinen keyin top taslawlardı orınlaw: toptı aydawdan soń, oyınnan
top taslaw hám t.b.
Top taslaw tiykarǵı talaplar:
1)
top taslawdı tez orınla;
2)
toptı denege jaqın usla;
3)
eger bir qol menen taslasań, top taslawshı qoldıń shıǵanaǵın sebetke baǵdarla;
4)
toptı kórsetiwshi barmaq arqalı shıǵar;
5)
toptı bilek hám qol menen shıǵarıp;
6)
názer barháma nıshanda;
7)
top taslawǵa tolıq dıqqat awdarıw;
8)
toptı taslawdıń jumsaqlıǵı hám tábiyiyligine kewil awdarıw;
9)
iyinlerdiń parallel bolıwı.
Bir qol menen sekirip top taslaw texnikasın fazalarǵa bólip kórip shıǵıwǵa boladı.
Tayarlıq fazası: oyınshı toptı háreketli qabıl etip alıw menen dárhal shep ayaǵı menen
toqtawdı ámelge asıradı, keyninen shep ayaǵına oń ayaǵın qosadı, shıǵanaqların búgip, toptı oń
qolı menen bas ústine shıǵaradı.
Tiykarǵı faza: oyınshı eki ayaǵınan iyterilip sekiredi, dene sheńberge qaray burılǵan,
ayaqlar jeńil búgilgen.
386
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Sekiriwden joqarǵı shoqqısına jetkende, oyınshı toptı sebetke oń qolınıń aldıǵa-joqarıǵa
tuwrılanıwı arqalı jollaydı. Top qarsı tárepke aylandırıladı. Shep qol toptan, oń qol bilegi
háreketi baslanǵan waqıtta alınadı. Maydannan sekirgen jer menen túsiw aralıǵı, top taslaǵannan
keyin 25-30 sm quraydı. Jaqın aralıqtan sekirip top taslawda top penen bolǵan qoldıń úlken
amplitudada bolıwı zárurligi qalmaydı. Bunda tiykarǵı taslaw háreketi bilek hám barmaqlar
arqalı orınlanadı.
Sekirip deneni artqa alıp top taslaw usılın sebetke jaqın hám orta aralıqtan, qarsılas
qorgawshısınıń qarsılıǵın jeńiwde qollanıladı. Top bas ustinen jiberiledi. Top joqarı
traektoriyada sebetke jollanadı, bul, toptıń anıqlıǵın qıyınlastıradı.
Bir qol menen orınnan turıp iyinnen top taslawdı orınlaw texnikası orta hám uzaq
aralıqlardan hújum etiwde qollanıladı. Dáslepki jaǵdayda ayaqlar iyin keńliginde jaylasadı.
Taslawshı qol táreptegi ayaq, aldınǵa 10-15 sm ge qoyıladı, ayaq ushı hám dize, sebet
tárepke baǵdarlanǵan, dene awırlıǵı eki ayaqqa teńdey bólistirilgen, top kókirek tuwrısında.
Ayaqlar jeńil búgiledi, awırlıq orayı ayaqtıń aldınǵı bólimine ótedi, top qısqa jol menen
on iyin ústinen shıǵarıladı. Top taslawdı orınlaytuǵın qol toptı qadaǵalaydı. Barmaqlar keń
ashılıp, joqarıǵa baǵdarlanǵan, alaqannıń sırtqı betke qaratılǵan, shep qol toptı tómennen uslap
turadı hám top oń qoldan shıǵarılıwı waqtında, toptan úziledi.
Názer nıshanǵa baǵdarlanǵan.
Top tolıǵı menen barlıq barmaqlar pánjesine jatıwı kerek. Top taslawshı qol shıǵanaǵı
aldınǵa baǵdarlanǵan, top penen bolǵan bilek maksimal túrde artqa búgiledi iyin sızıǵı polǵa
parallel. Top taslawshı qol táreptegi ayaqtıń tuwırlanıwı menen bir waqıtta, basqa ayaq qaptalǵa
qoyıladı. Top 65-70 gradus múyeshi astında aldıǵa-joqarıǵa háreketlenedi. Barmaqlardan toptıń
úziliwi, iyin, iyin aldı hám bilek bir sızıqtı payda etken waqıtta júz beredi. Top úzilgennen keyin
bilek múmkin bolǵanınsha búgiledi. Qol tómenge túskennen keyin, oyınshı dáslepki jaǵdaydı
qabıl etedi.
Top taslawshı qol bólimleriniń jumıs orınlaw texnikasınıń nızamlılıqları bir qol menen
top taslawdıń túrleri ushın birdey bolıwına baylanıslı, jas oyınshılar eń jeńil orınlanatuǵınlarınan
baslawı kerek.
Orınnan bir esap sanına, sherek kóterilgen shıǵanaq penen orınlanatuǵın top taslaw
orınlaw ushın eń ansat bolıp esaplanadı. Shıǵanaqtıń joqarı emes jaǵdayı hám top taslaw
háreketiniń jeńil sekiriw arqalı orınlanıwı háreket koordinaciyasın ańsatlastıradı. Hár qıylı
jaǵdaylardan toptı sebetke taslawda ulıwma texnikalıq qátelikler:
1.
Nıshanǵa dıqqattı jámley almaw
2.
Toptıń hádden tıs aylanıwı
3.
Dene ten salmaqlıǵınıń buzılıwı
387
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
4.
Top taslawda asıǵıw
5.
Top taslawdı orınlawda shıǵanaqlardıń eki tarepke ashılıwı
6.
Toptın qoldan durıs emes jollanıwı
7.
Júdá tómen yamasa júdá joqarı traektoriyada top taslaw
8.
Top taslaw waqtında toptı alaqanda uslaw
9.
Sekiriw biykliginiń kemligi
10.
Qollar vertikal joqarıǵa tuwırlanadı
11.
Ayaqlar jumısısız top taslaw
12.
Bilekler jumısınıń kemshiligi
13.
Top taslawdan keyin bosasıw bolmaslıǵı
14.
Qol hám ayaqlardıń jumısınıń sáykes kelmewi
15.
Shıǵanaqtıń tolıq tuwırlanbawı
16.
Qoldıń tómengi bolǵan háreketiniń joqlıǵı
17.
Shıǵanaqta búgilip turǵan qoldan toptıń shıǵıwı
18.
Top uslaǵan qol menen kúshli háreket etiw
19.
Barmaqlardıń búgiliwi
20.
Sekiriwge shekem toptıń dáslepki jaǵdayǵa shıǵıwı
21.
Top penen shayqalıw
22.
Top taslawshı qoldıń shıǵanaǵı tómenge túsirilgen
23.
Joqarıda jaylasqan top aldıǵa yamasa artqa kóbirek shıǵarılǵan
24.
Top taslawda qol tolıq tuwırlanbaydı.
Sport trenirovkasında qollanılatuǵın sóylew metodlarına, gúrriń, túsindirip beriw, sáwbet,
analiz hám dodalaw kiredi.
Pedagogikalıq ámeliyatta qollanılatuǵın kórgizbeli metodlar hár qıylı hám belgili
dárejede oqıw procesiniń barısın shártlep beredi. Bularǵa, pedagog yamasa intalı sportshınıń
metodikalıq jaqtan ayrıqsha shınıǵıwlar hám olardıń elementleriniń durıs kórsetiwi de jatadı
keyingi waqıtları kórsetip beriwdiń járdemshi quralları da keń túrde qollanılmaqta, olarǵa oqıw
filmleri, jazıwı, oyın maydanları maketleri, elektron oyınlardı kirgiziwge boladı. Qatal
tártiplestirilgen
shınıǵıwlar
metodı
shınıǵıwdı
orınlawshınıń
háreketiniń
qatal
tártiplestirilgenligin ańlatadı.
Sport texnikasın ózlestiriwge baǵdarlanǵan hám kóbinese, háreket sapaların tárbiyalawǵa
arnalǵan metodlar qatarı ishinde shınıǵıwlardı bir pútin úyreniw metodın ayrıqsha qoyıwǵa
boladı.
Háreketti pútinlep úyreniw ápiwayı shınıǵıwlardı ózlestiriwde ámelge asırıladı, sonday-
aq, bólimlerge bólip bolmaytuǵın quramalı háreketlerdi ózlestiriwde de qollanıladı.
388
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Anaw yaki mınaw quramalıqtaǵı háreketlerdi úyreniwde sport texnikasın ózlestiriw
bólimlerge bólinip orınlanadı.
Interval metodlar ámeliyatta keńnen qollanıladı. Joqarıda kórsetilgen metodlar ushın hár
qıylı intensivliktegi, sonday-aq, qatal tártiplestirilgen birdey hám hár qıylı dawamlılıqtaǵı
shınıǵıwlar seriyasın orınlaw tuwra keledi.
Hár qıylı aralıqtan top taslawǵa úyretiw baǵdarlaması.
1.
Qızıp alıw
2.
Sozılıwlar
3.
Maydannıń qálegen ornınan erkin top taslawlar
4.
Sebetke oń qoldan 15 ret jaqın top taslaw
5.
Shep qoldan 15 ret jaqın top taslaw
6.
Sebetke jaqınnan toptı alaqannan 15 ret taslaw
7.
Sebetke jaqınnan shep qol alaqannan 15 ret top taslaw
8.
Oń qol menen sebetke reversli 15 ret top taslaw
9.
Shep qolda sebetke reversli jaqınnan 15 ret top taslaw
10.
15 járiyma tobı
Bul baǵdarlamanı háptesine 3 márte orınlan. Qalǵan eki kúnde maydannıń qálegen
jerinen 150 ret top taslań.
Basketbol boyınsha shuǵıllanıw ótkeriw metodikası.
Kirisiw bólimi (5 minut) (tayarlıq)
Tayarlıq bóliminiń wazıypaları:
Tiykarǵı bólim wazıypaların tabıslı sheshiw ushın tayarlanıw.
Shugıllanıwdıń tayarlıq bólimi quralları:
Dıqqatqa arnalǵan shuǵıllanıwlar.
Júriw, juwırıw, sekiriwlerdiń hár qıylı túrleri.
Ulıwma rawajlandırıwshı, tayarlıq, alıp keliwshi shınıǵıwlar.
Basketbol texnikasınan aldın úyrenilgen shınıǵıwlar.
Tayarlıq bólimin ótkeriwdiń mına usıllardı esapqa alıw kerek:
Shuǵıllanıw ótkeriw ornı hám inventardı waqtınan aldın tayarlap qoyıw.
Shuǵıllanıwdı saplanıw hám wazıypalardı qoyıwdan baslaw, tayarlıq bólimin pauzalarsız
ótkeriw.
389
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
REFERENCES
1.
O'zbekiston respublikasida jismoniy tarbiya va sportni yanada takomillashtirish va
ommalashtirish chora-tadbirlari to'g'risida. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020
yil 24- yanvardagi PF-5924-son Farmoni
2.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1997-y., 11-12-son, 295-
modda; O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2007-y., 15-son, 150-modda;
2013-y., 41-son, 543-modda; Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 05.01.2018-y.,
03/18/456/0512-son)
3.
Vazirlar mahkamasining 2018 yil 18 maydagi 369-son qaroriga ilova. O'zbekiston
Respublikasi Jismoniy tarbiya va sport vazirligi to'g'risida nizom
4.
Абдиев А.Н. Динамика состояний борцов 16-17 лет на послесоревновательном этапе
в процессе многоцикловой подготовки: Автореф. дисс. канд пед. наук. -Т, 1994 , 24 с.
5.
Абдиев А.Н. Борьба. Организация восстановительного тренировочного процесса в
предсоревновательном этапе. -Монография, -Т, 1997, 138 с.
6.
Jumaniyazov D.(2024) GREK RIM GURESINDE SHIDAMLILIQ HAM ONI
RAWAJLANDIRIW METODLARI .Modern science and Research. 3(6)
7.
DENE TÁRBIYASI SISTEMASINDA HÁR TÁREPLEME TÁLIM HÁM TÁRBIYA
BERIW USILLARI Jumaniyazov.D.K.
8.
Jumaniyazov D.Monografiya
10-12 JASLI GANDBOLSHÍLARDÍŃ ULÍWMA
FIZIKALÍQ
TAYARLÍQ
QURALLARÍNÍŃ
NÁTIYJELILIGIN
ASÍRÍW
METODLARÍ
