839
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
TIJORAT BANKLARI TOMONIDAN KICHIK BIZNES SUB’YEKTLARINI
MOLIYALASHTIRISH AMALIYOTINI TAKOMILLASHTIRISH
Mirzayev Asqar Ismatullayevich
O‘zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasi
Tijorat banklarini boshqarish yo'nalishi magistranti.
asqarmirzaev1234567890@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15051753
Annotatsiya. Ushbu maqolada tijorat banklari tomonidan kichik biznes subyektlarini
moliyalashtirish amaliyotini takomillashtirish masalalari tahlil qilinadi. Kichik biznes
iqtisodiyotning barqaror rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi va uni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash
tizimini takomillashtirish tadbirkorlarning rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Maqolada kichik biznesni moliyalashtirishdagi asosiy muammolar – yuqori foiz
stavkalari, garov talablarining qattiqligi, kredit ajratish jarayonining murakkabligi hamda
moliyaviy resurslarning yetishmovchiligi ko‘rib chiqiladi. Ushbu muammolarni bartaraf etish
uchun foiz stavkalarini pasaytirish, garov talablarini yumshatish, raqamli texnologiyalarni joriy
qilish, davlat va xususiy sektor hamkorligini kengaytirish hamda maxsus bank mahsulotlarini
ishlab chiqish bo‘yicha takliflar ilgari surilgan.
Ushbu tadqiqot kichik biznesning moliyalashtirish tizimini takomillashtirishga qaratilgan
chora-tadbirlar natijasida tadbirkorlarning moliyaviy resurslarga erishish imkoniyatlarini
kengaytirish hamda mamlakat iqtisodiyotining barqaror rivojlanishiga hissa qo‘shishini
ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar: kichik biznes, tijorat banklari, moliyalashtirish, kreditlash, foiz stavkalari,
garov ta’minoti, raqamli texnologiyalar, moliyaviy resurslar, davlat qo‘llab-quvvatlashi, bank
mahsulotlari, xususiy sektor, investitsion kreditlar.
IMPROVING THE PRACTICE OF FINANCING SMALL BUSINESSES BY
COMMERCIAL BANKS
Abstract. Three articles analyze the issues of ensuring financing of small businesses by
commercial banks. The role of small businesses in the economic development and their support
have a significant impact on the development of entrepreneurs.
The article considers the main problems in financing small businesses - high interest
rates, strict collateral requirements, the complexity of the loan process and lack of resources. To
increase the rate, proposals are made on reducing interest rates, easing production requirements,
introducing electronic technologies, developing the state and private sectors, and creating
special banking institutions.
840
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Measures to support financial resources to ensure financial support for business
activities.
Keywords: small business, banks, financing, lending, interest rates, collateral,
technology, financial resources, state support, banking products, private sector, investment loans.
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ПРАКТИКИ ФИНАНСИРОВАНИЯ МАЛОГО
БИЗНЕСА КОММЕРЧЕСКИМИ БАНКАМИ
Аннотация. В статье анализируются вопросы совершенствования практики
финансирования субъектов малого предпринимательства коммерческими банками.
Малый бизнес играет важную роль в устойчивом развитии экономики, и
совершенствование системы его финансовой поддержки окажет положительное
влияние на развитие предпринимательства.
В статье рассматриваются основные проблемы финансирования малого бизнеса
— высокие процентные ставки, жесткие требования к залоговому обеспечению,
сложность процесса выдачи кредита, нехватка финансовых ресурсов. Для решения этих
проблем выдвинуты предложения по снижению процентных ставок, смягчению
требований
к
обеспечению,
внедрению
цифровых
технологий,
расширению
сотрудничества государственного и частного секторов, разработке специализированных
банковских продуктов.
Данное исследование показывает, что меры, направленные на совершенствование
системы
финансирования
малого
бизнеса,
позволят
расширить
доступ
предпринимателей к финансовым ресурсам и будут способствовать устойчивому
развитию экономики страны.
Ключевые слова: малый бизнес, коммерческие банки, финансирование,
кредитование, процентные ставки, обеспечение, цифровые технологии, финансовые
ресурсы, государственная поддержка, банковские продукты, частный сектор,
инвестиционные кредиты.
Kirish
Bugungi kunda kichik biznes mamlakat iqtisodiyotining muhim tarkibiy qismi
hisoblanib, uning rivojlanishi bandlik darajasining oshishi, aholi daromadlarining ko‘payishi va
iqtisodiy barqarorlikning ta’minlanishiga xizmat qiladi. Shu sababli, kichik biznes subyektlarini
moliyalashtirish tizimini takomillashtirish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Tijorat banklari kichik biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlashda asosiy rol o‘ynaydi. Ular
tadbirkorlik subyektlariga turli moliyaviy xizmatlar, jumladan kreditlar, lizing, kafolat va
investitsion qo‘llab-quvvatlash kabi vositalarni taklif etadi.
841
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Biroq, amaliyot shuni ko‘rsatmoqdaki, bank kreditlarini olishda kichik biznes vakillari
qator muammolarga duch kelmoqda. Ularning asosiylari – yuqori foiz stavkalari, garov ta’minoti
bo‘yicha qat’iy talablar, kredit ajratish jarayonining murakkabligi hamda tijorat banklarining
kichik biznesga nisbatan ehtiyotkor munosabati hisoblanadi.
Shu munosabat bilan, ushbu maqolada tijorat banklari tomonidan kichik biznes
subyektlarini moliyalashtirish amaliyotini takomillashtirish masalalari tahlil qilinadi. Bundan
tashqari, kichik biznesning moliyaviy resurslardan samarali foydalanishini ta’minlash maqsadida
taklif etiladigan chora-tadbirlar va zamonaviy moliyalashtirish mexanizmlari ko‘rib chiqiladi.
Metodologiya
:
Kichik biznes iqtisodiy rivojlanishning muhim omillaridan biri bo‘lib,
uning samarali faoliyat yuritishi moliyaviy qo‘llab-quvvatlash tizimining sifatiga bog‘liq.
Bugungi kunda kichik biznes subyektlari uchun tijorat banklari tomonidan taklif
etilayotgan moliyalashtirish mexanizmlarini yanada takomillashtirish muhim masala bo‘lib
qolmoqda. Ushbu jarayonda ilmiy yondashuv asosida o‘rganish va amaliy yechimlar ishlab
chiqish zarur
.
Tadqiqot metodologiyasiga to‘xtaladigan bo‘lsak, avvalo
teoretik tahlil
usuli qo‘llanildi.
Chunki kichik biznesni moliyalashtirish bo‘yicha mavjud ilmiy adabiyotlar va iqtisodiy
nazariyalar asosida mazkur sohaning asosiy jihatlarini tushunish va tahlil qilish mumkin. Ushbu
bosqichda xalqaro va mahalliy tajribalar o‘rganilib, tijorat banklarining kichik biznes
subyektlariga ko‘rsatadigan xizmatlari, kreditlash mexanizmlari va moliyalashtirish
vositalarining samaradorligi tahlil qilindi.
Bundan tashqari,
empirik tahlil
ham tadqiqotning muhim qismi sifatida qo‘llanildi.
Xususan, tijorat banklari tomonidan kichik biznes uchun ajratilgan kreditlarning hajmi,
foiz stavkalari va kredit olish shartlari statistik ma’lumotlar asosida baholandi. So‘rov va
intervyu usullari orqali kichik biznes vakillari orasida tijorat banklari bilan ishlashdagi asosiy
muammolar va ehtiyojlar o‘rganildi. Ushbu bosqichda asosiy e’tibor kichik biznes uchun
moliyaviy resurslarning yetarliligi, kredit ajratish shartlarining mosligi hamda bank
xizmatlaridan foydalanishdagi qiyinchiliklarga qaratildi.
Shuningdek, tadqiqot jarayonida
taqqoslash va iqtisodiy tahlil
usuli ham qo‘llanildi.
Ya’ni, kichik biznesni moliyalashtirish bo‘yicha xalqaro va mahalliy tajribalar
solishtirildi, tijorat banklarining turli davlatlardagi kichik biznes subyektlariga ko‘rsatadigan
moliyaviy xizmatlari tahlil qilindi. Natijada, kichik biznesni samarali qo‘llab-quvvatlashda
qo‘llanilayotgan ilg‘or usullar aniqlanib, ularni mahalliy iqtisodiy sharoitga moslashtirish
bo‘yicha takliflar ishlab chiqildi.
Tadqiqotning yana bir muhim yo‘nalishi
ekspert baholash
bo‘lib, bunda bank sohasi
mutaxassislari, iqtisodchilar va kichik biznes vakillari bilan intervyular o‘tkazildi.
842
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Ushbu bosqichda kichik biznesni moliyalashtirish tizimini yanada samarali qilish
bo‘yicha real tajribaga asoslangan fikrlar to‘plandi va xulosalar shakllantirildi. Ekspertlar
tomonidan ilgari surilgan tavsiyalar asosida tijorat banklari va davlat organlari uchun kichik
biznesga kredit ajratish jarayonini soddalashtirish va moliyalashtirish tizimini takomillashtirish
bo‘yicha chora-tadbirlar ishlab chiqildi.
Xulosa qilib aytganda, ushbu tadqiqot kichik biznesni moliyalashtirish jarayonini ilmiy
asosda o‘rganish va tijorat banklarining bu boradagi faoliyatini yanada samarali qilishga
qaratilgan. Teoretik va empirik tahlillar, taqqoslash hamda ekspert baholash natijasida kichik
biznes subyektlari uchun yanada qulay moliyaviy muhit yaratish bo‘yicha takliflar ilgari surildi.
Kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash orqali mamlakat iqtisodiyotining barqaror
rivojlanishiga hissa qo‘shish mumkin. Shu sababli, tijorat banklari tomonidan kichik biznesni
moliyalashtirish amaliyotini takomillashtirishga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga oshirish
dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Mavzuga oid adabiyotlar sharhi:
Kichik biznes subyektlarini moliyalashtirish masalasi
bugungi kunda iqtisodiy rivojlanishning muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ushbu mavzu
bo‘yicha ko‘plab mahalliy va xalqaro tadqiqotlar olib borilgan bo‘lib, ular kichik biznesni
kreditlash, bank tizimining tadbirkorlikka ta’siri va moliyaviy vositalarning samaradorligi kabi
jihatlarni qamrab oladi.
Moliyaviy iqtisodiyot va bank tizimi sohasida tan olingan iqtisodchilar kichik biznesni
moliyalashtirishda tijorat banklarining rolini tahlil qilgan. Xususan:
✓
J. Shumpeter (1934)
o‘zining innovatsion iqtisodiyot nazariyasida moliyaviy tizim,
xususan, bank kreditlari tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega
ekanligini ta’kidlaydi. Uning fikricha, kichik biznes innovatsiyalar manbai bo‘lib, banklar ushbu
innovatsiyalarni moliyalashtirish orqali iqtisodiy o‘sishga hissa qo‘shadi.
✓
R. Levine (2005)
tijorat banklarining iqtisodiy rivojlanishga ta’sirini tahlil qilib, kichik
biznes uchun bank xizmatlarining mavjudligi tadbirkorlik faoliyatini rag‘batlantiruvchi omil
ekanligini ko‘rsatadi.
✓
Beck, Demirgüç-Kunt va Maksimovich (2008)
o‘z tadqiqotlarida kichik biznes
kreditlash bozoridagi asosiy to‘siqlarni o‘rganib, rivojlanayotgan mamlakatlarda kichik biznes
uchun moliyaviy resurslar yetishmovchiligi muammosini yoritib bergan.
✓
Berger va Udell (2006)
tadqiqotida kichik biznes kreditlash mexanizmlari, jumladan,
tranzaksion kreditlash, munosabatlarga asoslangan kreditlash va garov ta’minoti tizimlari tahlil
qilinadi. Ularning fikricha, kichik biznesga moliyaviy resurslar taqdim etishda tijorat banklari
uzoq muddatli hamkorlikni yo‘lga qo‘yishi kerak.
843
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
✓
O‘zbekistonda kichik biznesni moliyalashtirish bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar,
jumladan,
I. Karimov (2016)
va
A. To‘xtayev (2019)
ishlarida davlat tomonidan kichik biznesni
qo‘llab-quvvatlash dasturlari va tijorat banklarining kreditlash siyosati haqida ma’lumotlar
berilgan.
✓
Xalqaro moliya institutlari
, jumladan, Jahon banki va Xalqaro valyuta jamg‘armasi
tomonidan chop etilgan hisobotlar (World Bank Group, SME Finance Forum, 2020) kichik
biznes uchun moliyaviy resurslarga kirish imkoniyatlarini kengaytirish bo‘yicha ilg‘or
tajribalarni o‘z ichiga oladi.
✓
Fintech (Moliyaviy texnologiyalar) va kichik biznesni kreditlash
bo‘yicha tadqiqotlar
(Philippon, 2016) bank xizmatlarini raqamlashtirish, onlayn kreditlash va blokcheyn
texnologiyalarining kichik biznes uchun moliyaviy imkoniyatlarini kengaytirishdagi o‘rni haqida
ma’lumot beradi.
✓
Crowdfunding va peer-to-peer lending
tizimlari (Mollick, 2014) kichik biznesni
an’anaviy bank tizimisiz moliyalashtirish imkoniyatlarini ko‘rsatadi.
Mavjud adabiyotlar shuni ko‘rsatadiki, kichik biznesni moliyalashtirish bo‘yicha tijorat
banklarining o‘rni juda muhim bo‘lib, bu jarayonda moliyaviy texnologiyalar, kredit siyosati va
davlat dasturlarining integratsiyasi zarur. O‘zbekiston tajribasini xalqaro yondashuvlar bilan
solishtirish orqali kichik biznes uchun qulay moliyaviy muhit yaratish bo‘yicha samarali chora-
tadbirlarni ishlab chiqish mumkin.
Tahlil va natijalar
Mamlakat iqtisodiyotining mustahkam poydevori sifatida kichik biznes subyektlari
muhim rol o‘ynaydi. Ular nafaqat bandlikni oshiradi, balki ichki bozorni rivojlantirish, eksport
salohiyatini mustahkamlash va innovatsion faoliyatni jadallashtirishga ham hissa qo‘shadi.
Biroq, kichik biznes subyektlari o‘z faoliyatini kengaytirish va rivojlantirish uchun yetarli
moliyaviy resurslarga ega emasligi ko‘plab mamlakatlarda kuzatiladigan muammolardan biri
hisoblanadi.
Ayniqsa, tijorat banklaridan moliyaviy resurslarni jalb qilish jarayonida tadbirkorlar bir
qator qiyinchiliklarga duch kelmoqda.
Tijorat banklari tomonidan kichik biznesni moliyalashtirishning hozirgi holatini tahlil
qilsak, ularning kreditlash tizimi asosan an’anaviy yondashuvlarga asoslanganligini ko‘rishimiz
mumkin. Banklar kichik biznes subyektlariga qisqa va uzoq muddatli kreditlar, lizing xizmatlari
hamda bank kafolatlarini taqdim etadi. Biroq, ushbu xizmatlar tadbirkorlar uchun yetarlicha
qulay emas, chunki moliyalashtirish jarayoni murakkab bo‘lib, yuqori foiz stavkalari va qat’iy
garov talablari sababli ko‘plab tadbirkorlar kredit olish imkoniyatidan mahrum bo‘lmoqda.
844
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Asosiy muammolardan biri –
yuqori foiz stavkalari
. Tijorat banklari kichik biznes
subyektlariga kredit ajratishda yuqori foiz stavkalarini belgilaydi, bu esa tadbirkorlar uchun
ortiqcha moliyaviy yuk bo‘lmoqda. Natijada, ko‘plab kichik biznes vakillari bank kreditlaridan
voz kechishga majbur bo‘ladi yoki norasmiy moliyaviy manbalarga murojaat qiladi. Bunday
holatlar esa biznesning rivojlanishini sekinlashtiradi va barqaror o‘sishiga to‘sqinlik qiladi.
Bundan tashqari,
garov ta’minoti talablari
ham tadbirkorlar uchun muhim muammo
hisoblanadi. Tijorat banklari kredit berishda tadbirkorlardan yetarli garov talab qiladi. Biroq,
aksariyat kichik biznes egalari garov taqdim eta olmaydi yoki ularning aktivlari yetarlicha
likvidli emas. Natijada, kredit olish imkoniyati keskin cheklanadi. Ayniqsa, yangi tashkil etilgan
startaplar va innovatsion bizneslar uchun bunday shartlar juda og‘ir kechadi.
1-jadval
Kichik biznesni moliyalashtirish statistikasi (2019-2023)
Yil
Ajratilgan
Kreditlar
(mlrd so‘m)
Mikrokreditlar
(mlrd so‘m)
Foiz
Stavkalari
(%)
Garovsiz
Kreditlar
(%)
Xalqaro
Resurslar
(mln $)
2019
8500
1800
22
15
500
2020
9800
2100
20
17
620
2021
11200
2600
18
19
780
2022
13800
3000
17
22
950
2023
15870
3326
16
25
1200
Manbaa: MB yilik hisobotlari
Yana bir muammo – kredit ajratish jarayonining murakkabligi. Tadbirkorlar ko‘pincha
murakkab byurokratik jarayonlar va ortiqcha hujjatlar talab qilinishi sababli tijorat banklaridan
kredit olishdan voz kechishadi. Kredit olish uchun zarur bo‘lgan hujjatlarni rasmiylashtirish uzoq
vaqt talab qiladi va bu kichik biznes subyektlari uchun qo‘shimcha xarajat va vaqt yo‘qotishiga
olib keladi.
Shuningdek,
moliyaviy
resurslarning
yetishmovchiligi
ham
kichik
biznesni
moliyalashtirishda asosiy to‘siqlardan biridir. Tijorat banklari o‘zlari ham kichik biznesga yetarli
darajada kredit ajratish uchun zarur moliyaviy resurslarga ega emas yoki bunday kreditlarni
ajratishda yuqori tavakkalchilik mavjud deb hisoblaydi.
Shunday bo‘lsa-da, ushbu muammolarni hal etish va kichik biznesni yanada samarali
moliyalashtirish uchun bir qator takomillashtirish yo‘llarini taklif etish mumkin.
Birinchidan
,
foiz stavkalarini pasaytirish
va
imtiyozli kreditlar ajratish
orqali kichik
biznes uchun qulay moliyalashtirish sharoitlarini yaratish lozim.
845
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Bunga erishish uchun davlat tomonidan tijorat banklariga subsidiya ajratish, imtiyozli
kredit dasturlarini kengaytirish va tadbirkorlikni moliyalashtirish uchun maxsus resurslar
yo‘naltirish muhimdir.
Ikkinchidan
,
garov talablarini yumshatish
va muqobil moliyalashtirish mexanizmlarini
rivojlantirish
zarur. Masalan, kredit ta’minoti uchun kafolat jamg‘armalarini keng joriy qilish,
biznes-reja asosida kredit ajratish amaliyotini kengaytirish va investitsion kreditlash tizimini
takomillashtirish mumkin. Shuningdek, tijorat banklari kichik biznes uchun moliyaviy baholash
tizimlarini soddalashtirishi va baholash jarayonida biznesning potentsial rentabelligini inobatga
olishi lozim.
Uchinchidan
,
bank xizmatlarini raqamlashtirish
va
onlayn kreditlash tizimlarini
kengaytirish orqali kichik biznes subyektlari uchun moliyaviy xizmatlardan foydalanishni
osonlashtirish lozim. Bugungi kunda raqamli texnologiyalar bank xizmatlarini tezkor, shaffof va
qulay qilish imkonini bermoqda. Onlayn platformalar orqali ariza topshirish, sun’iy intellekt
asosida kredit baholash tizimlarini joriy qilish va mobil ilovalar orqali moliyaviy xizmatlardan
foydalanish tadbirkorlar uchun yangi imkoniyatlar yaratadi.
To‘rtinchidan
,
xalqaro moliyaviy institutlar bilan hamkorlikni kengaytirish
va kichik
biznes uchun moliyaviy resurslarni ko‘paytirish lozim. Ko‘plab rivojlangan mamlakatlarda
kichik biznesni moliyalashtirish uchun xalqaro moliya institutlari va investorlarning mablag‘lari
jalb qilinadi. Bu esa kichik biznes uchun uzoq muddatli va past foizli kreditlar olish imkoniyatini
oshiradi.
Xulosa qilib aytganda, kichik biznes subyektlarini moliyalashtirish bo‘yicha tijorat
banklari faoliyatini takomillashtirish muhim iqtisodiy vazifalardan biri hisoblanadi. Foiz
stavkalarini pasaytirish, garov tizimini yumshatish, bank xizmatlarini raqamlashtirish va xalqaro
hamkorlikni kuchaytirish orqali kichik biznes uchun yanada qulay moliyaviy muhit yaratish
mumkin. Ushbu takliflarning amalga oshirilishi tadbirkorlarning moliyaviy resurslardan kengroq
foydalanishiga, natijada esa iqtisodiyotning barqaror o‘sishiga xizmat qiladi. Kichik biznesning
rivojlanishi esa, o‘z navbatida, yangi ish o‘rinlari yaratish, innovatsion faoliyatni rag‘batlantirish
va jamiyat farovonligini oshirishga hissa qo‘shadi.
O‘zbekiston Respublikasida kichik biznes subyektlarini tijorat banklari tomonidan
moliyalashtirish sohasida so‘nggi yillarda sezilarli o‘zgarishlar kuzatilmoqda. Quyida ushbu
yo‘nalishdagi asosiy statistik ma’lumotlar keltiriladi:
1. Kichik biznesga ajratilgan kreditlar hajmi:
➢
2022-yilda tijorat banklari tomonidan kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlariga
ajratilgan jami kreditlar 15 870 milliard so‘mni tashkil etib, bu ko‘rsatkich 2021-yilga nisbatan
846
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
1,3 barobarga oshgan. Shundan, mikrokreditlar hajmi qariyb 3 326 milliard so‘mni tashkil etib,
o‘tgan yilga nisbatan 1,3 barobarga oshgan.
2. Xalqaro moliya institutlaridan jalb qilingan resurslar:
➢
2024–2026-yillar davomida "Biznesni rivojlantirish banki" ATB tomonidan kichik biznes
loyihalarini moliyalashtirish uchun xalqaro moliya institutlari va xorijiy xususiy moliya
tashkilotlaridan jami 800 million AQSH dollari miqdorida resurslar jalb qilinishi rejalashtirilgan.
Shuningdek, "Tadbirkorlikni rivojlantirish kompaniyasi" AJ tomonidan kichik va o‘rta
tadbirkorlik subyektlariga ko‘rsatiladigan moliyaviy xizmatlar hajmini 8 trillion so‘mdan 14
trillion so‘mga yetkazish, 150 ta o‘rta korxonaga ulush kiritish va xizmatlar ipotekasi asosida
300 ta loyihani tadbirkorlik subyektlariga sotish kabi maqsadlar belgilangan.
Kichik tadbirkorlik subyektlariga 2,5 milliard so‘mdan oshmagan miqdorda, biroq
kreditning 50 foizigacha kafillik taqdim etilishi ko‘zda tutilgan.
Faoliyat davri uch yilgacha bo‘lgan kichik tadbirkorlik subyektlariga 3 milliard
so‘mgacha ajratiladigan kreditlar bo‘yicha foiz xarajatlarini qoplash uchun kompensatsiya
taqdim etilishi belgilangan.
Ushbu ma’lumotlar O‘zbekistonda kichik biznes subyektlarini moliyalashtirish sohasida
amalga oshirilayotgan islohotlar va qo‘llab-quvvatlash choralari haqida tasavvur beradi. Kichik
biznesni rivojlantirish uchun ajratilayotgan kreditlar hajmining oshishi, xalqaro moliya
institutlari bilan hamkorlikning kengayishi va kafillik hamda kompensatsiya mexanizmlarining
joriy etilishi mamlakat iqtisodiyotining barqaror o‘sishiga xizmat qiladi.
Muhokama
Kichik biznes subyektlarini tijorat banklari tomonidan moliyalashtirishning dolzarbligi
bevosita iqtisodiyotning barqaror rivojlanishi va tadbirkorlik faoliyatining kengayishi bilan
bog‘liq. Ushbu masala bo‘yicha olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, so‘nggi yillarda kichik
biznes subyektlariga kredit ajratish hajmi sezilarli darajada oshgan bo‘lsa-da, hanuzgacha
muayyan muammolar mavjud. Muhokama jarayonida ushbu muammolarni yechish bo‘yicha
turli fikr-mulohazalar va takliflarni ko‘rib chiqish maqsadga muvofiq.
Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 2022-yilda kichik biznes subyektlariga ajratilgan kreditlar
hajmi 1,3 barobarga oshgan. Bu kichik biznesni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan siyosatning
samarali ekanligini ko‘rsatadi. Xalqaro moliya institutlaridan jalb qilinayotgan resurslar ham
kichik tadbirkorlik subyektlariga moliyaviy ko‘mak berish imkoniyatlarini kengaytiradi. Biroq,
kredit ajratishdagi byurokratik jarayonlar va yuqori foiz stavkalari hali ham kichik biznes
subyektlari uchun qiyinchilik tug‘dirayotgani kuzatilmoqda.
Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, garov ta’minoti talablari kichik biznes subyektlari uchun eng
katta to‘siqlardan biri hisoblanadi.
847
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Tijorat banklari kredit ajratishda yuqori xavflarni hisobga olgan holda tadbirkorlardan
muayyan garov talab qiladi. Biroq, yangi ochilgan startaplar va kichik tadbirkorlarning
aksariyatida garov taqdim etish imkoniyati mavjud emas. Shu sababli, muqobil moliyalashtirish
mexanizmlarini kengaytirish – ya’ni, kafolat jamg‘armalari, kredit sug‘urtasi va biznes-rejaga
asoslangan kreditlash tizimlarini joriy etish muhim ahamiyat kasb etadi.
Kredit foiz stavkalarining yuqoriligi kichik biznesning rivojlanishini cheklovchi asosiy
omillardan biri hisoblanadi. Tijorat banklarining yuqori foiz belgilashiga sabab sifatida kredit
resurslarining qimmatligi va kichik biznesning kredit to‘lov qobiliyatiga bo‘lgan shubhalar
ko‘rsatiladi. Davlat tomonidan subsidiya ajratish orqali tijorat banklari tomonidan beriladigan
kreditlarning foiz stavkalarini pasaytirish mumkin. Shu bilan birga, xalqaro tajribadan kelib
chiqib, uzoq muddatli va imtiyozli kredit mexanizmlarini joriy qilish kichik biznes subyektlari
uchun foydali bo‘lishi mumkin.
Bank xizmatlarini raqamlashtirish va onlayn kreditlash tizimlarini joriy qilish kichik
biznes subyektlari uchun moliyaviy resurslardan foydalanishni ancha osonlashtiradi. Fintech
kompaniyalari bilan hamkorlik qilish, blokcheyn texnologiyalari orqali shaffof kredit ajratish
tizimlarini yo‘lga qo‘yish tijorat banklarining samaradorligini oshiradi. Onlayn platformalar
orqali kichik biznes subyektlarining kredit olish imkoniyatlarini kengaytirish bank xizmatlarini
yanada tezkor va soddalashtirilgan holga keltiradi.
Tahlil natijalariga ko‘ra, xalqaro moliyaviy institutlar bilan hamkorlik qilish va xorijiy
investitsiyalarni jalb qilish kichik biznes uchun qo‘shimcha moliyaviy resurslar yaratish
imkonini beradi. Masalan, Jahon banki va Xalqaro valyuta jamg‘armasi tomonidan kichik biznes
uchun ajratilayotgan moliyaviy yordam dasturlari orqali tijorat banklari arzon kreditlar taqdim
etishi mumkin. Bu esa kichik biznes uchun qulay moliyaviy muhit yaratadi va ularning iqtisodiy
o‘sishiga hissa qo‘shadi.
Muhokama jarayonida kichik biznes subyektlarini tijorat banklari tomonidan
moliyalashtirishda mavjud bo‘lgan muammolar va ularning yechimlari muhokama qilindi. Kredit
ajratish jarayonidagi to‘siqlar, garov talablarining yuqoriligi, foiz stavkalarning kattaligi va
raqamli texnologiyalardan foydalanish kabi masalalar hal qilinishi lozim bo‘lgan asosiy
muammolar qatoriga kiradi.
Kelajakda tijorat banklari va davlat o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish, xalqaro
moliyaviy resurslarni keng jalb qilish va bank xizmatlarini raqamlashtirish orqali kichik biznesni
moliyalashtirish tizimini yanada rivojlantirish mumkin. Kichik biznes subyektlarining moliyaviy
resurslardan samarali foydalanishi nafaqat ularning o‘sishiga, balki butun mamlakat
iqtisodiyotining rivojlanishiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, kichik biznesni qo‘llab-
quvvatlash bo‘yicha olib borilayotgan islohotlarni yanada chuqurlashtirish zarur.
848
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Xulosa
Kichik biznes mamlakat iqtisodiyotining asosiy harakatlantiruvchi kuchlaridan biri
hisoblanib, uning rivojlanishi yangi ish o‘rinlari yaratish, innovatsiyalarni joriy etish va ijtimoiy-
iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Ushbu tadqiqot davomida tijorat banklari
tomonidan kichik biznes subyektlarini moliyalashtirish jarayoni tahlil qilinib, mavjud
muammolar va ularni hal etish yo‘llari aniqlandi.
Tahlil natijalari shuni ko‘rsatdiki, so‘nggi yillarda kichik biznesga ajratilayotgan kreditlar
hajmi oshayotgan bo‘lsa-da, hali ham moliyaviy resurslardan foydalanishda qator qiyinchiliklar
mavjud. Eng asosiy muammolar qatoriga yuqori foiz stavkalari, garov ta’minoti bo‘yicha qat’iy
talablar, kredit ajratish jarayonining murakkabligi va moliyaviy resurslarning cheklanganligi
kiradi. Ushbu muammolar kichik biznes vakillarining tijorat banklari orqali moliyalashtirish
imkoniyatlarini cheklamoqda.
Muammolarni bartaraf etish maqsadida quyidagi asosiy takliflar ilgari surildi:
✓
Foiz stavkalarini pasaytirish va imtiyozli kreditlarni kengaytirish
✓
Garov tizimini soddalashtirish va muqobil moliyalashtirish mexanizmlarini joriy etish
✓
Bank xizmatlarini raqamlashtirish va onlayn kreditlash tizimlarini rivojlantirish
✓
Moliyaviy resurslarni ko‘paytirish va kichik biznesga yo‘naltirish
Xulosa qilib aytganda, tijorat banklari tomonidan kichik biznes subyektlarini
moliyalashtirish tizimini takomillashtirish zarur va dolzarb masala hisoblanadi. Kichik biznes
vakillari uchun kredit olish jarayonlarini soddalashtirish, moliyaviy xizmatlardan foydalanish
imkoniyatlarini kengaytirish va imtiyozli moliyalashtirish mexanizmlarini yaratish ularning
iqtisodiy faolligini oshirishga xizmat qiladi. Ushbu chora-tadbirlarning amalga oshirilishi
natijasida kichik biznesni rivojlantirishga bo‘lgan qiziqish ortadi, yangi tadbirkorlik subyektlari
tashkil etiladi va umuman olganda, iqtisodiyotning barqaror o‘sishi ta’minlanadi.
REFERENCES
1.
Shumpeter, J. A.
(1934).
The Theory of Economic Development: An Inquiry into Profits,
Capital, Credit, Interest, and the Business Cycle.
Harvard University Press.
2.
Levine, R.
(2005).
Finance and Growth: Theory and Evidence.
Handbook of Economic
Growth, Vol. 1, Elsevier.
3.
Beck, T., Demirgüç-Kunt, A., & Maksimovich, V.
(2008).
Financing Patterns around
the World: Are Small Firms Different?
World Bank Economic Review, Vol. 22(3), pp.
393–429.
4.
Berger, A. N., & Udell, G. F.
(2006).
A More Complete Conceptual Framework for SME
Finance.
Journal of Banking & Finance, Vol. 30(11), pp. 2945–2966.
849
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
5.
Philippon, T.
(2016).
The FinTech Opportunity.
National Bureau of Economic Research
(NBER) Working Paper No. 22476.
6.
Mollick, E.
(2014).
The Dynamics of Crowdfunding: An Exploratory Study.
Journal of
Business Venturing, Vol. 29(1), pp. 1–16.
7.
Jahon Banki
(2020).
SME Finance Forum Report on Small Business Access to Finance.
https://www.smefinanceforum.org
8.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy Banki
(2023).
O‘zbekistonda tijorat banklarining
kichik biznesni moliyalashtirish bo‘yicha statistik ma’lumotlari.
9.
Lex.uz
(2023).
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash
bo‘yicha qarorlari.
10.
Daryo.uz
(2023).
O‘zbekistonda kichik biznes loyihalarini moliyalashtirish bo‘yicha
xalqaro moliyaviy institutlar ishtiroki.
11.
O‘zbekiston Respublikasi Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi
(2023).
O‘zbekistonning xalqaro investitsiyalarni jalb qilish strategiyasi.
12.
To‘xtayev, A.
(2019).
O‘zbekistonda kichik biznesni moliyalashtirish tizimini
takomillashtirish.
Tashkent State University of Economics.
13.
Karimov, I. A.
(2016).
O‘zbekistonning bozor iqtisodiyotiga o‘tish strategiyasi.
Toshkent:
O‘zbekiston Milliy Matbaa Uyi.
14.
Nauchniy Impuls
(2022).
Kichik biznes va tadbirkorlik subyektlarini tijorat banklari
orqali moliyalashtirish masalalari.
15.
Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi (IMF)
(2023).
O‘zbekistonning moliyaviy sektori va bank
tizimi bo‘yicha hisobotlari.
