Mart, 2025-Yil
204
BOSHQARUV KOMPETENSIYALARINING ME`YORLARI VA MODULI
Abdug’aniyev Otabek Abduxamidovich
Toshkent kimyo texnologiya instituti
Yangiyer filiali direktorining birinchi o‘rinbosari.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15052559
Annotatsiya.
Ushbu maqola boshqaruv kompetensiyalarining me'yorlari va modullarini
tahlil qiladi. Zamonaviy rahbarlar uchun zarur bo'lgan asosiy kompetensiyalar, ularning
me'yorlari va modullari, shuningdek, ushbu kompetensiyalarni rivojlantirish yo'llari ko'rib
chiqiladi. Maqolada kompetensiyalarni baholash tizimi va uning tashkilot samaradorligiga ta'siri
ham muhokama qilinadi.
Kalit so'zlar:
boshqaruv, kompetensiya, me'yorlar, modullar, baholash, rivojlantirish,
samaradorlik.
Aннотация.
В данной статье анализируются нормы и модули управленческих
компетенций. Рассматриваются ключевые компетенции, необходимые современному
руководителю, их нормы и модули, а также пути развития этих компетенций. В статье
также обсуждается система оценки компетенций и ее влияние на эффективность
организации.
Ключевые слова:
управление, компетенция, нормы, модули, оценка, развитие,
эффективность.
Abstract.
This article analyzes the norms and modules of managerial competencies. It
examines the key competencies required for modern managers, their norms and modules, as well
as ways to develop these competencies. The article also discusses the competency assessment
system and its impact on organizational effectiveness.
Keywords:
management, competency, norms, modules, assessment, development,
effectiveness.
Boshqaruvni jamiyatning iqtisodiy negizi bilan bog‘lab, shu bilan birga boshqaruvning ikki
tashkiliy-texnikaviy va ijtimoiy-iqtisodiy tomonlarini hisobga olgan holda o‘rganish lozim.
Tashkiliy-texnikaviy boshqaruv mehnat unumdorligi va ishlab chiqarish samaradorligining
oshishi uchun sharoit yaratishga imkon beruvchi faoliyat turidan iboratdir.
Ijtimoiy-iqtisodiy boshqaruvning maqsadi ishlovchilar samarali mehnat qilishi uchun
sharoit yaratish, ularni ijtimoiy himoya qilishning ishonchli umumdavlat tizimini shakllantirish,
bandlikni ta’minlash va aholining kam ta’minlangan qatlamlarini qo‘llab-quvvatlashdan iboratdir.
Mart, 2025-Yil
205
Boshqaruvning mohiyati ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar darajasi, ishlab chiqarish
kuchlarining rivojlanishi va iqtisodiy aloqalarning murakkablashuvi bilan kengayib boradi.
O‘zbekistonda boshqaruv kadrlari soni yuz mingdan ortiq, ularning hammasini bir yilda
yoki bir vaqtning o‘zida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat boshqaruvi
akademiyasi va uning filiallarida o‘qitish imkoniyati vaqt nuqtai nazaridan cheklangan.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining boshqaruv kadrlariga qo‘yayotgan talablari,
davlatning bugungi siyosati, shuningdek, global pandemiya sharoitidagi islohotlar jarayonidagi
o‘zgarishlar har bir davlat xizmatchisining o‘z ustida mustaqil ishlashini talab etadi.
O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha
Harakatlar strategiyasining “Davlat boshqaruvi tizimini isloh qilish”, deb nomlangan 1.2. bandida
Davlat boshqaruvini markazlashtirishdan chiqarish, davlat xizmatchilarining kasbiy tayyorgarlik,
moddiy va ijtimoiy ta’minot darajasini oshirish, iqtisodiyotni tartibga solishda davlat ishtirokini
bosqichma-bosqich qisqartirish orqali davlat boshqaruvi hamda davlat xizmati tizimini isloh qilish
vazifasi belgilangan.
Boshqaruvning tashkiliy-farmoyish usullari boshqaruvchi va boshqariluvchi tizimlar
samarali faoliyat yuritishini ta’minlovchi ta’sir etish tizimidan iboratdir. Boshqaruvning tashkiliy-
farmoyish usullari iqtisodiy usullarni to’ldirib, bozor iqtisodiyoti qonunlari. Huquqiy aktlarni
hisobga olish va bajarishga asoslanadi. Farmoyish vositasida ta’sir etish bajarish muddatlari bilan
farq qiladi. buyruq va farmoyishlar uzoq yoki qisqa muddatda mo’ljallangan bo’ladi.
Boshqaruvning ijtimoiy-psixologik usullari - bu ishlab chiqaruvchi va ayrim shaxslarga
ularning ijtimoiy ehtiyojlari va psixologik xususiyatlariga ta’sir etish bilan boshqarish vositasidir.
Boshqaruvning ijtimoiy-psixologik usullarini qo’llash korxonada yuz berayotgan ijtimoiy
hodisalarni chuqur o’rganish xodimlar nerv tizimi kayfiyatiga ta’sir etuvchi psixologik (ruhiy)
omillarni bilishni talab etadi
Ijtimoiy tartibga solish usullari turli guruhlar va shaxslar maqsadi va manfaatlarini aniqlash
va rostlash yo’li bilan ijtimoiy munosabatlarni tartibga solish va uyg’unlashtirish maqsadida
qo’llaniladi. Boshqaruv uslubi vaziyatga qarab o'zgarishi mumkin, rahbar doimo takomillashib
borishi, har bir vaziyatga mos boshqaruv uslubini tanlay olishi kerak. Odob rahbarning kasbiy
xulq-atvori axloqining eng muhim tomoni hisoblanadi. Uni bilish zaruriy kasbiy sifat bo`lib, uni
doimiy ravishda takomillashtirib borish kerak.
Shaxsiy axloq odatda oiladagi tarbiya, ijtimoiy muhit, axloqiy fazilatlar, qadriyatlar tizimi
va hayotning eng muhim daqiqalarida amalga oshiriladigan tanlovlar ta'sirida shakllanadi.
Mart, 2025-Yil
206
Shaxsiy etikadan farqli o'laroq, rahbarning etikasi ishdagi xulq-atvor normalarini
belgilaydi. Etika menejerning malakasini belgilaydi, uni tashkilotning xodimlarga va
xodimlarning tashkilotga munosabati kabi masalalar bilan shug'ullanishga majbur qiladi.
Tashkilot ichida shaxsning axloqiy me'yorlariga rahbarlar katta ta'sir ko'rsatadi. Ularning
xulq-atvori namuna bo'lib, ko'plab tashkilotlar qabul qilgan maxsus axloqiy sinflar, belgilangan
me'yorlar yoki rasmiy xulq-atvor va axloqiy kodekslardan ancha kuchliroq bo'lgan madaniy
kontekstni yaratadi.
Rahbarga qo‘yiladigan muhim talablardan biri — kundalik mayda ishlar bilan band bo‘lib
qolmaslik shuningdek, korxona faoliyati uchun katta ahamiyatga ega bo‘lgan, ya’ni rahbardan
boshqa hech kim hal eta olmaydigan masalalarga diqqat e’tiborni qaratishdir. Rahbar “Bajarish
qiyin emas, balki o‘ylab topish qiyin” degan rus maqolini yodda tutishi kerak. Bu xususida P. M.
Kerjensev bunday degan edi: “Agar rahbar har xil mayda-chuyda ishlar bilan o‘ralashib qolib,
ularga o‘z vaqtini sarflasa, bu juda xunuk ish bo‘ladi. Tashkilotchining vazifasi ishni boshqalarga
toshpirish, o‘zi esa shu ishning bajarilishi ustidan rahbarlik va nazorat qilishi kerak” deb aytgan.
Boshqaruv kompetensiyalarining me'yorlari va moduli tashkilot maqsadlariga erishish
uchun zarur bo'lgan bilim, ko'nikma va qobiliyatlarni belgilaydi. Bu me'yorlar va modullar
rahbarlarni baholash, ularni rivojlantirish va samarali boshqaruv tizimini yaratish uchun asos bo'lib
xizmat qiladi. Ular odatda quyidagi asosiy yo'nalishlarni qamrab oladi:
Asosiy kompetensiyalar:
-Strategik fikrlash: Tashkilotning kelajagini ko'ra bilish, strategik maqsadlarni belgilash,
resurslarni samarali taqsimlash va tashqi muhitdagi o'zgarishlarga moslashish.
-Natijaga yo'naltirilganlik: Aniq maqsadlar qo'yish, vazifalarni bajarishda yuqori
natijalarga erishishga intilish, samaradorlikni oshirish va resurslardan oqilona foydalanish.
-Qaror qabul qilish: Muammolarni tahlil qilish, axborotni to'plash, alternativ yechimlarni
baholash va oqilona qarorlar qabul qilish, qarorlarning oqibatlarini oldindan ko'ra bilish.
-Innovatsiyalarni boshqarish: Yangi g'oyalarni yaratish va amalga oshirish, ijodkorlikni
rag'batlantirish, o'zgarishlarga moslashish va raqobatbardoshlikni oshirish.
-Xodimlarni boshqarish: Jamoani shakllantirish, xodimlarni motivatsiya qilish, ularning
salohiyatini rivojlantirish, delegatsiya qilish va nazoratni amalga oshirish.
-Kommunikatsiya: Effektiv muloqot qilish, faol tinglash, fikrlarni aniq va ravshan ifoda
etish, konfliktlarni boshqarish va hamkorlikni rivojlantirish.
-O'zini o'zi boshqarish: O'z vaqtini va resurslarini samarali boshqarish, stressga
chidamlilik, o'z-o'zini rivojlantirish va professional o'sishga intilish.
Mart, 2025-Yil
207
-Axloq va qadriyatlar: Yuksak axloqiy me'yorlarga amal qilish, halollik, adolatlilik,
mas'uliyatlilik va tashkilot qadriyatlariga sodiqlik.
-Tahlil qilish va muammolarni hal qilish: Murakkab vaziyatlarni tahlil qilish,
muammolarni aniqlash va ularni hal qilish uchun samarali yechimlarni topish.
Me'yorlar va modullarni ishlab chiqish:
Kompetensiyalar me'yorlari va moduli ishlab chiqilganda quyidagi jihatlarga e'tibor berish
kerak:
-Tashkilotning strategik maqsadlari: Kompetensiyalar tashkilotning umumiy strategiyasi
va maqsadlariga mos kelishi kerak.
-Lavozimning talablari: Har bir lavozim uchun zarur bo'lgan kompetensiyalar aniq
belgilanishi kerak.
-Sanoatning o'ziga xos xususiyatlari: Kompetensiyalar sanoatning talablari va o'ziga xos
xususiyatlarini hisobga olishi kerak.
-O'lchovlilik: Kompetensiyalar o'lchanadigan va baholanadigan bo'lishi kerak.
Misol:"Strategik fikrlash" kompetensiyasi uchun quyidagi me'yorlar belgilangan bo'lishi
mumkin:
1-Modul (Boshlang'ich): Tashkilotning strategik maqsadlarini tushunadi va ularga erishish
yo'llarini izlaydi.
2-Modul (O'rtacha): Tashkilotning strategik rejasini ishlab chiqishda ishtirok etadi va uni
amalga oshirishda faol rol o'ynaydi.
3-Modul (Yuqori): Tashkilotning strategik yo'nalishini belgilaydi, innovatsion g'oyalarni
ilgari suradi va ularni amalga oshirishni ta'minlaydi.
Yuqoridagi misol kompetensiyalar me'yorlari va modullarining faqat bir ko'rinishidir. Ular
tashkilotning ehtiyojlariga qarab farq qilishi mumkin. Eng muhimi, ular aniq, o'lchanadigan va
tashkilot maqsadlariga erishishga xizmat qilishi kerak.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi. PF-
5712-son Farmoni, 2019 yilning 29 aprel.
2.
O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiya-si. PF-
5847-son Farmoni, 2019 yil 8 oktyabr.
3.
N.Rahmatullayeva, A.Kamolov. Ijtimoiy menejment. // O‘quv qo‘llanma. - T.: “Iqtisod-
Moliya”, 2017. - 288 b
Mart, 2025-Yil
208
4.
. I.Mahmudov. Boshqaruv professionalizimi: psixologik tahlil. // - Toshkent: “Akademiya”
nashriyoti, 2011. - 304 bet
5.
O.Salimov, Q.Quronboyev, M.Bekmurodov, L.Tangriyev. Boshqaruv hikmati. // - Toshkent:
G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, “Ta’lim” nashriyoti, 2018, - 168 bet
