411
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
FIZIKANÍŃ PAYDA BOLÍW TARIYXÍ
Klishbaeva Gúlsara Abdiramanovna
Kegeyli rayonlıq MSH hám MBB ne qaraslı 9-sanlı ayırım pánler tereńlestirilip oqıtılatuǵın
klasları bar ulıwma orta bilim beriw mektebi fizika páni muǵallimi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15009925
Annotaciya.
Bul maqalada fizika hám onıń payda bolıwı, fizika haqqındaǵı dáslepki
pikirlerdiń rawajlanıwı haqqında maǵlıwmat beriledi.
Tayanısh túsinikler:
nızam, óndiris, sanaat, mádeniyat, tábiyat, Nyuton nızamları,
bólshek, mexanika, magnetizm.
ИСТОРИЯ ФИЗИКИ
Аннотация.
В данной статье представлена информация о физике и ее
возникновении, а также о развитии первоначальных представлений о физике.
Kлючевые слова:
закон, производство, промышленность, культура, природа,
законы Ньютона, дробь, механика, магнетизм.
HISTORY OF PHYSICS
Abstract.
This article provides information on physics and its emergence, as well as the
development of initial understanding of physics.
Keywords:
law, production, industry, culture, nature, Newton's laws, fraction, mechanics,
magnetism.
Adamzat bilmewden biliwge shekemgi uzaq hám mashaqatlı aralıqtı basıp ótti. Bunda ol
onsha anıq hám tolıq bolmaǵan bilimlerdi anıq hám tolıq túsinikler menen almastırıp bardı.
Bizge belgili, hesh qanday is joq jerden baslanbaydı, al hár bir jańa áwlad ózinen aldıńǵı
ótkenler toqtap qalǵan jerden jumıstı baslaydı hám ózi ámelge asırǵan jumıslardı keyingi
kelesheklerge tapsıradı. Bul jerde I. Nyutonnıń tómendegi sózlerin eslew úlken áhmiyetke iye.
- Eger men basqalarǵa qaraǵanda uzaqtı kóre bilgen bolsam, bunıń sebebi, men ullı
adamlardıń jelkelerinde turǵanlıǵımnan.
Haqıyqatında da, Evklid hám Arximedlersiz Nyuton, Nyutonsız Eynshteyn yaki Bor,
Xorezmiy hám Farabiysız Beruniy yaki Ibn Sina, Omar Hayyam hám Omar Shaǵmaniysız
Ulugbek, bularsız Qazızada Rumiy yaki Ali qosshı bolmas edi.
Yaǵnıy, hár bir áwlad ózinen aldın ótkenlerdiń miyrasın úyrenip, olar qaldırǵan jumıslar
tiykarında ilim hám texnikanıń keleshektegi rawajlanıwın ámelge asıradı.
Hár qanday pánniń tiykarǵı wazıypası usı pán shuǵıllanıp atırǵan tarawda ámeldegi
nızamlardı ashıwdan ibarat bolǵanı sıyaqlı fizika tariyxı pániniń de wazıypası pánniń
rawajlanıwın basqarıwshı nızamlardı jaratıwdan ibarat.
412
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Ápiwayı qaraǵanda bunday nızamlardıń bolıwı múmkin emestey bolıp kórinedi. Aldın ala
Farabiy, Beruniy, Ibn Sino, Arximed, Nyutonlardıń dúnyaǵa keliwin bilip bolmaydı, alımlardıń
pikiri hám oy-pikirin basqarıp bolmaydı.
Sırttan qaraǵanda ilim tariyxı ullı danıshpanlardıń qadaǵalawǵa bolmaytuǵın jumıslarınıń
nátiyjesi sıyaqlı bolıp kórinedi. Álbette, olardıń iskerligin tábiyatta júz beretuǵın qanday da bir
háreket nızamlarına uqsas qáliptegi nızamlarǵa uqsatıp bolmaydı. Álbette, ilim bul insannıń
quramalı pikirlewi hám dóretiwshilik jumısınıń jemisi. Biraq ilimniń rawajlanıwı áhmiyetli orın
tutıwshı belgili bir tariyxıy sharayatlarda ámelge asadı. Bul nárseni bolsa, álbette, ilimiy talqılaw
múmkin.
Tariyxtan belgili, ilimniń rawajlanıwı ekonomikalıq rawajlanıw basqıshlarına baylanıslı.
Qaysı jerde óndiris, sanaat, mádeniyat rawajlanıwı joqarı bolsa, sol jerde ilim rawajlanıwı
da joqarı dárejede boladı. Biraq kúshli ekonomikanıń ózi ilim rawajlanıwı ushın jeterli eken
degen ápiwayı pikirdi oyatpawı kerek. Kúshli ekonomika menen bir waqıtta ishki faktorlar dep
esaplanatuǵın - ilimiy bilimniń jaǵdayı, hár bir mashqalanıń aktuallıǵı, zárúrligi, qızıǵıwshılıq
hám talantıda áhmiyetli orın iyeleydi. Yaǵnıy ilimniń rawajlanıw nızamları ádewir quramalı.
Hár qanday pánniń tariyxın úyreniwde, bul pán tiykarında qanday pán, bul pán óz
rawajlanıwında ulıwma insanıylıq rawajlanıwda jámiyet rawajlanıwında qanday orın tutadı hám
qanday metodlar menen úyreniliwi kerek. Usı kózqarastan qaraǵanda fizika tariyxın úyreniw,
jámiyettiń rawajlanıw basqıshın úyreniwde tábiyattanıw pániniń jetekshileri menen bir qatarda
tutqan ornı áhmiyetli. Sebebi fizika átirapımızdı qorshap turǵan tábiyat nızamların úyreniw
menen baylanıslı bolǵanlıǵı sebepli, onı úyreniw tariyxı da júdá áyyemgi bolıp, házirgi kúnge
shekem 2000 jıldan aslam waqıttı óz ishine aladı. Fizika páni ótken XX ásir dawamında sonshelli
ózgerip ketti, fizika pánin úyreniwde onıń ápiwayı fizikalıq qubılıslardan baslap, onıń házirgi
kúndegi quramalı rawajlanıwda dawam etip atırǵan rawajlanıwın insan sanasına sindirip barıw
ushın da fizikanı pán tariyxı menen baylanıstırıp úyreniw zárúr.
Fizika tariyxı páni fizikalıq bilimlerdiń ajıralmas bólegi bolıp tabıladı. Bizge belgili,
dúnya dúzilisi haqqındaǵı bilimler birden qáliplespeydi, máselen: I. Nyuton nızamları mıńlap
jillar úyrenilgen hám oni túsiniw ushın bolsa 250 jıl waqıt talap etildi. Insaniyat bilmegenlikten
bilimlilikke ótiwi ushın júdá úlken qıyın mashaqatlı joldı basıp ótiw kerek edi. Sol sebepli de
fizika tariyxın úyrenedi. Bul tariyx úzliksiz bolǵanı ushın da hár bir ótken dáwir pániniń
rawajlanıwında óz ornın qaldırǵanı ushın fizika tariyxı da predmet sıpatında qaraladı.
Fizika sózi grekshe sóz bolıp, "tábiyat" - barlıq degen mánisti ańlatadı. Bunı birinshi
bolıp Aristotel ilimge kirgizgen. Ol fizikanı pán sıpatında qarap, onıń mashqalaların túsindirip
berdi. Onıń dáwirimizge shekemgi fizikalıq máselelerge barlıq ádillik penen qatnas jasadı.
413
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Tábiyattaǵı barlıq zatlar nelerden dúzilgenligi, olardıń baslanǵıshı nelerden ibarat
ekenligi, denelerdi qanday bóleksheler quraydı, bulardı biliw bolsa fizikanıń tábiyat haqqındaǵı
ilim ekenligin jáne de dálilleydi.[1.12]
Aristotelge shekem kóp danıshpanlar tábiyat qubılısların túsiniwge háreket etedi.
Tiykarınan olar atom dúzilisin túsindiriwge háreket etti. Tábiyattan paydalanıw, olardıń
kelip shıǵıw sebepleri, nelerden dúzilgenligi, bizdi qorshap turǵan álemdi neler quraytuģınlıǵı,
olar qanday bólekshelerden dúzilgenligi, olardı neler quraytuǵınlıǵı haqqında pikir bildirdi. Bul
izleniwler filosofiyaǵa barıp taqaladı. Sonıń ushın bul pán menen shuǵıllanıwshılardı aldın
filosoflar dep ataǵan.
Filosofiya ataması birinshi bolıp pánge Pifagor tárepinen kiritilgen. Qanday da bir
deneniń ózin qorshaǵan zatlar menen tásirlesiw nızamın ámeliy fizika túsindiredi. Ámeliy
fizikanıń jáne bir wazıypası alınǵan nátiyjelerdi ámeliyatta insaniyattıń basqa tarawlarında
qollanıw. Mexanikada házirgi waqıtta bul másele eń tiykarǵı bolıp tabıladı. Fizika pánin
teoriyalıq hám ámeliy bólimlerge kimler tárepinen bólingenligi anıqlanbaǵan. Bizge shekem hár
qıylı ápsanalar hám hár qıylı terminlerge baylanıslı dáslepki maǵlıwmatlar jetip kelgen. Bul
boyınsha sonday ańız áyyemgi grek shopanı haqqında bar. Onda tosattan arba dóngelekleri
tormozlanǵanda jerde jatqan temir tas magnitler arba dóngelegine jabısadı. Magnus ideyası
boyınsha magnitli temirtaslar temirge jabısadı, demek álemde magnit zatlar bar deydi. Sonıń
ushın Magnus atınan magnit hám magnetizm atamaları kelip shıqqan degen pikirler bar edi.
Bul haqqında jáne basqasha talqılaw da bar. Kishi Aziyada Magneziya degen jerde tas
qazıp alınǵan eken. Onıń quramında pirit mineralı hám magnetikler bar bolǵan degen pikir de
bar.
Anıq eksperimentallıq izertlewler Pifagordıń shákirti Gippos tárepinen ótkerildi hám
jazıldı. Ol birdey diametrli disk jasadı, olardıń bir-birinen ayırmashılıǵı qalınlıǵında. Keyin
olardı massaları arasındaǵı baylanıstan paydalanıp muzıkalıq tonǵa iye bolǵan disk massaları
menen baylanıstırdı hám muzıkalıq qurılmanı jarattı.
Pifagor dúnyadan ótkennen keyin Pifagor mektebin 218 erkek hám 17 hayal pitkergen.
Olar Pifagordıń baslaǵan eksperimentleri menen shuǵıllandı hám dawam ettiriwge
háreket etti. Olardıń bir qanshası akustikani eksperimentallıq úyreniwdi dawam ettirdi.
Pifagor ámeliy jumıslardı fizika boyınsha ótkergeni ushın onı fizikanıń atası deydi.
J.Gamov Pifagorlardıń berilgen ámeliy jumısların fizikanıń teoriyalıq bóliminiń baslanıwı dep
aytqan. Fizikanıń teoriyalıq bóliminde barlıq nızamlıqlar úyretiledi hám bul eksperimentte
tastıyıqlanadı dep atap ótken [2.23].
414
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Fales pikirinshe, álemde birinshi suw payda bolǵan. Falestiń kóz qarasları boyınsha
hámme ishetuǵın nárse bul suwdan ibarat deydi. Buǵan qarama-qarsı Anaksimandr
tómendegishe pikirleydi, onıń pikirinshe birinshi hawa payda bolǵan.
Geraklit bolsa birinshi jalın payda bolǵan degen pikirdi tolıqtıradı.
Pifagorǵa qaytsaq hám Pifagorǵa filosof tárepinen qarasaq, álem tiykarında sanlar jatadı
degen pikirdi bildirgen. Eger Pifagorǵa fizika tárepinen jaqınlasaq, Quyash, Jer, Ay, juldızlar
hám barlıq planetalar hárekeciz deneler dep kóz aldına keltirilgen hám barlıǵı bolıp bes planeta
belgili bolǵan hám olar bir jalın átirapında aylanısqan. Jáne sonı atap ótken, planetanıń orayınan
jalınǵa shekem úlken aralıq bar degen pikirdi bildirgen.
Levkipp kóz qarasına muwapıq, birinshi bolıp bólinbeytuǵın bólekshe, yaǵniy atom
payda bolǵan dep ayttı. Atom grekshe sóz bolıp "bólinbeytuǵın" degen mánisti bildiredi.
Levkipp teoriyası boyınsha atomlar xaotik hárekette boladı, hár qıylı formada hám olar
bir-biri menen tásirlesedi, soqlıǵısadı. Levkipptiń pikirinshe hesh qanday hádiyse tosınnan bolıp
ótpeydi hám hámmesi nızamlılıq boyınsha boladı.
Levkipp hám Demokrittiń jáne bir zamanlası, áyyemgi grek filosofi Anaksogar bolıp,
onıń pikirinshe barlıq deneler atom tárizli dúzilgen.
Xronologiyalıq kesteden kórinip turǵanınday, Anaksagor hám Levkipp zamanagóy edi.
Olar bir-biriniń ses haqqındaǵı teoriyaların óz aldına hám bir pútin halda bar ekenligin
biletuǵın edi.
Demek, Anaksagor hám Levkipp teoriyası maqsetke muwapıq tábiyat haqqında,
teoriyalıq fizikanıń kóp qırlı jańalıqları menen jazılģan miyras. Sonıń ushın da, tiykarınan,
ámeliy fizikanıń atası Pifagor, teoriyalıq fizikanıń atası Levkipp hám Anaksogor, onıń úgit-
násiyatlawshıları Demokrit, al fizikanıń "tutınǵan atası" Aristotel esaplanadı.
Fizika dáslep tiykarınan zatlardıń qásiyetlerin hám tábiyat qubılısların úyreniw menen
shuģıllangan bolsa, keyin ala ol úyrenetuģin tarawlar sanı keskin arttı hám bul fizikanıń
sistemalastırıwshı hám evristik áhmiyetiniń artıwına alıp keldi [3.18].
Solay etip, fizika óziniń ámeliy áhmiyetin jogaltpagan halda bargan sayın teoriyalıq pán
bolip barmaqta. Sonı, ayrıqsha atap ótiw zárúr, fizika úyrenetuǵın obektler sheńberi júdá keń
hám bul tarawda ashılǵan nızamlar júdá universaldır.
REFERENCES
1.
Кудрявцев П.С. Курс истории физики. М.1982
2.
Спасский Б.И. История физики. М. 1977. Т.1-11.
3.
M.D. Jo‘raev "Fizika o'qilish metodikasi (umumiy masalalar)" T.. TDPU., 2015.
