ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
350
NYUTON QONUNLARI VA ULARNING KUNDALIK HAYOTDAGI O‘RNI
Rayimova Sarvinoz Alisherovna
Guliston davlat universiteti Axborot texnologiyalari, fizika va matematika fakulteti, fizika
yo‘nalishi 2-kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15049570
Annotatsiya
.
Mazkur maqola, Nyutonning uchta qonunini va ularning kundalik hayotdagi
o‘rnini tahlil qiladi. Maqolada har bir qonunning ilmiy asoslari va amaliy qo‘llanilishi, shu
jumladan transport, sport, ekologiya va texnologiyalar sohalaridagi misollar bilan yoritilgan.
Shuningdek, Nyuton qonunlarining ta’limdagi ahamiyati va kelajakdagi innovatsion
texnologiyalarda ularning roli ko‘rsatilgan. Maqola Nyuton qonunlarini o‘rganish va ularni
amaliyotga tatbiq etishning ilmiy, texnik va ekologik ahamiyatini ochib beradi.
Kalit so‘zlar:
Nyuton qonunlari, inersiya, harakat, kuch, transport, ekologiya, energiya,
fizikamiz, texnologiya, ilmiy ta’lim, amaliy qo‘llanilish.
NEWTON'S LAWS AND THEIR ROLE IN EVERYDAY LIFE
Abstract.
This article analyzes Newton's three laws and their role in everyday life. The
article covers the scientific foundations and practical applications of each law, including examples
in the fields of transport, sports, ecology and technology. It also shows the importance of Newton's
laws in education and their role in future innovative technologies. The article reveals the scientific,
technical and environmental significance of studying Newton's laws and applying them in practice.
Keywords:
Newton's laws, inertia, motion, force, transport, ecology, energy, our physics,
technology, scientific education, practical application.
ЗАКОНЫ НЬЮТОНА И ИХ РОЛЬ В ПОВСЕДНЕВНОЙ ЖИЗНИ
Аннотация.
В статье анализируются три закона Ньютона и их роль в
повседневной жизни. В статье рассматриваются научные основы и практическое
применение каждого закона, включая примеры из областей транспорта, спорта, экологии
и технологий. В нем также показана важность законов Ньютона в образовании и их роль
в будущих инновационных технологиях. В статье раскрывается научное, техническое и
экологическое значение изучения законов Ньютона и применения их на практике.
Ключевые слова:
законы Ньютона, инерция, движение, сила, транспорт, экология,
энергия, наша физика, технология, естественнонаучное образование, практическое
применение.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
351
Kirish:
Harakat bizni o‘rab turgan dunyoning ajralmas qismidir. Har kuni transport
vositalarining harakatlanishi, to‘pning yerga tushishi yoki oddiy yurish jarayoni muayyan
qonuniyatlarga bo‘ysunadi. Ushbu qonuniyatlar ilm-fanda mexanikaning asosiy tamoyillari
sifatida qaraladi. Mexanikaning asosiy negizini esa buyuk olim Isaak Nyuton tomonidan XVII
asrda shakllantirilgan uchta qonun tashkil etadi. Nyuton qonunlari nafaqat fizikadagi asosiy
tushunchalar sifatida muhim, balki ularning amaliy ahamiyati ham juda keng. Ular nafaqat texnika
va muhandislik sohalarida, balki oddiy kundalik hayotimizda ham muhim rol o‘ynaydi.
Asosiy qism:
Nyutonning uchta asosiy qonuni mexanikaning poydevori hisoblanadi.
Ushbu qonunlar jismlarning harakatini tushuntirib beradi va kundalik hayotimizda ham
ko‘plab misollarga ega. Nyutonning birinchi qonuni – Inersiya qonuni. Agar jismga tashqi kuch
ta’sir qilmasa yoki ta’sir qilayotgan kuchlarning umumiy ta’siri nolga teng bo‘lsa, jism o‘zining
tinch holatini yoki tekis chiziqli harakatini saqlaydi. Shu bilan birga, nafaqat vaqt, balki fazo ham
mutloq deb hisoblangan.
Misol: Mashina tez harakatlanayotganida tormoz bossa, yo‘lovchilar oldinga siljishga
intiladi. Chunki ularning tanasi avvalgi harakatini davom ettirishga harakat qiladi. Inersiya bu o‘z
harakatiga qodirligi va faqat tashqi kuch ta’sirida o‘zgaradi. Shuning uchun mashina tez
harakatlanayotganida va to‘xtayotganda yo‘lovchilarning oldinga siljishi aynan shu inersiya
sababli sodir bo‘ladi. Bu hodisa haydovchilar va yo‘lovchilar uchun muhim bir ogohlantirish
bo‘lishi kerak, chunki har qanday tormozlash jarayoni o‘zgarishga sabab bo‘lgan tashqi kuch
bo‘lib, jismning holatini o‘zgartiradi. Bundan tashqari, inersiya tushunchasi nafaqat mashina va
yo‘lovchilar uchun, balki barcha jismoniy tizimlar uchun amalda qo‘llaniladi. Har qanday jism,
harakati davomida o‘zining holatini o‘zgartirish uchun tashqi kuchga muhtojdir. Nyutonning
birinchi qonuni bu juda oddiy, lekin hayotimizda muntazam uchraydigan ko‘plab hodisalarni
tushuntirishda yordam beradi.
Mutloq erkin jism tinch holatda yoki to‘g‘ri chiziqli tekis harakatda bo‘ladigan sanoq
sistemasi inersial sanoq sistemasi deb ataladi. Birgina bo‘lsa ham demak, cheksiz sondagi inersial
sanoq sistemalarining mavjud bo‘lishligi hozirgi kun tushunchasidagi Nyuton birinchi qonunidir.
1
Nyutonning ikkinchi qonuni – Dinamika asosiy tenglamasi:
Jismning tezlanishi unga ta’sir etayotgan kuchga to‘g‘ri proportsional va uning massasiga
teskari proportsional bo‘ladi. Demak, kuchning miqdori bir xil bo‘lsa, tezlanish jismning
massasiga teskari proparsional bo‘ladi, aksincha massa kattaroq bo‘lsa, tezlanish kamayadi.
1
Mexanika: A.A.Abdumalikov, H.M. Sattorov
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
352
Misol: Bir xil kuch bilan futbol to‘piga va basketbol to‘piga tepganimizda, futbol to‘pi
tezroq harakatlanadi, chunki uning massasi kichik.
Nyutonning uchinchi qonuni – Harakat va teskari harakat qonuni
Nyutonning uchinchi qonuni shuni ta’kidlashicha, agar bir jism boshqa jismga kuch ta’sir
etsa, ikkinchi jism ham bir xil kuchni bir xil kattalikda, lekin qarama-qarshi yo‘nalishda birinchi
jismga ta’sir qiladi Bu kuchlar bir-biriga ta’sir etayotgan ikki jism orasida taqsimlanadi, lekin
ularning ta’siri bir xil bo‘ladi.
Misol: Kema va suv o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirini misol qilib keltirishimiz mumkin: Kema
harakatlanayotganda, uning dvigateli suvga kuch ta’sir qiladi. Dvigatel tomonidan chiqarilgan
kuch, kemaning oldinga harakatlanishini ta’minlaydi. Biroq, Nyutonning uchinchi qonuni
bo‘yicha, suv ham kemaga qarama-qarshi kuch bilan ta’sir qiladi. Bu kuch kema va suv o‘rtasidagi
o‘zaro ta’sirni yaratadi. Shunday qilib, kema harakatlanayotganda, u faqat o‘z dvigatelining kuchi
bilan harakatlanmaydi, balki suvdan qaytgan qarama-qarshi kuchning ta’siri tufayli oldinga
siljiydi. Kema harakatlanayotganda, uning dvigateli suyuqlikka kuch ta’sir qiladi.
Bu kuch, odatda, kemaning dvigatelidan chiqadigan suyuqlik oqimi orqali amalga oshadi.
Kema dvigatelidan chiqarilayotgan kuch, uning oldinga harakatlanishini ta’minlaydi.
Ammo shu bilan birga, Nyutonning uchinchi qonuniga ko‘ra, suyuqlik, ya’ni suv, kemaga
qarama-qarshi teng kuch bilan ta’sir qiladi. Bu qarama-qarshi kuch kema harakatining davom
etishini ta’minlaydi, chunki kema oldinga siljiydi va bu harakat suvning qarama-qarshi ta’siriga
asoslanadi. Shu tarzda, kema va suv o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir, kemaning oldinga harakatlanishini
ta’minlaydi.
Nyutonning uchunchi qonunining ma’lum bir chegaralari mavjud. Har qanday kuchlarning
ta’siri ham, bir vaqtda emas balki chekli vaqt oralig‘ida uzatiladi. Bu qonunda ikkala kuchlar ham
bir vaqtda o‘lchanishi zarur hisoblanadi.
Nyuton qonunlari kundalik hayotdagi harakatlarni va kuchlarning ta’sirini tushunishga
yordam beradi. Ularning amaliy ahamiyati muhandislik, transport va kosmik texnologiyalarda,
hatto sportda ham keng qo‘llaniladi. Masalan, avtomobillarning tezlanishi yoki to‘xtash jarayoni
Nyutonning ikkinchi qonuni yordamida aniqlanadi. Ular tezlanishning kuchga va avtomobilning
massasiga bog‘liqligini ko‘rsatadi. Yana bir misol, kosmik raketalar va samolyotlarning uchish
jarayonlarida Nyutonning uchinchi qonuni qo‘llaniladi, ya’ni raketa tashqi kuchlarni chiqarish
orqali o‘zini yuqoriga itaradi. Nyuton qonunlarining boshqa sohalarda qo‘llanilishi ham juda
muhimdir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
353
Masalan, sportda futbol to‘pini nishonga qarab to‘g‘ri urish, skeytbord ustida harakatlanish
yoki basketbol to‘pining harakati bularning barchasi Nyutonning qonunlari bilan tushuntiriladi.
Nyuton qonunlari ta’limdagi o‘rni:
Bugungi kunda ekologiya bilan bog‘liq ko‘plab texnologiyalarda Nyuton qonunlarining
qo‘llanilishi o‘sib bormoqda. Yengil va energiya tejamkor transport vositalari, masalan, elektr
avtomobillari va hibrid transport vositalari, Nyutonning ikkinchi qonuniga asoslanadi. Bu qonun
yordamida bu vositalarning tezlanishi va energiya sarfini optimallashtirish mumkin.
Shuningdek, qayta tiklanadigan energiya manbalarini ishlab chiqishda Nyuton qonunlari
muhim rol o‘ynaydi. Masalan, shamol energiyasi yoki suv orqali energiya ishlab chiqarish
jarayonlarida kuchlarning o‘zaro ta’sirini hisoblashda bu qonunlardan foydalanish mumkin.
Shamol turbinalari (shamol energetikasi):
Shamol turbinalarining ishlashida Nyutonning uchinchi qonuni (“Har bir ta’sirning qarshi
ta’siri bor”) muhim rol o‘ynaydi. Shamol turbinasi qanotlari havo oqimiga qarshi harakat qiladi,
bu esa turbinaning aylanishiga sabab bo‘ladi. Biroq, shamol turbinasining harakati shamolga
qarshi kuch ta’sir qiladi, va bu kuch havo oqimining tezligini pasaytiradi. Bu jarayon turbinaning
energiya ishlab chiqarish samaradorligini oshirish uchun muvozanatni saqlashni talab qiladi.
Shamol turbinalari, qayta tiklanadigan energiya manbalari sifatida, ekologik barqarorlikni
ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Ular Nyutonning harakat qonunlariga asoslanadi va atrof-
muhitga zarar etkazmasdan elektr energiyasini ishlab chiqaradi. Shamol turbinalarining
samaradorligi va ekologik foydasi tufayli ular dunyo bo‘ylab energiya ishlab chiqarishning
kelajagi sifatida deb aytsak mubolag‘a bo‘lmaydi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
354
Kelajakda Nyuton qonunlari asosida yangi texnologiyalarni rivojlantirish:
Nyuton qonunlari kelajakda yangi texnologiyalarni yaratishda, ayniqsa, yuqori tezlikda
harakatlanuvchi transport vositalarini yaratishda muhim ahamiyat kasb etadi. Kengaytirilgan
transport tizimlari, kosmik sayohatlar va yuqori samarali energiya tizimlarini yaratishda Nyuton
qonunlari yangi yondashuvlarni ishlab chiqishga imkon yaratadi.
Masalan, magnit maydonlari yordamida yuqori tezlikda harakatlanadigan transport
tizimlari, shuningdek, aerodinamik va gidrodinamik tizimlarning samaradorligini oshirishda
Nyuton qonunlari muhim bo‘lishi mumkin. Ularning yordamida yangi texnologiyalarni yaratish,
masalan, elektromagnit tebranishlar orqali energiya olishda imkoniyatlar ochiladi.
Xulosa
Nyuton qonunlari fizikaning asosiy poydevorini tashkil qilib, bizning kundalik
hayotimizda keng qo‘llaniladi. Ularning birinchi qonuni – inersiya qonuni, har bir jismning
harakatdagi holati o‘zgarishini kuch ta’sirida bo‘lishini tushuntiradi, bu transport vositalarining
harakatida o‘z aksini topadi. Ikkinchi qonun, kuch, massa va tezlanish o‘rtasidagi munosabatni
ko‘rsatib, mashinalarning tezlanishi va sportdagi harakatlarni tushunishga yordam beradi.
Uchinchisi esa, kuchlar ta’siri ostida jismning harakati va qarshiligini ifodalaydi, bu esa
bizning kundalik faoliyatlarimizda uchraydigan ko‘plab holatlar, masalan, sport turlari va
avtomobil harakatlari bilan bog‘liq.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
355
Nyuton qonunlarini anglash, ularning kundalik hayotdagi o‘rni va ahamiyatini yanada
chuqurroq tushunishga imkon yaratadi, bu esa bizning atrofimizdagi olamni yaxshiroq idrok
etishimizga yordam beradi.
REFERENCES
1.
A.A.Abdumalikov, H.M.Sattorov. Mexanika. (O‘quv qo‘llanma). Toshkent-2017
2.
I.V.Savelov. Umumiy fizika kursi.
3.
Brain
Dolan,
Lecture
notes
for
Mechanics,
http:
//www.thphys.
nuim.
Ie/Notes/Mechanics/lectures.pdf
4.
Eric
Poisson,
Advanced
mechanics
https:
//www.
Physics.
Uoguelph.
Ca/poisson/research/mech.pdf
5.
Douglas C. Giancoli, Physics Principles with Applications. New York 2014. https:
//www.amazon.com
6.
Strelkov.S.P. Mexanika. Uchebnoe posobie-Moskva: Nauka,2011. -361 s
7.
Sivuxin.D.P. Umumiy fizika kursi. 1-qism. Toshkent: O‘qituvchi, 1981. -520 b.
