396
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
MEKTEP OQIWSHILARINIŃ FIZIKALÍQ RAWAJLANIWINIŃ QÁSIYETLERI
Kunnazarov Alim Muratbayevich
Berdaq atindag`i Qaraqalpaq ma`mleketlik universiteti.
Dene ma`deniyati teoryasi ha`m metodikasi kafedrasi.
Asistent oqitiwshisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15009896
Annotatsiya.
Baslanǵısh mektep jasındaǵı balalar ushın tábiyiy qural - bul joqarı
háreketli iskerlikke mútajlik. Bunnan tısqarı, qızlarda bul mútajlik ul balalarǵa qaraǵanda
kemirek kórinetuǵın boladı. Qızlar óz-ózinen háreketli bolıw múmkinshiligı kemirek. Sol sebepli
olardı dene tárbiyası shólkemlestirilgen formalarına kóbirek tartıw usınıs etiledi.
«Fizikalıq shınıǵıwlar den sawlıqtı saqlawdı, nátiyjelililikti hám tolıqlıqtı saqlawdı
qálegen hár bir adamnıń kúndelik turmısına qatań kiriwi kerek hám quwanıshlı turmıs
keshiriwi tiyis».
Gippokrat.
Tayanish sózleri:
Fizikalıq hám háreket tayarlıq, dene tárbiyası hám sport iskerligi,
Pedagogikada, mektep jası, Óspirimlik dáwirinde.
1. Fizikalıq hám háreket tayarlıq kórsetkishleri dinamikasınıń házirgi dárejesi hám
qásiyetlerin, sonıń menen birge, 4-5 jastaǵı balalardıń dene tárbiyası hám sport iskerliginiń hár
túrlıligi ushın motivatsiyasın anıqlaw, ulıwma qabıl etilgen programmanı ámelge asırıw
kózqarasınan qáliplestirilgen. - normativ hújjetler, mektepge shekem tárbiya shólkemlerinde
dene tárbiyası procesin basqarıwshı bolıp esaplanadı.
2. Fizikalıq tayarlıq kórsetkishleri hám 4-5 jastaǵı balalardıń tiykarǵı háreketleriniń
qáliplesiwi ortasındaǵı baylanıslılıq qásiyetlerin anıqlań hám olardıń múmkin bolǵan
kombinaciyasın islep shıǵıw.
3. Fizikalıq pazıyletlerdi rawajlandırıw hám 4-5 jaslı balalardıń tiykarǵı háreketlerin
qáliplestiriw procesiniń pedagogikalıq joybarınıń natiyjeliligin hár túrlı fizikalıq hám sport
túrlerine bolǵan qızıǵıwshılıq qásiyetlerin esapqa alǵan halda islep shıǵıw hám bahalaw.
iskerligi.
Izertlewdiń stilistik hasası materiallıq, sistemalı hám aktiv jantasıwlardıń tiykarǵı
qaǵıydaları, oyın ideyası mektepke shekem jaslı balalardıń jetekshi iskerligi, insannıń
ontogenetik rawajlanıwı processinde biologiyalıq jáne social munasibetlerdiń ornı, sonıń menen
birge, balalardıń ózligin qáliplestiriw munasibeti menen mektepke shekem dáwirdiń
baylanıslılıǵı.
397
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Pedagogikada 7 jastan 18 jasqa deyingi jas ádetde úsh dáuirge bólinedi - kishi (7-11 jas ),
orta yamasa óspirim (12-15 jas ) hám úlken yamasa jas (16 -18 jas ) mektep jası.
Baslanǵısh mektep jası tayansh-háreket sistemasınıń salıstırǵanda birdey rawajlanıwı
menen xarakterlenedi. Biraq, bul dáuirde deneniń uzınlıǵı massaǵa qaraǵanda tezirek asadı.
Balalardıń buwınları tezlik háreketleri menen ajralıp turadı hám ligamentli apparatlar
elastik, skelette kóp muǵdarda háptege túsetuǵın toqımalar gúzetilei.
Arqa mıy 8-9 jılǵa shekem úlken tezlikti saqlaydı. Balalardıń bulshıq etleri jińishke
talshıqlarǵa ie hám tek az muǵdarda protein hám maylardı óz ishine aladı. Usınıń menen birge,
ayaq-qoldıń úlken bulshıq etleri kishilerge qaraǵanda ádewir rawajlanǵan. Baslanǵısh mektep
jasında nerv sistemasınıń morfologiyalıq rawajlanıwı tawsıladı, nerv kletkalarınıń ósiwi hám
strukturalıq parıqlanıwı tawsıladı. Nerv sistemasınıń islewi qozǵalıw processleriniń ústinligi
menen xarakterlenedi. 10 -11 jasta ókpeniń kólemi eresek jastaǵılar ókpesiniń yarımın quraydı.
Dem alıwdıń minutalı kólemi 7 jaslı mektep oqıwshılarında 3,5 l/min ten 11 jaslı
balalarda 4,4 l/min ke shekem kóteriledi. Ókpeniń turmıslıq sıyımlılıǵı 7 jasta 1200 sm3 ten 10
jasda 2000 sm3 ke shekem asadı.
Baslanǵısh mektep jasındaǵı balalar ushın tábiyiy qural - bul joqarı háreketli iskerlikke
mútajlik. Bunnan tısqarı, qızlarda bul mútajlik ul balalarǵa qaraǵanda kemirek kórinetuǵın
boladı. Qızlar óz-ózinen háreketli bolıw múmkinshiligı kemirek. Sol sebepli olardı dene tárbiyası
shólkemlestirilgen formalarına kóbirek tartıw usınıs etiledi.
Dene tárbiyası teoriyası hám ámeliyatında fizikalıq pazıyletlerdi úyretiw mashqalası hám
olardıń sportqa tásirin izertlew hám islenbeler retinde búgingi kúnde mádeniyat hám sporttıń
iskerlik dárejesi aktual bolıp fizikalıq pazıyletler fizikalıq tarawdaǵı tiykarǵı máselelerden biri
bolıp tabıladı. Hár qıylı háreketler qáliplesedi kóplegen faktorlar tásirinde insannıń turmısı hám
olardıń procesin qáliplestiriw basqa tábiyaattı óz ishine alıwı múmkin, bunı optimallastırıw
process aqılǵa say qurılǵan oqıw sharayatında ámelge asırıladı. Túrli sport túrleri menen
shuǵıllanatuǵın mektep oqıwshıları basqasha dárejege iye fizikalıq tayarlıq hám tiykarǵı qural
pazıyletleriniń kórinetuǵın bolıwı. B jaqınlasıp kiyatırǵan islerdi sınaqlar hám ólshewler
tiykarında tekseriw kerek, mektep oqıwshılarında tiykarǵı qural pazıyletleriniń rawajlanıw
dárejesi kiyim-kenshek atletika, sport hám gimnastikaǵa qánigelesken.
Ulıwma alǵanda, tómen mektep jası fizikalıq qábiletlerdi rawajlandırıw ushın eń qolaylı
esaplanadı - tezlik hám muwapıqlastırıw, sonıń menen birge uzaq waqıt dawamında ortasha hám
joqarı intensivlik rejimlerinde ciklik háreketlerdi orınlaw qábileti. Bul jasta balalar fizikalıq
iskerliginiń ayırım túrleri, individual háreket kórinisleri ayriqsha qásiyetleri hám málim sport
túrlerine iykemlilik hám iykemshililikti qáliplestiriwdi baslaydı.
398
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Ortasha mektep jası jedel ósiwi hám dene kóleminiń asıwı menen xarakterlenedi. Solay
eken, dene uzınlıǵınıń jıllıq ósiwi tiykarlanıp ayaqlardıń sozılıwı sebepli 4-7 sm ge jetedi. Dene
salmaǵı hár jılı 3-6 kg ǵa asadı. Ul balalar ushın eń intensiv ósiw páti 13-14 jas, qızlar ushın -
11-12 jas. Óspirimlik dáwirinde joqarı hám tómengi ekstremitalardıń uzın nay tárizli suyekleri
tez ósedi, omırtqalardıń biyikliginde ósiw tezllesedi. Arqa mıy júdá tez. Bul jasta bulshıq etlerdiń
hádden tıs júklemelerdi qabıllawı usınıs etilmeydi, bul ossifikatsiya procesiniń tezleniwine alıp
keledi jáne bul óz gezeginde nay tárizli suyekleriniń artıwın páseytiwi múmkin.
Bul dáwir ushın bulshıq et sistemasınıń jedel rawajlanıwı zárúr. Solay eken, 13 jastan
baslap bulshıq et talshıqlarınıń ulıwma massasınıń keskin ósiwi gúzetilip atır. Usınıń menen
birge, er balalarda bulshıq etlerdiń massası ásirese intensiv túrde 13-14 jasta, qızlarda - 11-12
jasta kóteriledi. Júrek-qan tamır sistemasınıń morfologiyalıq hám funktsional jetiskenligi
júzesinde, sonıń menen birge, bul dáwirde óspirimlerde oraylıq nerv sistemasınıń turaqlı
rawajlanıwı júzesinde júrek hám qan tamırlarınıń túrli funkciyaların tártipke salıwshı hám
muwapıqlastırıwshı mexanizmlerdiń tolıq qáliplespegenligi sezilerli dárejede bilinedi. Sol
sebepli, 12-15 jastaǵı óspirimlerde bulshıq etlerdiń aktivligi waqtında qan aylanıw sistemasınıń
maslasıwshı qábileti óspirimlik dáwirine qaraǵanda biraz tómen. Júrek tolıq morfologiyalıq hám
funktsional jetiliskenlikke tek 20 jasta ǵana tolıq erise aladı.
Ul balalarda jası tolıw jası ádetde qızlarǵa qaraǵanda 1-2 jıldan keyin júzege keledi. Bul
dáwirde óspirimler dem alıw sistemasınıń eń joqarı rawajlanıw dárejesine iye. Solay eken,
ókpeniń kólemi derlik eki ese kóbeyedi, dem alıwdıń minutlı kólemi sezilerli dárejede asadı.
Ókpeniń turmıslıq sıyımlılıǵı kórsetkishi de ósip barıp atır: 1970 sm3 ten 2600 sm3 ke
shekem bolǵan er balalarda, qızlarda - 1900 sm3 ten 2500 sm3 ke shekem. Eresek jastaǵılar
menen salıstırǵanda, óspirimlerdiń dem alıwı kemirek nátiyjeli bolıp tabıladı. Bir dem alıw ciklı
ushın óspirim 14 ml kislorod, úlkenler ushın - 20 ml tuwrı keledi. Olar dem alıw hám kislorod
jetispewshiligi sharayatında islew qábiletine iye emes bolıp, olar eresek jastaǵılarǵa qaraǵanda
tezirek kislorod penen toyınǵan boladı.
Óspirimlik dáwirinde barlıq funktsional sistemalardıń qáliplesiwi derlik tamamlanadı.
Bul ásir avtomatlastırıw qábiletlerin turaqlı túrde jaqsılaw, qural qásiyetlerin rawajlandırıw ushın
úlken múmkinshiliklerdi óz ishine aladı. Muwapıqlastırıw, kúsh hám tezlikti asırıw qábileti
tezlik penen jaqsılanıp keledi. Biraq bul dáwirde tezlik qábileti hám shıdamlılıq ortasha dárejede
rawajlanadı. Rawajlanıwdıń tómen pátleri iykemlilik sıyaqlı fizikalıq sapaǵa tán bolıp tabıladı.
Orta mektep jası deneniń ósiwi hám rawajlanıwı procesiniń dawamı menen
xarakterlenedi. Bul process salıstırmalı tınısh hám teń túrde individual organlar hám sistemalarda
dawam etedi. Ul balalar hám qızlardıń jası tolıw jası tawsıladı, jınıslıq hám individual
ayırmashılıqlar deneniń dúzilisinde de, funkciyalarında da anıq kórinetuǵın boladı, dene uzınlıǵı
399
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
jáne onıń úlkenliginiń asıwın páseytedi, sonıń menen birge, massa ósiwi júzege keledi. Bul
kórsetkishlerde er balalar qız balalardan derlik aldında boladı. Ortasha, ul balalar qızlarǵa
qaraǵanda 10 -12 sm uzınlaw hám salmaǵı 5 - 8 kg; pútkil deneniń massasına salıstırǵanda
bulshıq etleriniń massası 13% kóbirek, hám teri astı may toqımalarınıń massası 10% kemrek
boladı. Er balalardıń denesi azmaz qısqalaw, qolı hám ayaqları qız balalarǵa qaraǵanda uzınlaw
boladı.
Bul dáwirde skelettiń kóp bólegin ossifikaciya qılıw procesi derlik juwmaqlanadı. Nay
tárizli suyekleriniń keńliginde ósiwi artadı hám uzınlıǵı páseyedi. Kókirek quwıslıǵı jedel
rawajlanıp atır, ásirese jaslarda, olardıń skeleti qashannan berli úlken júklerge shıdam bere aladı.
Suyeklerdiń rawajlanıwı bulshıq etler, tendonlar, ligamentlerdiń qáliplesiwi menen birge
keledi. Bulshıq etler teń hám tez rawajlanadı. Bulshıq etler massasınıń kóbeyiwi munasábeti
menen kúsh hám shıdamlılıq sıyaqlı fizikalıq pazıyletlerdi jáne de rawajlandırıw ushın qolay
múmkinshilikler payda boladı. Bul jasda assimetriya dene bulshıq etleriniń kusheytiwinde
belgilengen.
Qız balalarda, er balalardan ayrıqsha bolıp esaplanıw, bulshıq et massasınıń sezilerli
dárejede ósiwiniń baqlanıwı derlik ayqın kórinedi. Jelke-belbewi rawajlanıwda sezilerli dárejede
arqada. Biraq qızlarda tos súyeginiń aylana boslıǵı hám tos boslıǵınıń tubi jedel rawajlanıp
keledi. Tós qápesi, tap júrek hám ókpe sıyaqlı, kem rawajlanǵan, sol sebepli qan aylanıw hám
dem alıw shólkemleriniń iskerligi er balalarǵa qaraǵanda biraz tómen boladı. Sonıń menen birge,
er balalardıń júregi kólem hám massada 10 -15% úlken, júrek urıwı tez-tez 6 -8 soqqıǵa kem. /
min, júrek urıwı qız balalardikine qaraǵanda kúshlilew, bul tamırlarǵa úlken qan quyılıwın hám
qan basımınıń kóteriliwin keltirip shıǵaradı. Qızlar tez-tez dem aladı hám er balalar sıyaqlı tereń
emes. Ókpeniń turmıslıq qábileti kemirek boladı.
REFERENCES
1.
O'zbekiston respublikasida jismoniy tarbiya va sportni yanada takomillashtirish va
ommalashtirish chora-tadbirlari to'g'risida. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020
yil 24- yanvardagi PF-5924-son Farmoni
2.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1997-y., 11-12-son, 295-
modda; O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2007-y., 15-son, 150-modda;
2013-y., 41-son, 543-modda; Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 05.01.2018-y.,
03/18/456/0512-son)
3.
Vazirlar mahkamasining 2018 yil 18 maydagi 369-son qaroriga ilova. O'zbekiston
Respublikasi Jismoniy tarbiya va sport vazirligi to'g'risida nizom
400
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
4.
Абдиев А.Н. Динамика состояний борцов 16-17 лет на послесоревновательном этапе
в процессе многоцикловой подготовки:
5.Jumaniyazov, D., & Jumanov, B. (2024).
MEKTEPKE
SHEKEMGI
BALALARǴA
HÁREKETLI
OYINLARDAN
PAYDALANIW ZÁRÚRLIGI HÁM ONIŃ MAQSETI, WAZIYPALARI.
Modern
Science and Research
,
3
(11), 546-550.
5.
Jumaniyazov, D., & Yuldashov, U. (2024). TÁJIRIYBELI BASKETBOLSHILARDIN
JARÍS
ISKERLIGINE
TEXNIKALÍQ
TAYARLÍǴÍ.
Modern
Science
and
Research
,
3
(12), 664-666.
6.
Jumaniyazov, D. (2024). DENE TÁRBIYASI SISTEMASINDA HÁR TÁREPLEME
TÁLIM HÁM TÁRBIYA BERIW USILLARI.
Modern Science and Research
,
3
(12), 396-
400.
7.
Yuldashov, U. K., & Jumanıyazov, D. Q. (2024). FIZIKALIQ SAPALAR HÁM
OLARDIŃ BIR-BIRI MENEN FIZIOLOGIYALIQ BAYLANISLIǴINA SIPATLAMA.
