ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
398
MAKTAB O’QIVSHILARIGA AQLOQIY TA’RBIYA BERISHNING AYRIM
MUAMMALARI
Ibaydaeva Munisa Aybek qizi
Ajiniyaz” nomidagi NDPI “Pedagogika teoriyasi va tarixi” yo’nalishi 1-kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15049817
Annotaciya.
Ilimiy maqolada maktab o’qivshilarina aqloqiy ta’rbiya berishning
a’ha’miyati, yo’llari, aqloqiy ta’rbiya berishda maktab darslarining ro’li, fan to’garaklarining
a’ha’miyati va o’qituvchilar tamonidan olib boriladiga’n ha’r-xil ta’dbirlarning tutgan o’rni so’z
etiladi.
Kalit sózlar:
Maktab o’qivshilari, aqloqiy ta’rbiya, milliy ta’rbiya, mustaqillik, insoniy
faziylatlar, ma’da’niyat, ma’na’viyat, mustaqil fikirlash, jismoniy salomatlik.
SOME PROBLEMS OF PROVIDING INTELLECTUAL EDUCATION TO
SCHOOLCHILDREN
Abstract.
The scientific article discusses the importance and ways of providing intellectual
education to schoolchildren, the role of school lessons in providing intellectual education, the
importance of science circles, and the role of various activities carried out by teachers.
Keywords:
Schoolchildren, intellectual education, national education, independence,
human qualities, culture, spirituality, independent thinking, physical health,
НЕКОТОРЫЕ ПРОБЛЕМЫ ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНОГО ВОСПИТАНИЯ
ШКОЛЬНИКОВ
Аннотация.
В научной статье рассматриваются вопросы значимости и методов
обеспечения интеллектуального образования школьников, роль школьных уроков в
обеспечении интеллектуального образования, значение научных кружков, а также роль
различных мероприятий, проводимых учителями.
Ключевые слова:
Школьники, интеллектуальное воспитание, национальное
воспитание, независимость, человеческие добродетели, культура, духовность,
самостоятельное мышление, физическое здоровье.
Axloq-xulq va atvor so'zlari arabcha bo'lib, ular o'zbek tilida ha’m o‘z ma’nosida
ishlatiladi. Axloq ijtimoiy ong shakllaridan biri bo’lib, ijtimoiy qoida bo‘lib, bu ta’rtib-qoida
ijtimoiy hayotning istisnosiz ha’mma sohalarida kishilaming xatti-ha’rakatlarini ta’rtibga solish
funksiyasini bajaradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
399
Axloq-ijtimoiy ong shakllaridan biri hisoblanib, ha’r bir kishining jamiyat va oiladagi
yurish-turishi, ta’rtib qoidalarining yig'indisi sifatida ga’vdalanadi. Demak, jamiyatga, oilaga,
mehnatga bo'lgan munosabatlarda axioq namoyon bo'ladi.
Olimlar axloq haqida turlicha fikr bildirsalarda, ulaming barchasi insonni mukammallikka
erishtirishga xizmat qiluvchi mezonlardan tashkil topganligini guvohi bo‘lamiz.
«Axloq insonlarni yaxshilikka chaqirguvchi, yomonlikdan qa’ytarguvchi bir ilmdir.
Yaxshi xuliqlarning ya’xshiligini, yomon xuliqlarning yomonligini dalil va misollar ila
bayon qiladurgan kitobni axloq deyilur. Agar nafs tarbiyat topib, ya’xshi ishlami qilurga odat qilsa,
yaxshilikka tavsif bo‘lib, «yaxshi xulqlar», agar ta’rtibsiz o‘sib, yomon ishlar qiladurg‘on bo‘lib
ketsa, yomonlikka tavsif bo‘lib, «yomon xulqlar» deb atalur».
«Axloq ta’rbiyasi insonni axloqiy barkamollikka yetkazish va uning basha’riyat jamiyatiga
foydali inson qilib tarbiyalashdan ibo- ratdir...
Bolalar suvga o‘xshaydilar. Suv qa’ysi rangdagi idishda bo‘lsa, o‘sha ra’ngda tovlangani
kabi, bolalar ha’m qanday muhitda bo‘l- salar o‘sha muhitning shunday odat va axloqini qabul
qiladilar. Axloqiy ta’rbiyaning eng buyuk sha’rti shundan iboratki, bolalar ko‘proq yaxshi va
yomon axloqni o‘z uylaridan, ko‘chadagi o‘rtoqlaridan, maktabdagi o‘quvchilardan qabul
qiladilar». Demak, axloq butun insoniyatga hos bo‘lgan tushunchadir. Uning mohiyati shaxs xatti-
ha’rakatlari, turmush ta’rzi, ijtimoiy munosabatlar mazmunini ifodalaydi.
Axloqiy tarbiya mazmuni asosan quyidagilarda o‘z ifbdasini topadi:
Jamiyatga, Vatanga muhabbat va sadoqatni tarbiyalash. Bu xildagi munosabatlar shaxsning
vatanparvarhgi, fuqaro yetukligi, baynalminallik kabi fazilatlarda aks etadi, uning maqsadlarida
vatan boyliklarini ko‘paytirish, mustahkamlash va himoya qilishga qaratilgan a’ma’liy ishlarida
namoyon bo‘ladi.
Mehnatga axloqiy munosabatni tarbiyalash. Bu axloqiy munosabat shaxsning mehnat
jarayonida namoyon bo‘ladigan yuksak ongida, mehnatning hayotdagi ro’lini anglashida, xususiy
va jamoa mehnatiga tayyorlik, mehnatsevarlikda ifodalandi.
Atrofdagi kishilarga axloqiy munosabat. Shaxsning jamoat- chilik, ko‘pchilik manfaatini
o‘z shaxsiy manfaatidan ustun qo‘y- ishidir.
Shaxsning o‘ziga, o‘z xulqiga axloqiy munosabatni ta’rbiyala’shi bu o'quvchini ongli
imtizom ruhida tarbiyalashdan iboratdir.
Maktabda o'quvchilarga axloqiy tarbiya berishda xilma-xil usullar qo'llaniladi:
-
dars, ta’lirn jarayonida axloqiy ta’rbiyani qo'shib olib borish;
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
400
-
ahil, inoq uyushtirilgan intizomli jamoa orqali axloqiy tarbiya berish;
-
to‘g‘ri rejalashtirilgan tarbiyaviy tadbirlami tashkil etish orqali;
-
maktabda ijobiy emotsional sha’roit ya’ratish orqali. Ma’sa’lan, Mustaqillik ku’ni,
Na’vro‘z bayrami;
-
ba’rcha o‘quvchilarning maktabdagi umumiy va yagona ta’rtib qoidaga rioya qildirish
orqali;
-
o’quvchilar bilan tu’rli tushuntirish, uqtirish, suhbat, munozara, rag'batlan- tirish, jazolash
usullaridan foydalanish orqali;
-
ma’ktabda tarbiyaviy soatlar, «Odobnoma», «Ma’naviyat asoslari» darslari saviyasini
oshirish orqali;
-
ma’ktabda ilg'orlari, ilm-fan xodimlari, mehnat faxriylari, bilan uchrashuvlar uyushtirish
orqali;
-
maktabda tu’rli kechalar, olimpiada, festival, musobaqalar o'tkazish, turli axloqiy-ma’rifiy
teleradio eshittirishlaridan foydalanish;
-
dars va tarbiyaviy ta’dbirlar jarayonida milliy qadriyat va an’analarimiz aks etgan asarlami
o‘qib-o‘rganish orqali.Insonning ma’naviyati uning odobi, xulqi, ma’da’niyatidan tashkil topadi.
Ma’naviyat esa aqliy, axloqiy, huquqiy, iqtisodiy va siyosiy bilimlar zamirida shakllanadi.
Sifat alohida bir shaxsning muayyan bit xislatini ifodalovchi kategoriyadir.
Fazilat - alohida shaxs, el, elat, xalq ulusga taluqli bo'lgan ijohiy axloqiy sifat majmuyi.
Odamning inson sifatida shakllana borishi jarayonida uning kamolat darajasi odob, axloq,
ma’da’niyat, ma’naviyat elementlarining unda qanchalik mujassamlashganligi bilan belgilanadi.
Shu o'rinda bu kategoriyalaming mohiyati ustida to‘xtalib o‘tish joizdir.Odob - ha’r bir
insonning o‘zi bir inson yoki jamoa bilan bo‘lgan muloqotida ha’mda yurish-turishida o‘zini tuta
bilishidir.
Axloq - jamiyatda qabul qilingan, jamoatchilik fikri bilan ma’qullangan xulq-odob
normalari majmuyi.
Ma’da’niyat – ja’miyat va unda yashovchi fiiqarolaming faoliyati jarayonida to'plangan
ba’rcha ijobiy yutuqlar majmuasi.
Ma’naviyat - inson ongini aks ettiruvchi barcha ijobiy, ruhiy, intellektual fazilatlar
majmuasi. Mushohada qilish aqlning peshlanishlga olib keladi. Aql ongni sayqallaydi, ong esa
moddiy va ma’naviy manbaga aylanadi. Shu tarzda inson sekin - asta takomillashib, komillikka
erishib boradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
401
Inson axloqining asoslari mazmunan boy va rang-barang ko'rinishlarda namoyon etadi.'
Qur’oni Karimdagi, ha’disi sha’rifdagi asrlar davomida ota-bobolarimiz hayotida tarkib
topgan milliy urf- odatlar, ma’naviyatimiz sarchashmalari Forobiy, Abdurahmon Jo- miy, Alisher
Navoiy va boshqa olimu yozuvchilaming axloq haqidagi fikr mulohazalari hozirgacha o‘z qadr-
qimmatini yo‘qot- magan.Milliy istiqlol mafkurasining ma’naviy, ma’da’niy va yuksa’k ax- loqiy-
ruhiy qadriyati shundaki, u ha’mma vaqt ha’r qanday sha’roitda kishirii halollikka da’vat etadi.
Zotan uning siyosiy aha’miyati va ma’naviy qadriyati ha’m xuddi shu bilan belgilanadi.
Ta’rbiya’da vijdon eng oliy ma’naviy-insomy sifatdir. Vijdon tushunchasi, insonning
vijdoniy sifati, uning ongi, qalbi, aqli va irodasiga bog‘liqdir. Chunki insonning ichki ruhiy
kechinmalarida yaxshilik va yomonlik doimo kurashda bo'ladi.
Agar inson biror ma’naviy vaziyatda o‘z qalbiga quloq solib, irodasini ishga solsa,
g‘arazgo‘ylik, mansabparastlik, molparastlik ka’bi g‘ayri insoniy illatlardan ustun chiqib oqilona
ish ko‘rsa uning vijdoniy sifati yuqoriligini ko'rsatadi. Inson qa’lbida g'ayri insoniy illatlaming
ustun bo'lishi aslida ma’naviy kasallikdir.
Ha’r bir kishi o‘z-o‘ziga, kasbiga, davlatiga, xalqiga, insoniyat- ga, olamga vijdoniy
munosabatda bo‘lishi lozim.
Ja’miyat mafkurasi-milliy istiqlol mafkurasini sha’kllantirishda ka’tta’ ro’l o‘ynaydi.
Ularning merosini o'rganish ta’la’balarni ruhiy- ma’naviy barkamol inson etib
ta’rbiyalashga ka’tta yorda’m beradi.
Mustaqil fikrlash komillikning asosiy belgisidir. Komillik uch bosqichdan iborat:
1.
Jismoniy salomatlik.
2.
Axloqiy poklik.
3.
Aqliy yetuklik.
Bu bosqichlami shakllantirishda mustaqil fikrlash yetakchi ustuvor o‘rin egallaydi.
Mustaqil fikrlash sarchashmasi fahmlash, ya’ni anglashdan, fikr yuritishdan boshlanadi.
Anglash - biror bir g‘oyani (fikmi) tub mazmuniga tushunib yetish.
Tafakkur - inson ongidagi mavjud ilmiy va hayotiy bilimlar majmualaridan keragini
saralab olish va a’ma’liyotga qo‘llash.
Inson mustaqil fikrlash orqali voqelikni umumlast rib, bilvo- sita va bevosita aks ettiradi,
narsa va hodisalar o'rtasidagi ichki, murakkab bog‘lanishlar, munosabatlar, xossalar, xususiyatlar
ha’mda mexanizmlami anglab etadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
402
Binobarm inson muayyan qonun, qonuniyat va voqealaming vujudga kelishi, kechishi,
rivojlanishi ha’mda oqibatini oldindan ko'rib turish imkoniyatiga egadirlar.
REFERENCES
1.
Ш.М. Мирзиёев Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда
барпо этамиз. - Т.: “ Ўзбекистон”, 2016.
2.
Ш.М Мирзиёев. Танқидий таҳлил, қатъий тартиб - интизом ва шахсий жавобгарлик –
ҳар бир раҳбар фаолиятини кундалик қоидаси бўлиши керак. - Т.:” Ўзбекистон”, 2017.
3.
I. Karimov. O‘z kelajagimizni o‘z qo'limiz bilan qur- moqdamiz. - T., «O'zbekiston», 1998.
4.
A Avloniy. Turkiy guliston yohud axloq». - T., 1994.
5.
Mutafakkiriar axloq va adolat haqida. T., «Adolat», 1995.
6.
Pedagogika.O‘quv qo‘llanma. A.Munawarov tahriri ostida, - T., 1996.
7.
M. Mahmudov. Komil inson shaxsi va ijtimoiy tajriba // «Pedagogik mahorat»
8.
A lbrohimov, X.Sultonov, N.Jo'rayev. Vatan tuyg'usi. - T., «0‘zbekiston», 1996.
Internet saytlari:
9.
www. tdpu. Uz
10.
www. pedagog. Uz
11.
www. Ziyonet. uz
