ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
403
VITAGEN TÁLIMDI ÁMELGE ASIRIWDÍŃ METODOLOGIYALÍQ TIYKARLARI
D.Dawletnazarova
Ájiniyaz atındaǵı NMPI dıń Pedagogika kafedrası assistent oqıtıwshısı
https://doi.org/10.5281/zenodo.15049880
Annotaciya.
Bu maqolada vitagen talimni amalga oshirishning metodologik asoslari va
vitagen talimning tamoyillari haqida sóz etiladi.
Tayanch sózlar:
Óquvchi, óqituvchi, tálim, tárbiya, talaba, vitagen texnologiya,
kompetenciya.
ВНЕДРЕНИЕ ОБУЧЕНИЯ VITAGEN МЕТОДОЛОГИЧЕСКАЯ ОСНОВА
Аннотация.
В этой статье речь идет о методологических основах реализации
витагенного образования и принципах витагенного образования.
Ключевые слова:
Ученик, учитель, образование, воспитание, студент, витагенная
технология, компетенция.
METHODOLOGICAL BASIS OF IMPLEMENTING VITAGEN TRAINING
Abstract.
This article discusses the methodological foundations for implementing vitagenic
education and the principles of vitagenic education.
Keywords:
Student, teacher, education, upbringing, student, vitagenic technology,
competence.
Tálim natiyjeliligin asırıwda ayrıqsha zamanagóy jantasıwlarınan biri bul innovciyalıq
jantasıw bolıp, bunda oqıtıw processlerin shólkemlestiriwde forma, metod hám qurallardıń óz-ara
muwapıqlıǵın esapqa alǵan halda tańlaw tiykarında oqıtıwshı hám tálim alıwshılardıń
sherikligidegi iskerligin rawajlandırıw esaplanadi. Jáhán standartları talaplarına juwap beretuǵın
zamanagóy shınıǵıwlar processinde dástúriy sabaq yaǵnıy túsindiriw, lekciya, ámeliy hám
laboratoriya sabaqları menen bir qatarda oqıwshılar, talabalar bilimin asırıwda oyın
texnologiyaları, mashqalalı máselelerdi sheshiw, keys- stadi (keys- study) texnologiyaları hám
basqalardan nátiyjeli paydalanıw múmkin.
Ádette oqıw procesine alıp kirilip atırǵan jańalıqlar bilim alıwshı tárepinen aktiv
qızıǵıwshılıq penen kútip alınadı, ásirese bul jańalıqlar interaktivlik hám oyın kórinisinde bolsa.
Usınıń menen birgelikte ılım- texnika jetiskenliklerinen sabaq processinde paydalanıw
tálim beriw procesi múmkinshiliklerin keskin keńeytiwi múmkin.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
404
Házirgi kúnde tálim processine vitagen jantasıwdıń ózgesheligi aktuallasıp barmaqta.
Xosh, vitagen tálim degenimizdiń ózi ne? Bul qanday jantasıw?
Vitagen – vita (lat.) – turmıs, genesis (lat.) – tuwılıw (payda bolıw), yaǵnıy turmıstan
tuwılǵan. Vitagen tálim – shaxs (oqıwshı, talaba) tıń turmıslıq tájiriybesin aktuallastırıw (talap),
onıń intellektuallıq hám psixologiyalıq potencialınan oqıw maqsetlerinde paydalanıw tiykarında
oqıtıw bolıp tabıladı. Túsinikler arasındaǵı ayırmashılıq vitagenge baǵdarlanǵan tálimniń maqseti
shaxstıń intellektuallıq hám psixologiyalıq potencialında sáwleleniwinen ibarat. Bunda shaxstıń
turmıs tájiriybesin turmıslıq tájiriybege ózgertiwdi názerde tutadı. Turmıs tájiriybesi - bul insan
tárepinen jasamaytuǵın, tek gana oniń sanası menen baylanıslı informaciya. Turmıslıq tájiriybe -
insan ózi (sonıń ishinde, talaba) basınan keshirgen, ol sezgen, oylaǵan, úgit-násiyatlaǵan hám uzaq
múddetli yadında saqlanıp, ol ushın jeke áhmiyetli bolıp qalgan maglıwmat bolıp esaplanadı.
Talabanıń roli, onıń biliw procesiniń teń huqıqlı qatnasıwshısı yagniy tek obyektiv emes,
al biliw iskerliginiń subyekti de bolıp tabıladı.
Rossiyalı pedagog A. S. Belkin vitaminli bilim beriw texnologiyasın islep shiqtı hám
sınaqtan ótkerdi. Vitagen bilimlendiriw insannıń turmıslıq tájiriybesin, pedagogikalıq maqsetler
ushın jeke hám intellektuallıq potencialın aktuallastırıwǵa tiykarlanǵan bilimlendiriw bolıp
esaplanadı. Vitamin bilimlendiriw sheńberinde turmıslıq tájiriybe úlken áhmietke ie. Biraq, turmıs
tájiriybesi hám turmıs tájiriybesin parıqlaw kerek.A. S. Belkinnin sózlerine qaraǵanda, bul túrli
mazmunǵa iye bolgan pútkilley basqa túsinikler bolip tabıladı. turmıslıq tájiriybe-bul ģárezsiz
túrde qolga kirgizilmegen, biraq insannıń ómir hám iskerliktiń belgili bir táreplerin túsiniwine
tiykarlangan turmıslıq málimleme bolip tabıladı. vitagen tálim texnologiyasınıń tiykargı wazıypası
tómendegilerden ibarat.[1]
Vitaminlı tálim texnologiyasınıń konceptual qaǵıydaları tómendegilerden ibarat:
golografik ong - hár bir insan rawajlanıwınıń (hárekettiń) kóplep tárepleriniń kombinaciyası
sıpatında qaraladı. Hár qanday bilimlendiriwdiń tiykarın insan ómiri (vita) quraydı. Pedagogikalıq
mashqalalardı tabıslı sheshiw ushın balanıń barlıq qábiletlerin anıqlaw hám rawajlandırıwdan
ibarat. Bilim beriw procesiniń nátiyjeliligi kóp tárepleme oqıtıwshı hám oqıwshınıń birge
islesiwine baylanıslı. Oqıtıwshı hám oqıwshı sıpatında shaxstıń turmıslıq tájiriybesine súeniw.
Turmıslıq tájiriybelerdi bilimlendiriw qádiriyatlarına aylandırıw.
Vitagen tálimdi ámelge asırıw jolları tómendegilerden ibarat bolıp esaplanadı:
1. Vizualizaciya járdeminde vitagen tájiriybesiniń quramın anıqlaw.
2. Túrli sorawlar arqalı vitagen tájiriybesin anıqlaw.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
405
3. Vitagen tájiriybesin oqıw procesiniń barlıq qatnasıwshıları tárepinen tastıyıqlaw arqalı
anıqlaw.
4. Vitagen tájiriybesin analizlew. Onıń tábiyatı hám kólemin ashıp beriw, olar arasında
baylanıstı ornatiw.
5. Vitagen tájiriybesin klassifikaciyalaw ushin tiykarın anıqlaw, onı klassifikaciyalaw. Hár
qıylı bilim tarawındaǵı vitagenge tán bolǵan maǵluwmatlardı birlestiriw.
6. Maqsetli pedagogikalıq tásir ótkeriw imkaniyatın anıqlaw integraciyalasqan bilim,
kónlikpe hám qatnasıqlardı qáliplestiriw.
7. Túrli tarawlarda ilimiy bilimlerdi qurıwda vitagen tájiriybesinen paydalanıw shártlerin
anıqlaw.
Bilimlendiriw procesine turmıslıq tájiriybesi joqarı bolǵan qatnasıwshılardı tartıw arqalı
talabalardıń kóz- qarasın keńeytiw. Oqıtıwshınıń turmıslıq tájiriybesine súyeniw-bilimlerdi
qádiriyatqa aylandırıwdıń tiykarǵı jolı.
• Tirishilik tájiriybe shaxsqa bilim alıw procesinde potenciallıq qábiletlerdi júzege shıǵarıw
imkaniyatın beredi.
• Tirishilik tájiriybelerinen kóp ólshemli paydalanıw kerek.
• Oqıwshınıń aqılıy (intellektual) potencialın jedellestiriw shaxstı húrmet etiwge
tiykarlanıwı kerek.
Vitagen texnologiyasın ámelge asırıwda tálim procesine kompetensiyalıq jantasıw. Tálim
strategiyalıq wazıypası bolıp oqıw jaǵdaylarınan sırtta nátiyjeli háreket ete alatuǵın, óz kásiplik
iskerliginde júzege keletuǵın úlgili hám mashqalalı máselelerdi sheshe alatuǵın kompetentli
qánigeniń tayarlıǵı esaplanadı. Komepetentli tayarlıq modeline ótiw shárayatında joqarı mektepte
kompetentli jantasıwdı qollaytuǵın oqıtıw texnologiyaların anıqlaw ayrıqsha aktuallıqqa iye
boladı. Kompetenciyalardıń jıyındısın (berilgen pán salasında nátiyjeli iskerlik ushın zárúr bolǵan
bilim hám tájiriybeniń bar ekenligi) kompetentlik dep ataydı. Kasiplik tálimde kompetentlik ol
yamasa bul tarawda bilim hám tájiriybelerdiń jıyındısı yamasa anıq jumıs ornı yamasa atqarılıp
atırǵan jumıstıń ózgerip turatuǵın talaplarına uyqas tásir etiwge múmkinshilik beretuǵın ulıwma
hám kásiplik tayarlıq dárejesi bolıp tabıladı. Kompetentlik hám kompetenciyalar arasında tuwrı
hám inversiyalıq (keri) baylanıslılıq bar. Muslimov N.A bir qansha kásiplik kompetenciyalar
túrlerin ajratadı, olar kásiplik iskerlikte adam jetikligin kórsetedi: Kompetenciya atı mazmunı
arnawlı jeterli joqarı dárejede óz kásiplik iskerligin iyelew; talabalardıń tabısqa erisiw ushın
jaǵdaylar jaratıw; kognitiv (biliw) qızıǵıwshılıqlardı rawajlandırıw ilimiy dúńyaǵa kóz-qaras
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
406
tiykarların tabıslı qáliplestiriw; qarım- qatnas mádeniyatın qáliplestiriw; óz- ózin baqlaw hám
bahalawdı qáliplestiriw hám taǵı basqa.[2]
Ye. S. Zair-Bektiń izertlew jumısında kásiplik kompetentliktiń qáliplesiwine qaratılǵan
tómendegi kompetenciyalar anıqlanǵan:
- oqıtıw hám oqıtıw metodikası bilimin integraciyalaytuǵın kásip tálimi pedagogınıń
arnawlı kompetenciyaları;
- maqsetli kompetenciya - pedagogtıń ulıwma kásiplik hám arnawlı kásiplik pánlerdi
oqıtıw maqsetlerin anıqlay alıwı;
- mazmunlıq kompetenciya – ulıwma kásiplik hám arnawlı kásiplik pánlerdi oqıtıw
mazmunın anıqlay alıw;
- monıtoringli kompetenciya - oqıtıw nátiyjelerin baqlay alıw.
Ilimpaz A. Shayusufova “Vitagen tálim oqıtıwda teoriya hám ámeliyatta úyqaslıǵın
támiyinlew procesi subyektleriniń birgeliktegi xızmetin shólkemlestiriw ushın eń tuwrı jol bolıp,
onda auditoriya hám óz betinshe tálim aralasıp ketedi. Subyekt- obyekt qatnasıqlarına
golografikalıq qatnas úlken kólemdegi materiallardı ózlestiriw tiykarında vitagen tálimdi ámelge
asırıwdan ibarat. Vitagen maǵluwmatlar tirishilik tájiriybeniń bir neshe basqishların óz ishine
aladı; 1. Maǵlıwmatlar parıqlanbay qabıl etiledi. 2. Bahalawshı- filtrlewshi shaxs. 3. Qatań tártipke
iye boliw- maǵlıwmatlar sanalı túrde yadlap qalıwǵa qaratılgan boladı”- degen pikirlerdi
bildiredi.[2]
Juwmaq etip sonı aytıwımız múmkin tájiriybelerimiz sonı kórsetedi joqarı bilimlendiriw
sistemasında vitagen tálim múmkinshiliklerin keń kólemde ámeliy áhmiyet talap etpekte.
Talabalardı kásiplik iskerlikke tayarlawda olarnıń turmıslıq tájiriybesin anıqlaw hám usı
tájiriybe sheńberinde onıń bilimlerin jetilistiriw múmkin. Turmıslıq tájiriybe hám ámeliy
kónlikpeler tálimniń joqarı sıpatta dúziliwi múmkinshiligin de asıradı. Usı sebepten búginniń hár
bir pedagogı vitagen tálim texnologiyasın túsiniwi hám onı óz iskerligine aktiv nátiyjeni ámelde
paydalanılıp barıwı kerek.
REFERENCES
1.
Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда
барпо этамиз. - Т.: “ Ўзбекистон”, 2016.
2.
Мирзиёев Ш.М. Танқидий таҳлил, қатъий тартиб - интизом ва шахсий жавобгарлик –
ҳар бир раҳбар фаолиятини кундалик қоидаси бўлиши керак. - Т.:” Ўзбекистон”, 2017.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
407
3.
Белкин А. С., Жукова Н. К. (1999) Витагенное образование: голографический подход.
Екатеринбург;
4.
Шаюсупова А. “Замонавий таълимда витаген технологиялардан фойдаланиш”
//Образование и инновационные исследования 2021. №5
5.
Muslimov N.A vaboshqalar. Innovatsion ta’lim texnologiyalari. O‘quv-metodik qo‘llanma.
– T.: «Sano-standart», 2015. 208-b.
6.
Бордовская Н., Реян А. Педагогика. –Санкт-Петербург: 2001. С.32
7.
Педагогика /А.Қ.Мунавваровнинг умум. таҳ. остида. – Т.: “Ўқитувчи”, 1996. 200-б.
8.
Saparbaev T Psixologiya teoriyası hám tariyxı (Psixologiya teoriyası) oqıw qollanba T. “
Yosh avlod matbaa ”.2023
9.
Saparbaev T. Mámbetiyarov SH Óspirim jası balaları minez-qulqındaǵı krizislik
jaǵdaylardıń pedagogikalıq-psixologiyalıq ózgeshelikleri (oqıw-metodikalıq qollanba ).
Nókis .2024
