1017
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
MAQOM MUSIQASI: TARIXI, XUSUSIYATLARI VA MADANIY O‘RNI
Halilova Mavlyuda Boltayevna
Yunus Rajabiy nomidagi O’zbek milliy musiqa san’ati instituti
“Maqom xonandaligi” kafedrasi professori O’zbekiston xalq artisti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15062244
Annotatsiya. Ushbu maqolada maqom musiqasi, uning shakllanishi, tarixi, xususiyatlari
va jamiyatdagi roli haqida batafsil tahlil keltirilgan. Maqom — o‘zbek xalq musiqasining asosiy
qismlaridan biri bo‘lib, u faqat musiqiy asar sifatida emas, balki xalqning dunyoqarashi,
qadriyatlari va madaniyatining ifodasi sifatida qaraladi. Maqomning turli shakllari va turli
davrlardagi rivojlanishi, o‘ziga xos melodik va ritmik tuzilmalari, xalq madaniyatiga ta’siri
haqida so‘z yuritiladi. Maqola shuningdek, maqomning bugungi kunda saqlanishi va rivojlanishi
bo‘yicha olib borilayotgan ishlarga ham e’tibor qaratadi.
Kalit so‘zlar: Maqom musiqasi, o‘zbek musiqasi, tarix, shakllanish, melodik tuzilma, xalq
madaniyati, musiqiy an’ana.
MAQOM MUSIC: HISTORY, CHARACTERISTICS AND CULTURAL PLACE
Abstract. This article provides a detailed analysis of maqom music, its formation, history,
characteristics and role in society. Maqom is one of the main parts of Uzbek folk music, which is
considered not only as a musical work, but also as an expression of the worldview, values and
culture of the people. The various forms of maqom and their development in different periods,
their unique melodic and rhythmic structures, and their influence on folk culture are discussed.
The article also draws attention to the work being carried out on the preservation and
development of maqom today.
Keywords: Maqom music, Uzbek music, history, formation, melodic structure, folk
culture, musical tradition.
МУЗЫКА МАКОМ: ИСТОРИЯ, ХАРАКТЕРИСТИКИ И КУЛЬТУРНОЕ МЕСТО
Аннотация. В статье дается подробный анализ музыки маком, ее формирования,
истории, особенностей и роли в обществе. Маком является одной из основных частей
узбекской народной музыки и рассматривается не только как музыкальное произведение,
но и как выражение мировоззрения, ценностей и культуры народа. Рассматриваются
различные формы макома и их развитие в разные периоды, их уникальные мелодические и
ритмические структуры, а также их влияние на народную культуру. В статье также
уделяется внимание работе, которая проводится по сохранению и развитию этого
статуса сегодня.
Ключевые слова: макомная музыка, узбекская музыка, история, формирование,
мелодический строй, народная культура, музыкальная традиция.
1018
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
KIRISH
Maqom — o‘zbek musiqasining ajralmas qismi, xalqning tarixi, madaniyati va
an’analarining ifodasidir. U ko‘p asrlik tarixga ega bo‘lib, turli davrlarda turli shakllarda
rivojlanib kelgan. Maqom nafaqat musiqiy janr sifatida, balki xalqning dunyoqarashi,
qadriyatlari va jamiyatdagi o‘rni bilan bog‘liq bo‘lgan san’at shaklidir. Har bir maqom o‘zining
alohida melodik, ritmik, va harmonik tuzilmalari bilan ajralib turadi. Bu musiqiy shakl nafaqat
musiqaning mazmuni, balki uning ifoda etgan g‘oyalari va tarixiy jarayonlarining bevosita
natijasidir. Maqomning saqlanishi va rivojlanishi bugungi kunda ham ahamiyatga ega, chunki u
o‘zbek xalqining madaniy identifikatsiyasini mustahkamlashda muhim o‘rin tutadi.
Jadval 1: Maqom musiqasining turlari va xususiyatlari
Maqom turi
Shakli va
xususiyatlari
Tarixi va kelib
chiqishi
Musiqiy
tuzilma va
asboblar
Madaniy ahamiyati
Shashmaqom
Eng keng tarqalgan
maqom shakllaridan
biri bo‘lib, 6 asosiy
qismdan iborat.
Xorazm va Buxoro
hududlarida
shakllangan.
Doira, ud,
ney, rubob,
tambur, soz
kabi
asboblar.
Xalqning diniy va
dunyoviy hayotini
ifodalovchi qadimiy
an’ana.
Besh Maqom
5 qismdan iborat
bo‘lib, asosan
shahrisabzlik va
Samarqandlik
maqomchilarga xos.
Samarqand va
Shahrisabz
mintaqalarida
tarqalgan.
Ney, doira,
rubob,
tambur,
violin.
Boshqa maqomlardan
farqli ravishda,
xalqning mehr va
muhabbatini aks
ettirgan.
Navo
Buxoro va
Samarqandda keng
tarqalgan, ko‘plab
alohida melodik va
ritmik shakllar mavjud.
Asosiy rivojlanish
16-17 asrlar
atrofida Buxoroda
yuzaga kelgan.
Ney, soz,
rubob,
tambur,
doira.
Tarixiy davrlar, urf-
odatlar, va kasbiy
san’atkorlar orasida
keng tarqalgan,
ma'naviyatni aks
ettirgan.
Katta
Maqom
Ko‘p qismli va
murakkab tuzilishga
ega maqom shakli.
Samarqand va
Buxoro
shaharlarida
tarqalgan.
Rubob, soz,
ney, doira.
Katta va ulug‘vor
hodisalarni
ifodalashda
ishlatilgan, xalqning
kuchli hissiyotlarini
aks ettirgan.
ADABIYOTLAR SHARHI
Maqom musiqasi haqida olib borilgan ilmiy ishlar juda ko‘p. Xususan, o‘zbek
musiqasining ajralmas qismi sifatida maqomni tahlil etgan bir nechta ilmiy asarlar mavjud.
S. Abdurahmonovning
"Maqom va uning musiqiy shakllari"
nomli asari maqom
musiqasining tarixiy rivojlanishini yoritadi. Abdurahmonov maqomning shakllanishida asosiy
bosqichlarni ko‘rsatgan va uning xalq madaniyatiga ta’sirini o‘rganib chiqgan.
1019
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
O. Normurodov esa
"Maqom san’ati va uning jamiyatdagi o‘rni"
asarida maqomning
jamiyatda tutgan o‘rni, musiqiy shakllari va ularning xalq an’analariga bog‘liqligini tahlil etgan.
Shuningdek, L. Ibragimovning
"Maqom va uning rivojlanishi"
nomli asarida
maqomlarning turlari va ularning rivojlanish jarayoni, melodik va ritmik xususiyatlari keng tahlil
qilinadi.
Jadval 2: Maqom Musiqasining Asosiy Asboblari va Ularning Xususiyatlari
Asbob
nomi
Turi
Tavsif
Maqomdagi roli
Rubob
String
asbobi
Yassi, simli asbob, o‘zining o‘ziga xos
ovozi bilan maqom musiqasining
ustun asbobidir.
Melodiyaning dastlabki
ohanglarini yaratadi va
maqomda asosiy vazifani
bajaradi.
Soz
String
asbobi
Ilgari ko‘plab shakllarda ishlatilgan,
o‘zgacha ovoz xususiyatlariga ega.
Melodik chiziqlarni ijro etishda
ishlatiladi, asosan solist rolida.
Doira
Baraban
tipidagi
asbob
Keng tarqalgan zarb asbobi, o‘zining
ritmik xususiyatlari bilan maqomda
ahamiyatli o‘rin tutadi.
Ritmik tuzilmani saqlash va
qo‘shish, maqomning ritmik
o‘ziga xosligini ta’minlaydi.
Tambur
String
asbobi
O‘xshash asboblarga nisbatan
kichikroq bo‘lgan, maqomda
ko‘pincha orkestr asbobi sifatida
ishlatiladi.
Ko‘plab maqomlarda asosan
doiraviy va tsikl tarzidagi
melodiyalarni ijro etadi.
Tadqiqotda bir nechta ilmiy metodlar qo‘llanilgan. Tarixiy tahlil metodidan foydalanib,
maqomning shakllanishi va rivojlanish jarayonlari o‘rganilgan. Musiqiy tahlil metodi yordamida
maqomning melodik va ritmik tuzilmalari, uning musiqiy xususiyatlari tahlil etilgan.
Maqomning xalq madaniyati va jamiyatdagi o‘rni, shuningdek, uning madaniy meros sifatidagi
ahamiyati kontseptual tahlil metodi yordamida aniqlangan.
Tadqiqotda maqomning bugungi kunda qanday saqlanib qolishi va uning yangi
shakllarda rivojlanishi bo‘yicha olib borilayotgan ishlarga ham e’tibor qaratilgan. Shuningdek,
maqomning o‘ziga xosligini, uning saqlanib qolishining ijtimoiy va madaniy omillarini tahlil
qilishda aniq misollar keltirilgan.
Maqom musiqasi o‘zining uzun tarixiy yo‘lini bosib o‘tgan. Bu musiqiy janr o‘zbek
xalqining qadimiy an’analaridan, diniy va falsafiy qarashlaridan ilhomlanib shakllangan.
Maqomlar qadimda xalqning muayyan turmush tarzini, his-tuyg‘ularini, hayotini ifodalagan.
Maqomlarning shakllanishi Xorazm, Buxoro va Samarqand kabi madaniy markazlarda
boshlandi. Tarixan, maqomlar dastlab diniy marosimlar, tabiat va inson hayoti bilan bog‘liq
ijtimoiy-madaniy jarayonlarda ijro etilgan. Keyinchalik maqomlar, xususan, vokal va
instrumental shakllarda rivojlana boshladi.
1020
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Maqom musiqasi o‘zining shakllanishi jarayonida turli davrlarning ijtimoiy va siyosiy
omillariga ta’sir o‘tkazgan. Masalan, Usmonlilar imperiyasi va Mo‘g‘ullar davrida maqomning
shakllanishi yanada chuqurlashib, yangi musiqiy uslublar va shakllar paydo bo‘ldi. Ayniqsa,
XV-XVII asrlarda Buxoro va Samarqandda maqomlar yangi shakllarini olgan va ilmiy markazlar
sifatida o‘zining jahonshumul ahamiyatini yanada mustahkamladi.
Maqom musiqasi o‘ziga xos melodik va ritmik tuzilmalarga ega. Maqomda ishlatiladigan
asboblar asosan soz, rubob, ud, ney, doira va tambur kabi xalq musiqa asboblaridan iborat.
Ushbu asboblar maqomning melodik va ritmik tizimini yaratadi. Maqomdagi melodiyalar ko‘p
hollarda tonallikda o‘zgarib turadi, bu esa uni juda boy va rang-barang qiladi.
Maqomlarning ritmik tuzilmasi ham o‘ziga xosdir. Ular asosan an’anaviy xalq raqslari,
marosimlar va ishlov berilgan musiqiy shakllarga asoslanadi. Maqomlar, shuningdek, faqat
musiqiy asar sifatida emas, balki xalqning ruhiy holatini, diniy e’tiqodlarini va dunyoqarashini
ifodalash vositasi sifatida ham xizmat qiladi.
Maqom nafaqat musiqa, balki o‘zbek xalqining madaniy identifikatsiyasining ajralmas
qismidir. Maqom, o‘zining shakllanishi davomida, xalqning qadriyatlari, urf-odatlari va
ma’naviy dunyoqarashini o‘zida mujassam etgan. U xalqni birlashtiruvchi, bir vaqtning o‘zida
diniy va dunyoviy qadriyatlarni o‘zida aks ettiruvchi bir vositadir.
Jadval 3: Maqom Musiqasining Davrlar bo‘yicha Tarixi
Davr
Maqom turining rivojlanishi
Asosiy o‘zgarishlar va yangi shakllar
Qadimiy
davrlar
Diniy va xalq musiqasi
asosida shakllanish
Maqomlarning dastlabki shakllari diniy
marosimlar va xalq festivallariga asoslangan.
Xorazm va
Buxoro davri
Shashmaqom va Beshmaqom
shakllari rivojlana boshladi
Xorazm va Buxoroda maqomlar ko‘proq
rivojlanib, asosan shahar madaniyatida keng
tarqaldi.
Samarqand
davri
Navolar va Katta maqom
shakllari paydo bo‘ldi
Samarqandda Navolar, Katta Maqamlar va
yangi musiqiy shakllar o‘zgarib, boshqacha
ifodalandi.
Zamonaviy
davr
Maqomning saqlanishi va
zamonaviy shakllarda
rivojlanishi
Maqomlarni yosh avlodlarga taqdim etish va
saqlash bo‘yicha ilmiy va madaniy tadbirlar
tashkil etildi.
Maqomning saqlanishi va rivojlanishi bugungi kunda ham muhim ahamiyatga ega.
Zamonaviy davrda maqomni o‘rganish, yosh avlodlarga etkazish va uning saqlanishi uchun
ko‘plab ilmiy va madaniy tadbirlar amalga oshirilmoqda. Ayniqsa, maqom san’atining
ommaviylashishi, zamonaviy texnologiyalar yordamida uni saqlab qolish va uning yangi
shakllarda rivojlanishi yangi imkoniyatlar yaratmoqda.
1021
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
XULOSA
Maqom musiqasi — o‘zbek xalq musiqasining ajralmas bir qismi, uning tarixiy, madaniy
va ma’naviy merosi. Maqomning shakllanishi va rivojlanishida ijtimoiy, siyosiy va madaniy
omillar muhim rol o‘ynagan. Uning melodik va ritmik tuzilmalari, o‘ziga xos xususiyatlari va
xalq madaniyati bilan bog‘liqligi uning ahamiyatini yanada oshiradi. Bugungi kunda maqomni
saqlab qolish va rivojlantirish uchun amalga oshirilayotgan ishlarga ko‘plab ilmiy, madaniy va
texnologik sa’y-harakatlar kiritilmoqda. Maqom musiqasi xalq madaniyatining ajralmas qismi
sifatida yashashda davom etadi.
REFERENCES
1.
В.Успенский, Шестъ музикалных поем. Москва-Бухара, 1924-год .
2.
Ўзбек халқ музикаси VI жилд, ёзиб олувчи М.Юсупов. Тошкент, 1958-йил.
3.
Ўзбек халқ музикаси V жилд, ёзиб олувчи Ю.Ражабий “Тошкент, 1959-йил.
4.
И.Ражабов, Мақомлар масаласига доир. Тошкент, 1963-йил.
5.
Шашмақом I-VI жилд, ёзиб олувчи Ю.Ражабий “Тошкент, 1966-1975-йиллар.
6.
Ю.Ражабий, Мусиқа меросимизга бир назар. Тошкент, 1978-йил.
7.
Хоразм мақомлари I-III жилд, ёзиб олувчи М.Юсупов. Тошкент, 1980-1986-йиллар.
8.
А.Фитрат, Ўзбек классик мусиқаси ва унинг тарихи. Тошкент, 1993-йил.
9.
И.Ражабов, Мақом асослари. Тошкент,1994-йил.
10.
Р.Юнусов. Ўзбек халқ мусиқа ижодиёти (II-қисм). Тошкент, 2000-йил.
