ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
267
IBRAYIM YUSUPOV O’MIR BAYANI HA’M DO’RETIWSHILIK JOLI
Jiemuraova Jamshira Qalliqoraz qizi
Berdaq atindag’i Qaraqalpaq Mamleketlik Universiteti
Ko'rkem O'ner fakulteti Madeniyat taniw jo’nelisi 1-kurs studenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15028183
Annotatsiya.
Bul maqalamda Ibrayim Yusupov ham To'lepbergen Qayipbergenov penen
zamanlas boʻlgan. Shayirimiz zaman shinlig'in suwretlegen. Qaraqalpaqstan ha'm O'zbekstan
xaliq shayiri. O'zbekstan Qahramani ataqlarina iye bolg'an. Shayir hurmetine Prezident parmani
menen Ibrayim Yusupov atindag'i Do'retiwshilik mektebi ashildi. Sonin' menen birge
Qaraqalpaqstan Respublikasi Gimininin' so'zin jazg'an.
Gilt so'zi:
Qaraqalpaqstan Respublikasi, O'zbekstan, Ayaziy, Shayir.
Аннотация.
В этой статье Ибраим Юсупов был современником Толепбергена
Кайипбергенова. Наша поэзия — прекрасная картина времени. Ячмень народов
Каракалпакстана и Узбекистана. Ему присвоено звание Героя Узбекистана. Указом
президента в честь поэта была открыта Подготовительная школа имени Ибраима
Юсупова. Вместе с Сониным слова написал Гимини из Республики Каракалпакстан.
Ключевое слово:
Республика Каракалпакстан, Узбекистан, Аязий, Шаир.
Abstract.
In this article, Ibrayim Yusupov was a contemporary of Tolepbergen
Kayipbergenov. Our poetry is a beautiful picture of time. Barley of the people of Karakalpakstan
and Uzbekistan. He was awarded the title of Hero of Uzbekistan. In honor of the poet, the
Preparatory school under Ibrayim Yusupov was opened by the presidential decree. Together with
Sonin, Gimini of the Republic of Karakalpakstan wrote the words.
Key word:
Republic of Karakalpakstan, Uzbekistan, Ayaziy.
Ibrayım Yusupov
tolıq atı
IbrayıYusupovich Yusupov
, 5-may 1929-jıl, Shımbay rayonı,
Azat awilinda tuwilg’an Q QASSR, ÓzSSR, SSRA – 24-iyul, Nókis,
Qaraqalpaqstan, Ózbekstan qaraqalpaq shayırı, XX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń iri
tulǵası, awdarmashı, dramaturg hám pedagog. Qaraqalpaqstan hám Ózbekstan xalıq shayırı.
Ózbekstan Qaharmanı 2004-jılı. Qaraqalpaqstan Respublikası mámleketlik gimniniń sóziniń
avtorı. Ádebiy laqabı – Ayaziy. Qaraqalpaqistan Respublikasi gimini;
Sózi: Ibrayım Yusupov Naması: Najimaddin Muxammaddinov
Jayxun jaǵasında ósken bayterek,
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
268
Túbi bir shaqası mıń bolar demek,
Sen sonday sayalı, quyashlı elseń,
Tınıshlıq hám ıǵbal sendegi tilek.
Naqıratı:Diyxan baba nápesi bar jerinde,
Juwsan ańqıp, kiyik qashar shólinde,
«Qaraqalpaqstan» degen atıńdı,
Áwladlar ádiwler júrek tórinde.
Aydın keleshekke shaqırar zaman,
Mártlik, miynet, bilim jetkizer oǵan,
Xalqıń bar azamat, dos hám mehriban,
Erkin jaynap–jasna, máńgi bol aman.
Berdaq ha’mde Ajiniyaz shayirlarimiz zamanlas bolg’aninday (1827 jil) Ibrayim
Yusupov shayirimiz benen To’lepbergen Qayipbergenov bir da’wirde jasap do’reiwshilik
eken To’lepbergen Qayipbergenov shayirimiz 1929-jili 7- mayda Kegeyli rayoninda
Shortanbay awilinda ha’zirgi No’kis rayoninin’ sovxozinda tuwilg’an. 1945-47 Xo’jayli
qalasindag’i mektepke shekemgi ta’rbiya pedagogika bilim jurtinda oqiydi. O’zbekistan
Qahramani proza,povest janirinda qa’lem terbetken Qaraqalpaqistan xaliq jaziwshisi atag’in
alg’an 1974-jili . 2010-jili sentyabrdin’ 14- sa’nesinde dunyadan o’tti.
Bolajaq Ibrayim Yusupov shayırdıń ákesi Yusup (axun) Sayekeev (1875-1931 jıllar) óz
dáwiriniń diniy ǵayratkeri hámde iri jer iyesi bolıp, Sovet húkimeti tárepinen quwdalawǵa
ushırap, 1931-jılı Túrkmenstanǵa súrgin etilgen hám onnan qaytpaǵan. Ayırım
tastıyqlanbaǵan maǵlıwmatlarǵa bola Yusup (axun) Sayekeev Tashawız qamaqxanasınan
qashıp, Tórtkól qalası átirapında orıs basqınshılarına qarsı sawashta qaytıs bolǵan. Anası
Xanbiybi eki ul hám tórt qızdı tárbiyalaǵan. Shańaraqtı baǵıwda anasına járdem beriw ushın
jas Ibrayım 13 jasınan baslap jumıs islewdi basladı. Onıń tuwısqan ajaǵası Mádenbay
Yusupov ekinshi duniya júzlik urısında qatnasqan. Belorus aymaǵında jaralanǵan. Urıstan
keyin óz eline demobilizatsiaydan keyin qaytıs bolǵan. Qaraqalpaqstan mámleketlik
pedagogika institutında oqıǵan. Instituttı 1949-jılda tamamlaǵan Ibrayım ózi oqıǵan bilim
dárgayında ádebiyat páninen sabaq bere basladı.
1961-1962 jıllarda «Ámiwdárya» jurnalı redaktorı, keyingi 3 jıl SSSR Pánler
Akademiyası Qaraqalpaq filialınıń N. Dáwqaraev atındaǵı til, ádebiyat hám tariyx institutında
ilimiy jumıs alıp bardı.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
269
1965-1980 jıllarda Qaraqalpaq ASSR jazıwshılar awqamına basshılıq etken. Onıń
baslaması menen SSSRdıń kóplegen qalalarında, atap aytqanda, Moskva, Kiev, Alma-Ata,
Vilnyus hám basqa qalalarda birinshe márte Qaraqalpaq mádeniyatı kúnleri ótkerildi. 1980-
1988 jıllarda «Sovet Qaraqalpaqstanı» (házirgi atı «Erkin Qaraqalpaqstan») gazetasında bas
redaktor boldı. Keyinirek ol 1988- 1994 jıllarda Qaraqalpaqstan Tınıshlıqtı qorǵaw komiteti
baslıǵı bolıp is júritti. 1994-2000 jıllarda Ruwxıylıq hám aǵartıwshılıq orayı basshısı
lawazımında islegen.
Qaraqalpaqstan Respublikası, Shımbay rayonı, Azat awılında tuwılǵan. Bolajaq
shayırdıń ákesi Yusup (axun) Sayekeev (1875-1931 jıllar) óz dáwiriniń diniy ǵayratkeri hámde
iri jer iyesi bolıp, Sovet húkimeti tárepinen quwdalawǵa ushırap, 1931-jılı Túrkmenstanǵa
súrgin etilgen hám onnan qaytpaǵan. Ayırım tastıyqlanbaǵan maǵlıwmatlarǵa bola Yusup
(axun) Sayekeev Tashawız qamaqxanasınan qashıp, Tórtkól qalası átirapında orıs
basqınshılarına qarsı sawashta qaytıs bolǵan. Anası Xanbiybi eki ul hám tórt qızdı
tárbiyalaǵan. Shańaraqtı baǵıwda anasına járdem beriw ushın jas Ibrayım 13 jasınan baslap
jumıs islewdi basladı. Onıń tuwısqan ajaǵası Mádenbay Yusupov ekinshi duniya júzlik
urısında qatnasqan. Belorus aymaǵında jaralanǵan. Urıstan keyin óz eline demobilizatsiaydan
keyin qaytıs bolǵan. Qaraqalpaqstan mámleketlik pedagogika institutında oqıǵan. Instituttı
1949-jılda tamamlaǵan Ibrayım ózi oqıǵan bilim dárgayında ádebiyat páninen sabaq bere
basladı.
Shayırdıń dáslepki shıǵarmaları 1946-jılda baspadan shıǵarılǵan "Watanım» qosıǵı. Ol
tárepinen «Joldas muǵallim» (1949), «Akaciya gúllegen jerde» (1952), «Gilemshi hayal
haqqında haqıyqatlıq» (1955), «Eski fontan ertegi» (1957), «Aktrisanıń ıǵbalı» (1958),
«Dala ármanları» (1964), «Tumaris» (1970), «Qaraqalpaq haqqında sóz» (1977),
«Búlbúl uyası» (1987) poemaları dóretildi. Shayırdıń «Baxıt lirikası» (1955), «Kúnshıǵıs
jolawshısına» (1959), «Oylar» (1960), «Jeti asırım» (1962), «Dala ármanları» (1966),
«Zaman aǵımı» (1968), «Kewil kewilden suw isher» (1971), «Tumaris» (1974), «Yosh»
(1977), «Dáwir samalları» (1982), «Alasatlı dúnya bul» (1987), «Duzlı samallar» (1988),
«Kewildegi keń dúnya» (1989), «Úmit jaǵısı» (1990) atamalı poemalar hámde qosıqlar
toplamları jarıqqa shıqtı. Ibrayım Yusupov ǵárezsizlik jıllarında da jemisli dóretiwshilik etip,
«Begligińdi buzba sen» (1995), «Ómir, saǵan ashıqpan ...» (1999), «Hárkimniń óz zamanı
bar» (2006) shıǵarmalar toplamların baspadan shıǵardı.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
270
Shayirimizdin’ “Aral illegiyalari“ shig’armasinda Aral Ten’izinin’ suwinin’ aste
quruwi qurig’an jerlerde duz jiynalip samal menen shan’ tozan’nin’ ha’m duzdin’ ko’terilip
ta’biyatimizdin’ ziyan ko’riwin haywanlardin’ kemeyip ketiwine alip kelgenligi haqqinda so’z
etiledi.
Uris dawrinde Aral Tenin’izinen shiqqan baliqlar menen a’skerlerimizdi ta’minlegen
Moynaqta u’lken baliq konserva zavodi bolg’an.Ayaziy shayirimizdin’ qosiqlari Estrada
qosiqshilari ta’repinen aytip kelinbekte og’an missal Maqset O’temuratov atqarg’an “Sen
degende”qosig’i boladi.
Juldizlardiñ eñ jaqtisin
Terip, terip alaĝoyĝan
Adamlardiñ eñ jaqsisi
Sol jaqtiĝa baraĝoyĝan
I.Yusupov 1952-jılda ol burjua-milletshil toparlar menen sherikles bolıwda
gúmanlanǵan hámde oǵan qarsı jınayat isi qozǵatılǵan. Biraq Stalinniń qaytıs bolǵannan
keyingi siyasiy salıstıramı erkinlik jaǵdayı nátiyjeside "dálillerdiń jetispewshiligi" degen
sebep penen aqlandı. Ol bir neshe márte QASSR Joqarǵı Keńesi deputatı etip saylandı. 1990-
jıl M. Gorbashyovqa qarsı sınlanǵan "Kórsetken kúniń usıma" dep atalǵan qosıǵı ushın bir
qansha quwdalawlarǵa ushıraydı. 1990-1994 jıllarda ÓzSSR hám Ózbekstan Joqarǵı Soveti
deputatlıǵına saylandı. Birneshe márte I.A.Karimovtıń Ózbekstan Respublikası prezidenti
saylawlarında isenimli wákili bolǵan hámde onıń talabanlıǵın belsendi qollap- quwatlaǵan.
Shayirimiz proza jo’nelisinde miynet etken “Seydan g’arrinin’ gewishi” bul gurrin’de Seydan
atli g’arrinin’ gewishi bolg’ani ol go’nerip ketsede jamap kiygeni taslamag’ani ulkeyip ketip
keyin og’an tawiq tuqim qoyip g’uriq bastiratug’in bolg’anlig’i haqqinda so’z
etiledi.Onin’gurrin’ler toplami “G’arri tuttag’i gu’z” atamasi menen 1963-jili baspadan
shiqqan. Shayır «Qaraqalpaq muzıkalı drama teatrı ushın «Qırq qız» (Ámet Shamuratov
penen birgelikte, 1965-jılı qoyılǵan), «Aktrisanıń ıǵbalı» (1967-jılı qoyılǵan),
«Ómirbek laqqı» (1971-jılı qoyılǵan) pyesaların, «Ájiniyaz» operası ushın libretto
(1973), Iskender Zulqarnayn haqqında ańızǵa tiykarlanǵan «Mángi bulaq» (1986) dramaların
jazǵan. Ibrayim Yusupov atindag’i do’retiwshilik mektebi Qaraqalpaqistan Respublikasi
No’kis qalasinda ashilg’an. Prezident Shavkat Mirziyoyev 2017- jili 20,21- yanvar kunleri
Respublikamizg’a bolg’an saparinda O’zbekistan ha’m Qaraqlpaqistan xaliq shayiri
O’zbekistan Qahramani Ibrayim Yusupov atina Ma’mleketlik uliwma ta’lim mektep-internat
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
271
quriliwi menen tanisadi joybardi janede jetilistiriw boyinsha usinislar berildi.
Mektep internatinda Ana – tili ha’m Adeniyat ,shet- tillerine qaniygelesken.Mektep
oqiwshilari –klasstan baslap 11- klassqa shekem oqitiladi. Qaraqalpaq xalqınıń XX ásirdegi
ullı tulǵalarınan biri I.Yusupov 2008-jıl 24-iyul kúni dúnyadan ótti. Ózbekstan Respublikası
birinshi prezidenti I.A.Karimov shayır qaza bolǵanda onıń shańaraǵına muńlaslıq bildirdi
REFERENCES
1.
„УП-3476-сон 25.08.2004. О присвоении звания «Узбекистон Кахрамони»“ lex.uz
Vikipedia.org/wiki/Ibraym_Yusupov ziyouz
2.
Qaraqalpaq poeziyasi
