946
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
AHMAD DONISH- QOMUSIY OLIM
Sattorova Nargiza Abduraupovna
BuxDpi magistranti.
nargizasattorova1997@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15059664
Annotatsiya.
Oʻzbek va tojik xalqining buyuk farzandi Ahmad Donish Buxoro
amirligining qomusiy olimi, pedagog, islohotchi, olim, munajjim, yozuvchi, faylasuf, mutafakkir,
shoir, davlat arbobi bo‘lgan. XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Ahmad Donish ijodi taʼsirida
ziyolilarning ilgʻor qismining uygʻonishi nafaqat Buxoro amirligida, balki Oʻrta Osiyoda ham
oʻz oʻrniga ega boʻldi. Buxorodagi ilk maorifparvarlik gʻoyalari Ahmad Donishdan boshlangan.
Kalit so‘zlar:
Ahmad Donish, Buxoro, Sadriddin Ayniy, B.G.Gʻofurov, "Navodir-ul-
vaqoe", mulla Ikromcha.
АХМАД ДОНИШ - УЧЕНЫЙ-ЭНЦИКЛОПЕДИСТ
Аннотация.
Ахмад Дониш, великое дитя узбекского и таджикского народов, был
энциклопедистом, педагогом, реформатором, учёным, астролог, писателем, философом,
мыслителем, поэтом и государственным деятелем Бухарского эмирата. В конце 19 —
начале 20 веков под влиянием творчества Ахмада Дониша произошло пробуждение
передовой части интеллигенции не только в Бухарском эмирате, но и в Средней Азии.
Первые образовательные идеи в Бухаре начались с Ахмеда Дониша.
Ключевые слова:
Ахмад Дониш, Бухара, Садриддин Айний, Б.Г. Гафуров,
«Наводир-уль-вакае», мулла Икрамча.
AHMAD DONISH - ENCYCLOPEDIA SCIENTIST
Abstract.
Ahmad Donish, the great child of the Uzbek and Tajik people, was an
encyclopedist, pedagogue, reformer, scientist, astrologer, writer, philosopher, thinker, poet, and
statesman of the Bukhara Emirate. At the end of the 19th century and the beginning of the 20th
century, under the influence of the work of Ahmad Donish, the awakening of the advanced part
of the intelligentsia took place not only in the Emirate of Bukhara, but also in Central Asia. The
first educational ideas in Bukhara started with Ahmed Donish.
Key words:
Ahmad Donish, Bukhara, Sadriddin Ainiy, B. G. Gafurov, "Navodir-ul-
vaqae", Mullah Ikramcha.
Bu qadim Vatanimizdan, ko’hna Buxoromizdan, ne-ne buyuk zotlar yetishib chiqmagan
deysiz. Ularning umumbashariy g’oyalari, ilmiy merosi, oradan necha asrlar o’tsa hamki,
ahamiyatini yo’qotmay kelmoqda. O’zidan munosib iz qoldirgan ana shunday ulug’ siymolardan
biri ulug’ olim va davlat arbobi Ahmad Donishdir.
947
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Yurt tarixi, millat taqdiririga befarq bo’lmagan ma’rifat ahli uning nomini eshitgan,
albatta. Biroq “Ahmad Kalla”, “Ahmadi Maxdum”, “Muhandis” nomlari bilan zamonasida
shuhrat qozongan va ilmiy-adabiy tafakkurning yangilanishiga sezilarli ta’sir ko’rsatgan
allomaning amirlik tuzumini isloh qilish, Rossiya va Yevropa mamlakatlaridan andoza olib,
huquqiy demokratik davlat va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish, turli tabaqa vakillaridan
iborat parlament (mashvarat) tuzish, barcha qonun, nizomlarni shu kengashda ishlab chiqib,
hayotga tatbiq etish, maktab va madrasa fanlari, o’qitish usullarini tubdan yangilash xususidagi
ilg’or qarashlaridan bexabar chiqamiz. U ana shunday hur fikrlari, qomusiy ilmi tufayli Rossiya
imperatori Aleksandr IIning ham nazariga tushgan edi.
Ahmad Donishning tarbiyaviy qarashlari havodan shakllanmagan. U o‘z davrining
deyarli barcha fanlarini o‘rgangan va aslida qomusiy edi. Ammo uning tarbiyaviy qarashlarining
shakllanishida tojik-fors adabiyotimiz namoyandalarining tarbiyaviy g‘oyalari kam rol
o‘ynamagan. U, albatta, ularning bilim, insonparvarlik, boshqaruv va hokazolarning ahamiyati
haqidagi qarashlari bilan tanish edi. Biroq, u Rossiyaga uch marta tashrif buyurib, bu buyuk
mamlakatning shaharsozlik, ilm-fan, madaniyat, ma’muriy ishlar va boshqalardagi taraqqiyotini
ko‘rganida, buyuk pedagogning tanqidiy pozitsiyalari yanada kuchaydi. Ulug‘ ma’rifatparvar har
safar qaytganida ko‘rganlarini Buxorodagi holat bilan qiyoslagan.
S.Ayniy ta’kidlaganidek, “Ahmad Donish doimo o‘z izdoshlari, shogirdlari va
hamrohlari orasida edi. U o‘z taassurotlari va mulohazalari bilan o‘sha paytgacha “shunday
bo‘lishi kerak, degan fikrdan bosh tortgan” Buxoro ziyolilarining mazkur qatlaminining
uyg‘onishiga hissa qo‘shdi.
Jadidlar nomi bilan mashhur bo‘lgan o‘sha ijtimoiy kuchlarni tarbiyalash va
birlashtirishda Ahmad Donish asarlari katta rol o‘ynadi. U zamondoshlari orasida mashhur
boʻlgan, oʻsha davrda ziyolilarning yetakchi qismi uchun maʼlumotnoma boʻlgan “Navodir-ul
vaqoe” (“Eng nodir voqealar”) asari muallifi edi. S.Ayniyning yozishicha, XIX-XX-asrlar
boʻsagʻasida Buxoroda yosh avlod aynan Ahmad Donish ijodi va gʻoyalari asosida tarbiyalangan.
Uning amir hokimiyatining illatlari, amaldorlar, qozi va raislarning suiiste’mollari,
madrasa, uning o‘qitish uslublari va unda o‘qitiladigan narsalar haqidagi tanqidlari haqidagi
asarlari madrasa talabalarining ilg‘or qismi orasida "haqiqiy ma’naviy inqilob" yaratdi. “Uning
kitobining bizga ta’siri shunchalik kuchli ediki, o‘sha davrdagi hayotga bo‘lgan qarashlarimiz,
amir, vazir va mullalar bilan munosabatlarimiz deyarli butunlay o‘zgarib ketdi". Ahmad Donish
g‘oyalari O‘rta Osiyo mintaqasi, xususan, o‘sha davr Buxoroning yetakchi arboblari
dunyoqarashiga ta’sir ko‘rsatdi va XX-asr boshidagi jadidchilik harakatining g‘oyaviy arsenaliga
kirib keldi.
S.Ayniy A.Donishni “Buxoroning qorong‘u ufqidagi tong yulduzi” deb bejiz atamagan.
948
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Markaziy Osiyo bo‘yicha g‘arb olimi Edvard Olvortning fikricha, "Ahmad Donish
mahalliy islohotchilarning nazariy asoschisi bo‘lgan”.
S.Ayniy Ahmad Donishning mashhur “Navodir-ul-vaqoe” (“Nodir voqealar”) asari
buxorolik yoshlarning ma’lum bir qismini rag‘batlantirish uchun muhimligini ta’kidlab, unda
qiziqarli hikoyalar bilan bir qatorda Ahmad Donish “o‘zimiz har kuni kuzatadigan kundalik
hayotning salbiy hodisalarini tasvirlaydi. Bu hodisalarning keskin tanqidi bizni o‘ziga tortdi”.
Natijada, S.Ayniy ta’kidlaganidek, “bu kitob bizda juda katta taassurot qoldirdi, amir va
uning vazirlari, mullalar va o‘sha davrning butun hayoti bizga butunlay yangicha ko‘rinishda
namoyon bo‘ldi”. Shuning uchun ham S.Ayniy o‘zining va safdoshlarining Ahmad Donishning
bu ajoyib asari bilan tanishishini “haqiqiy ma’naviy inqilob” deb bilgan. S.Ayniyning
yozishicha, XIX asr oxirlarida Ahmad Donishning Buxorodagi suhbatdoshlaridan eng
mashhurlari Sharif Maxdum Mo‘tasim, Iso Maxdum, Inoyat Maxdum, Yahyoxo‘ja, Qori
Abdulmajid Zufunun, Mulla Sharif Soat, Mirzo Somiy va boshqalardir.
XX-asr boshlarida bu davrdagi siyosiy voqealar, ayniqsa 1905-1907 yillardagi rus
inqilobi taʼsirida, V.I. Lenin “butun Osiyoni uyg‘otdi”, Ahmad Donishning tarbiyaviy g‘oyalari
tarixda “jadidiya” yoki “jadidchilik” nomi bilan mashhur bo‘lgan yangi g‘oyaviy-siyosiy
harakatning g‘oyaviy manbalaridan biriga aylandi. Jadidlar Ahmad Donishning ma’rifiy
g‘oyasidan chetga chiqmadilar va shu paytgacha da’vo qilganidek “orqaga qadam” ham
tashlamadilar, aksincha, bu g‘oyani yangi usuldagi maktablar, dorixonalar ochish bilan davom
ettirdilar. Jadidchilik harakati Buxoro sharoitida amirning reaktsion, feodal-monarxiya tuzumiga
qarshi yagona muxolifat edi. Shuning uchun ham u dastlab mahalliy ziyolilarning liberal fikrli
qismini qamrab olgan bo‘lsa, asta-sekin ularning doirasi nafaqat ziyolilar vakillari, balki vujudga
kelayotgan mahalliy savdo burjuaziyasi, ishchilar, hunarmandlar va boshqalar hisobiga ham
kengayib bordi.
B.G.G‘ofurovning yozishicha, Ahmad Donishning buyuk xizmatlari shundan iboratki, u
XIX asr oxirida ma’rifatparvarlar guruhini o‘z atrofida birlashtira oldi. Ko‘pchilik Ahmad
Donish ta’sirida amir tuzumining murosasiz tanqidchilariga aylanib, mehnatkash xalqning dardi
va iztiroblarini turlicha his qildi. Ular na amirdan, na uning amaldorlaridan rahm-shafqat
so‘ramasdilar. Ana shu mavqei tufayli ularning hammasi oddiy kambag‘allar bilan birdam bo‘lib,
qolgan umrlarini qashshoqlikda o‘tkazdilar. Ahmad Donish ijodi, ayniqsa, uning “Navodir-ul-
vaqoe” asari ta’sirida qolganlar soni yangicha, ya’ni, amir tuzumiga tanqidiy nazar bilan qaradi,
o‘sib bordi va allaqachon o‘nlab odamlarga aylandi. Ulardan Sharifjon Maxdum Sadri Ziyo,
Sadriddin Ayniy, Mirzo Abdulvohid Munzim va boshqalarni nomlashimiz mumkin, natijada
asoschisi Ahmad Donish bo‘lgan ta’lim-tarbiya g‘oyalari XIX asr oxiri — XX asr boshlaridayoq
o‘zgarib ketdi.
949
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Ahmad Donish ma’rifatparvarligi XIX asr oxirlarida, ayniqsa, XX asr boshlarida nafaqat
buxorolik ziyolilarning ilg‘or qismini, balki Buxoro talaba yoshlari va savdo doiralarini ham
qamrab oldi. Muftiy mulla Ikromcha (1847-1925) kabi ruhoniylarning eng ko‘zga ko‘ringan
namoyandalari orasida ham amir tuzumiga nisbatan boshqacha munosabatda bo‘lganlar. Mulla
Ikromcha ruhoniylarning konservativ davralaridan farqli o‘laroq, amirlikdagi mavjud
kamchiliklarni ayovsiz tanqid qilgan, amaldorlar zulmiga qarshi ochiq gapirgan, adolatsizlikni
qattiq kaltaklagan, o‘z fikrini nafaqat ruhoniylar ustunlari, balki qushbegilar oldida ham ochiq
bildirgan.
REFERENCES
1.
Ахмад Дониш. Путешествие из Бухары в Петербург. Душанбе, 1960
2.
Sadriddin Ayniy. Asarlar. 8 tomlik. Toshkent, 1965
3.
Amonov, U. S., & Saparova, S. R. (2021). The mother tongue textbook of the primary
school in elbek's interpretation.
Academicia: An International Multidisciplinary Research
Journal
,
11
(6), 403-407.
4.
Амонов, У. С. (2016). Научный подход а. Фитрата к пословицам.
Современные
тенденции развития науки и технологий
, (8-3), 5-9.
5.
Ulugmurod, A. S. Abdurauf fitrat is one of the earliest researchers of Uzbek folklore.
ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal. Year: 2020,
Volume: 10, Issue: 6. First page:(669) Last page:(673).
Online ISSN
, 2249-7137.
6.
Amonov, U. M. S. (2016). Folklore in the works of abdurauf Fitrat.
Theoretical & Applied
Science
, (10), 9-12.
7.
Amonov, U. S. (2022). Turkiston o ‘lkasida usuli jadid maktablarining shakllanish
jarayoni, muammolari va taraqqiyoti.
Pedagogs jurnali
,
1
(1), 412-414.
8.
Sultonovich, A. U. M., & Ramazonovna, S. S. (2023). Elbek–bolalar adabiyotini o ‘qitish
metodikasining asoschisi.
Ayniy vorislari
.
9.
Sultonovich, A. U. (2016). Folklore in the works of Abdurauf Fitrat.
International
scientific journal «Theoretical & Applied Science», USA
, 12-15.
10.
Амонов, У. С. (2022). JADIDCHILIK HARAKATI VA «BUXOROYI SHARIF»
RO‘ZNOMASI: Amonov Ulug ‘murod Sultonovich, BuxDUPI dotsenti, filologiya fanlari
bo‘yicha falsafa doktori.
Образование и инновационные исследования международный
научно-методический журнал
,
5
, 62-67.
11.
Amonov, U. S. (2020). Новые грани творческого наследия Элбека.“.
Til va adabiyot
ta’limi” jurnali
.
12.
Amonov, U. S.
Eshonqulova MZ Buxoroning ikki farzandi haqida mulohazalar
.
950
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
13.
MAQOL, A. U. O. Q. D., & AHAMIYATI, J. F. U. V. DOI: 10.53885/edinres. 2021.53.
34.124 US Amonov, BuxDU filologiya fanlari bo ‘yicha falsafa doktori (PhD) MQ
Salohiddinova, BuxDU boshlang ‘ich ta’lim 2-bosqich talabasi. In
Научно-практическая
конференция.–2022
.
14.
Sultonovich, A. U. (2020). Новые грани творческого наследия Элбека.“.
Til va adabiyot
ta’limi” журнали
.
15.
Amanov, U. (2018). XX asr boshlarida o ‘zbek folklorining o ‘rganilishi tarixi (abdurauf
fitrat, g ‘ozi olim yunusov va elbek faoliyati misolida). filologiya fanlari bo ‘yicha falsafa
doktori (phd) dissertatsiyasi avtoreferati.
16.
Amonov, U. (2018). History of the study of Uzbek folklore in the early twentieth century
(on the example of Abduraf Fitrat, Ghazi Olim Yunusov and Elbek. Philosophy in
Philosophy (PhD)... diss. auto.
17.
Amonov, U. (2024). SADRIDDIN AINI'S CRITICAL VIEWS (BASED ON THE
TAZKIRAH “SAMPLE TAJIK LITERATURE”).
European International Journal of
Pedagogics
,
4
(11), 200-207.
18.
Sultonovich, A. U. (2016). Научный подход А.
Фитрата к пословицам.«Современные
тендеции развития науки и технологий
, (8-3), 5-9.
19.
Amonov, U. (2024). SADRIDDIN AINI'S CRITICAL VIEWS (BASED ON THE
TAZKIRAH “SAMPLE TAJIK LITERATURE”).
European International Journal of
Pedagogics
,
4
(11), 200-207.
20.
Amonov, U. M., Risolat, T., & Sabina, S. (2024, May). Hadislarda Barkamol, Ma’rifatli
Farzandni Tarbiyalash Masalasi. In
International Conference on Linguistics, Literature
And Translation (London)
(Vol. 3, pp. 54-57).
21.
Sultonovich, A. U. M., & Ramazonovna, S. S. (2024). THE METHODOLOGICAL
SIGNIFICANCE OF SADRIDDIN AYNIY’S AUTOBIOGRAPHICAL TALE “ESKI
MAKTAB” IN TEACHING CHILDREN’S LITERATURE.
MATERIALLARI
, 579.
22.
Amonov, U. (2023).
ABOUT SADRIDDIN AINIY’S TAZKIRAH “NAMUNAYI ADABIYOTI
TOJIK”.
International Journal of Advance Scientific Research
,
3
(06), 196-199.
23.
Amonov, U. (2023).
ABOUT SADRIDDIN AINIY’S TAZKIRAH “NAMUNAYI ADABIYOTI
TOJIK”.
International Journal of Advance Scientific Research
,
3
(06), 196-199.
24.
Амонов, У. (2022). Размышления о научно-теоретических и практических
направлениях узбекской фольклористики.
Общество и инновации
,
3
(2), 18-23.
25.
Amonov, U. M. ONA TILI (MORFOLOGIYA).
