984
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
OʼZBEK ADABIYOTI TARIXIDA ALISHER NAVOIYNING „LISON UT-TAYR”
ASARINING OʼRNI, BOSH GʼOYASI VA BADIIY AHAMIYATI
Namozova Moʼtabar Sayriddin qizi
Termiz davlat pedagogika instituti oʼzbek tili va adabiyoti yoʼnalishi 2-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15059771
Annotatsiya.
Ushbu maqolada asar yaratilish tarixi va uning bugungi kundagi ahamiyati,
qushlar orqali tasvir etilgan insoniy sifatlar, asarning yosh avlod tarbiyasida tutgan oʼrni,
didaktik gʼoyalari, olam haqiqati va unsurlari, motivlar va badiyy tahlil vositalari haqida
maʼlumotlar jamlangan.
Kalit soʻzlar:
Semurgʼ, toʼrt olam, nazmiy tahlil, odam jinsi, asar tarixi, qushlar uzri,
Hudhud donishmandligi, yetti vodiy talqini.
THE PLACE, MAIN IDEA AND ARTISTIC SIGNIFICANCE OF ALISHER NAVOI'S
WORK "LISON UT-TAYR" IN THE HISTORY OF UZBEK LITERATURE
Abstract.
This article summarizes information about the history of the creation of the
work and its significance today, the human qualities depicted through birds, the role of the work
in the upbringing of the younger generation, its didactic ideas, the reality and elements of the
world, motifs, and means of artistic analysis.
Keywords:
Semurg, four worlds, poetic analysis, human gender, history of the work,
excuses for birds, Hudhud wisdom, interpretation of the seven valleys.
МЕСТО, ОСНОВНАЯ ИДЕЯ И ХУДОЖЕСТВЕННОЕ ЗНАЧЕНИЕ ПОЭМЫ
АЛИШЕРА НАВОИ «ЛИСОН УТ-ТАЙР» В ИСТОРИИ УЗБЕКСКОЙ
ЛИТЕРАТУРЫ
Аннотация.
В статье содержатся сведения об истории создания произведения и
его значении в наши дни, о человеческих качествах, изображенных через птиц, о роли
произведения в воспитании подрастающего поколения, о его дидактических идеях, о
реальности и элементах окружающего мира, о мотивах и средствах художественного
анализа.
Ключевые слова:
Семург, четыре мира, поэтический анализ, человеческий пол,
история произведения, оправдания птиц, мудрость Худхуда, толкование семи долин.
Har bir asar yaralibdiki, voqealik unda mujassam boʼladi. Alisher Navoiy qalamiga
mansub ushbu asar necha yillardirki kitobxonlar qoʼlidan-qoʼliga oʼtib keladi. 1498 -1499
yillarda yaratilgan boʼlib umumiy jihatdan eng yetuk inson kamolotini qushlar orqali ochib
beradi. Asar muqaddimasida tasavvufiy qarashlar uchraydi. Navoiy ulugʼ maqsadda ish
boshlagani Farididdin Attor asaridek jahongashta asar yozishni orzu qiladi va bu istak amalga
985
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
oshadi. Asar bosh gʼoyasida vujud yagonaligi baralla kuylanadi. Asarda aytilganidek, bolalarga
yaqin olam bu qushlar olamidir. Navoiy asarda Foniy taxallusi bilan ijod etdi Buning sababini
esa asar maqtasida shunday bayon etadi: Foniy boʼlmasdan turib ish nihoyasiga yetmaydi.va
ikkinchi sababi, qushlarni Fano vodiysiga qoʼndirgani. Asarda toʼrt Xalifani tasvir etish bilan
birga beshinchi etib oʼz ustozi Farididdin Attorni ham tilga oldi. Har bir hikoyati oʼzgacha maroq
va maʼrifat baxsh etgan bu asarda toʼti, kabutar, qimri, shunqor, bulbul, tovus, kaklik , tazarv,
kabutar, shohboz uzrlari aks etgan.Asar keng koʼlamli didaktik gʼoyani ilgari suradi toʼti faqat
nozaninlar qoʼlidan taom yeyishga oʼrgangan boʼlib, bu fazilat insonlarga xos yalqovlikni
ifodalaydi desak notoʼgʼri boʼlmaydi.Bir kuni guliston, boʻston, oʻrmon, dengiz va biyobon
qushlari majlis tuzadilar. Majlisda qushlar oʻrin topolmay, parokanda boʻlishadi. Shunda Hudhud
ularga bir yoʻlboshchi kerak ekanligi, uning nomi Semurgʻ ekanligi haqida xabar qiladi. Barcha
qushlar Semurgʻ huzuriga yoʻl olishadi. Hudhud donishmand inson obrazini yaratadi turli
hikoyatlar bilan qishlarni toʼgʼri yoʼlga chorlaydi. Yoʼl boʼyi qushlar savol bilan hudhudga
murojaat etadi. Qushlardan biri nega sen bizdek bir jinsdansan, lekin koʼp narsalarni bilasan
deganda, hudhud menga Sulaymonning koʼzi tushgan deb javob beradi.Turli xil falsafiy
rivoyatlar qiladi.Inson kamoloti yorqin aks etgan eng yirik asardir.Insoniyat umrini toʼgʼri
yumishlar ila oʼtkazishi, nafsni yengish, yomon odatlardan yiroq boʼlish, oʼtkinchi aysh-
ishratlarga berilmaslik kabilarni eng chiroyli zarhal harflar bilan bitgan. Insonlarga qarata nafs
sizni eshak qilib minishiga yoʼl qoʼymang deya nasihat qiladi.Semurgʼ agsonaviy qush timsoli
shu qadar aks ettirilganki, uning oltin patlari va bir pari Chin yurtiga tushgani haqida ham
keltirilgan . Qushlar Semurgʼga yetishishni orzu etadi yoʼl qiyinchiliklarga toʼla boʼladi safarga
chiqqn qushlardan atiga oʼttiztasi tirik qoladi va Semurgʼ nomini oladi. Alisher Navoiy oʼzini
chumolig oʼxshatgani, qushlarning savollariga hudhud javobi orqali dunyo haqiqatlari aks
ettirilgan falsafiy va badiiy asardir. Yetti vodiyning Birinchisi Talab. Bu vodiyda fil kelsa,
pashshadek, Arslon chumoliga aylanadi, ishq vodiysida ishqqa shunday taʼrif beriladi, "ishqni
shuʼla dema mashaʼala degil“. Keyingi vodiy maʼrifat bunda inson bilimlarni egallab, turli
yoʼllar kesib oʼtadi. Istigʼno vodiysida jannat mevalari va u yerning sidra va toʼbi daraxtlari
borligi aytiladi.Tavhid vodiysida inson butun yoʼlni yakka oʼzi bosib oʼtadi. Hayrat vodiysida
esa inson tili gung oʼzi lol boʼladi. Faqru Fano yoʼqlik vodiysidur unda inson umri madh etiladi.
Hayotning toʼrt unsuri: suv, havo, tuproq, olovdan iborat ekanligi, olti tomon va yetti
koʼkni nomlarri keltiriladi. Xotima qismida yoshlikni gullagan chogʼlarini behuda oʼtkazmaslik
hqadida aytib oʼtadi va oʼzining besh yoshlik chogʼidagi kitobga muhabbati haqida keltirib oʼtadi
va oʼzoni Choʼloq chumoli sifatida nisbatlaydi. Asar tom maʼnoda haqiqiy maʼnolar xazinasi
sirli hikoyatlar va mavjudotlar tarixiy shaxslar qalamga olinadi, bu esa asar koʼrkiga jilo
baxshida etadi.
986
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Xususn, musiqa fani yaralishini qaqnus qushi bilan bogʼlaydi, u bor alamlari bilan
kuylaydi tumshuqlarida teshiklari borligi uchun uning alamli xonishi insonlarga kuy boʼlib
eshitiladi va bu qushni kuyi Pifagor qulogʼiga chalinadi, Natijada musiq fani kashf etiladi. Har
bir hikoyatda Navoiy sirli bir moʼjozani yashirin etadi, asarni oʼqigan kitobxon zavqi yanada
oshadi. Vodiy sirlari u yerdagi voqealar, qushlarni boshidan oʼtkazgan sinovlar, afsonaviy
hikoyatlar, ishq maslasi, tasavvuf gʼoyalari yorqin didaktik uslublar orqali bayon etiladi.
Xulosa qilib aytganda, qushlar olami nafaqat bolalarga yaqin olam balki barcha olamlar
bir-biriga yaqindir. Insoniyat maqsadi bu dunyo yaralishi, uning tarkibiy qismlari haqida qushlar
orqali yorqin tasvirlangan. Har bir qalamga olingan mavzular esa bugungi kun uchun ham ibrat
maktabi boʼlib xizmat qiladi. Asar yakuniga yetgan oʼquvchi yomon odatlarini tashlab yaxshi
xulq egasiga aylanadi. Zeroki asarda barcha badfeʼl xususiyatlar oxiri yaxshilik bilan tugamaydi.
Falsafiy jihatdan yetuk shaxsni tarbiyalaydigan falsafiy ruhdagi bebaho, shoh asardir.
REFERENCES
1.
Alisher Navoiy „Lison ut-tayr“, Toshkent 1991
2.
Lison ut-tayr " Alisher Navoiyning 20 jildli Mukammal asarlar toʻplami 12-j. (T., 1996)
dan oʻrin olgan.
3.
Sharipov Sh., Alisher Navoiy „Lison ut-tayr“ dostonining genezisi va gʻoyaviy-badiiy
xususiyatlari, T., 1982;
4.
Sultonmurod O., Naqshband va Navoiy, T., 1996.[2]
