905
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
ADABIYOTDA “ONA” OBRAZINING BADIIY TALQINI
Habibova Feruza Hafiz qizi
Buxoro davlat pedagogika instituti
O‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15070322
Annotatsiya.
Ona siymosi dunyodagi barcha xalqlar uchun mo‘tabardir. Ushbu
maqolada o‘zbek va jahon adabiyotida “ona” obrazining badiiy talqini ifoda etilgan.
Kalit so‘zlar:
ona, adib, axloq, ona, sharq ayoli, zamon, qissa, hikoya.
ХУДОЖЕСТВЕННАЯ ИНТЕРПРЕТАЦИЯ ОБРАЗА «МАТЕРИ» В ЛИТЕРАТУРЕ
Аннотация.
Образ матери важен для всех народов мира. В статье представлена
художественная интерпретация образа «матери» в узбекской и мировой литературе.
Ключевые слова:
мать, писатель, мораль, мать, восточная женщина, время,
история, повествование.
ARTISTIC INTERPRETATION OF THE IMAGE OF "MOTHER" IN LITERATURE
Abstract.
The image of the mother is important for all peoples of the world. This article
presents the artistic interpretation of the image of “mother” in Uzbek and world literature.
Keywords:
mother, writer, morality, mother, oriental woman, time, story, narrative.
Go‘dak dunyoga kelibdiki, uning vujudi ilk bor ona mehrini his qiladi. Bizni yuvib-
o‘stirgan, issiqni issiq demasdan, sovuqni sovuq demasdan, bizning manfaatimiz, boshqalardan
ortda qolmasligimiz uchun tun-u kun mehnat qilgan, faqat bolam deb yashagan inson bu bizning
ota-onamizdir. Biz dunyoda yashar ekanmiz, avvalo, shu narsani anglashimiz lozim. Ona
farzandi betobligida unga malham bo‘luvchi dori, zerikkanida dildosh, yig‘laganida esa quvonch
baxsh etuvchi yagona zot. Faqatgina ushbu inson farzandi uchun kechalarni bedor va uyqusiz
o‘tkazadi. Farzand kamoli uchun yelib yuguradi, farzandi uchun har qanday ishga qo‘l uradi.
Beminnat mehr berguvchi inson. Ona-bu so‘z negizida olam-olam ma‘no mujassam.Ona
haqida qancha ta‘rif bersak shuncha kam. “Odamning qalbida qanday oliyjanob tuyg‘ular
mavjud bo‘lsa,ularning barchasi avvalo onadandir”.Darhaqiqat,ta‘lim va tarbiyani birinchi bor
farzand ona qornidaligidayoq olishni boshlaydi. Ko‘plab shoirlar va yozuvchilar madhini kuylab
she‘rlar,dostonlar va romanlar yozgan va hali ham yozib kelishmoqda. Buning sababi esa
hayotimizdagi takrorlanib bo‘lmas bo‘lgan shaxs –onadir!
O‘zbek adabiyot tarixida yaratilgan har bir asarning tub zamirida ona obrazini ko‘ramiz.
Ona obrazining yaratilishi uzoq o‘tmishga borib taqaladi. Tarixga nazar solar ekanmiz,
jasoratli ona obrazining yaqqol timsoli sifatida “To‘maris” , “Kuntug‘mish”, “Alpomish”,
“Rustamxon” kabi xalq og‘zaki ijodiga mansub dostonlarimizdagi ona obrazlarini misol qilib
906
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
olishimiz mumkin. Masalan: To‘maris – masagget xalqining jasoratli onasi. U o‘glining asir
tushib, o‘z joniga qasd qilganiga ham qaramay ayol bo‘la turib, xalqini dushmanlardan himoya
qiladi. O‘g‘lining va bir umr dushman tomidan ezilgan xalqining o‘chini olish maqsadida jangga
otlanadi. Qonga to‘ymagan dushman Kir II ning boshini qon to‘ldirilgan mesh ichiga solib,
yovuzlik taqdiri naqadar ayanchli yakun topishini yana bir karra isbot qiladi. U har tamonlama
jasur va mard ayoldir. O‘z o‘g‘lini yo‘qotish qanchalik og‘ir qismat ekanligini dushmanlariga
ko‘rsatmaydi. Keyinchalik To‘marisning qilgan ishlari to‘g‘risida xalq dostonlari, rivoyatlar
to‘qildi.
Hatto, o‘zbek yozuvchisi Mirkarim Osim “To‘maris” qissasida uni ulug‘laydi. Ibroyim
Yusupov ham “To‘maris” (1974) dostonini yozgan. Ikkala yozuvchi ham yaratgan asarlarida
To‘marisning qanchalik buyuk va jonkuyar ona ekanligini ochib berishgan. “Kuntug‘mish”
dostonida esa Xolbeka – ona obrazi talqinida gavdalanadi. U ikki o‘g‘li dorga osilish arafasida
turganda, ularning hayotlarini saqlab qolish uchun, hattoki og‘ochga nola qilishdan ham
toymaydi. Bu esa o‘zbek onalarining naqadar fidokor va jonkuyar ekanligidan dalolat beradi.
Nafaqat “Kuntug‘mish” dostonidagi Xolbeka obrazi balki, yana bir xalq og‘zaki ijodi
namunalarimizdan biri bo‘lgan “Rustamxon” dostonidagi Huroyim ham muhim ahamiyat kasb
etadi. O‘zbek onalarimiz uchun janglarda g‘alaba qozonish, turli xil qahramonliklar
ko‘rsatishdan tashqari, o‘z farzandini el-yurtga nafi tegadigan, xalq dardi bilan yashashga
o‘rgatish ham ulkan jasoratlar sirasiga kiradi. Onalarga xos bo‘lgan bu ajoyib hislat bir
erkakning jangda qozongan g‘alabasidan buyukroqdir. Yuqoridagi so‘zlarimizning isbotini
Huroyim obrazida ko‘rishimiz mumkin.
Obraz yaratalish jarayonida badiiy to‘qima muhim ahamiyat kasb etadi. U asarni
ta`sirchangligini oshirib, badiiy – estetik bo‘yoqdorligini oshiradi. “Zotan, butun adabiyot badiiy
to‘qimalardan iborat, chunki turmush hodisalarini zamon va makon ichida sochilib yotadi”. Bu
fikrlarga misol qilib O‘tkir Hoshimovning “Dunyoning ishlari” asaridan quyidagi parchani
keltirishimiz mumkin. “Oyi men keldim… eshityapsizmi oyi, men yana keldim. Qabringizni
silab qo‘ysam orom olasizmi?... Mana oyijon, mana Yo‘q, yo‘q, yig‘laganim yo‘q. Hozir, hozir
o‘tib ketadi…” Balki bu parchani alohida o‘qigan kitobxon unchalik hayajonga tushmas. Biroq,
“Dunyoning ishlari”ni bir boshdan o‘qib , onani qattiq sevib qolgan kitobxon bu satrlarni
o‘qiganda larzaga tushmay qolmaydi. Shu parchaning o‘zigina insonning qalbiga kirib, uning tub
– tubida yashiringan hissiyotlarini jumbushga keltiradi. Yozuvchining “Dunyoning ishlari”
qissasi hisoblanadi. Bu qissa to‘liq ravishda muhtaram onalarimizga bag‘ishlangan. Yozuvchi bu
qissani turli xil hikoyalar bilan boyitgan. Qissa ichidagi har bir hikoya o‘qishga arzirli va
hikmatli. Shu qissadagi “Oq, oydin kechalar” hikoyasini tahlil qiladigan bo‘lsak, yozuvchi shu
mo‘jazgina hikoya orqali ham butun bir qissa mavzusini ochib bergan desak, adashmaymiz.
907
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Xuddi shu hikoyani o‘qishimiz davomida onaning qanchalar ehtiromga sazovor
ekanligini birgina yulduz timsolida talqin qilish mumkin. Asardagi kattaroq yulduz senga, menga
esa kichkinasi ham bo‘laveradi degan jumla taqsinga sazovordir. Yozuvchi bu jumla orqali ona
farzandidan yeb turgan luqmasini ham, hatto jonini ham ayamasligini tasvirlab bergan. “Tush”
hikoyasiga to‘xtalib o‘tsak: onamiz bizga bilmasdan xato gapirib qo‘ysa, arazlaymiz, baqirib-
chaqiramiz, hurmatlarini joyiga qo‘ymaymiz, oddiy shirin so‘zimizni, mehr-e'tiborimizni onamiz
uchun ko‘p ko‘ramiz, gohida. Shunaqa vaziyatlar bo‘ladiki, hatto, onamizga telefon qilib hol-
ahvol so‘rayolmay qolamiz. Xuddi shunaqa paytda mushtipar onalarimiz butun vujudlarini
telefonga qaratadilar. O‘g‘lim yoki qizimdan telefon bo‘lsamikin deb. Lekin farzand onaning bu
xavotirlanishlarini his qilmaydi. Farzand onadan yiroqda bo‘lsa-yu, uning qo‘liga oddiygina
tikan suqilsa birinchi bo‘lib shu mehribon onalarimizning qalbi sezadi. Farzand bilan onaning
qalbi orasida masofa bo‘lmaydi. Ona uchun masofalar ahamiyatsiz. Yozuvchi yuqoridagi
hikoyada farzandlarning xatolarini, so‘ngida esa pushaymonliklarini tasvirlagan. Asarda farzand
ikki kunlab kech kelganida onaizor uni qarshi oladi. Buni ko‘rgan farzand onaga jahl qiladi.
Shunda ham ona farzandidan o‘ksimaydi. Oradan vaqt o‘tgach ona vafot etadi. Shu
kundan boshlab hech kim boladan xavotir olmas va kech kelganida ham uni u bu kim kutib
olmas edi. Bu hikoya ota-onalarimizni borida qadrlashni, xizmatlarini qilib duolarini olishni
o‘rgatadi. Bu qissadagi hikoyalar, hattoki, yig‘lab o‘qiladi. Bunga "Iltijo‘' hikoyasini misol
qilsak bo‘ladi. Bu hikoyani o‘qishni boshlar ekansiz ko‘zlaringizga bexosdan yosh kela
boshlaydi. Bu hikoyaning qanchalar ta' sirli va yozuvchining qanchalar mahoratliligini ko‘rsatib
beradi. Hatto, bu qismni yozuvchining o‘zi ham yig‘lab yozgan bo‘lsa ajab emas.
Shuningdek, “ona ” obrazi jahon adabiyot durdonalaridan qirg‘iz xalq yozuvchisi
Chingiz Aytmatovning “Asrga tatigulik kun” asarida ham beqiyos aks ettirilgan. Yozuvchi bu
asarida romanning bosh qahramoni Nayman ona siymosini shunday tasvirlaydiki, onaning
farzandiga bo‘lgan mehr – muhabbatini hech narsa bilan taqqoslab bo‘lmasligini isbotlab beradi.
U farzandining vafotiga ishonmay, uning kelishini bir umr kutadi. Bir necha vaqtdan
so‘ng esa, o‘g‘li Jo‘lomonning tirikligi, uni manqurtga aylanib qolganini eshitadi va o‘z bolasini
ko‘rgani yoniga boradi. U o‘glining hayot ekanligini bilib, shu darajada quvonib, lekin uning
tanimaganidan alam va daxshatdan lablari dirrilab, shuncha urinsa ham o‘zini qo‘lga ololmaydi.
Ona bo‘zlab yig‘lab, farzandining osha tanish nigohlariga boqib, balki meni tanib qolar
degan umid bilan ko‘zini uzmay turadi. Qayta – qayta ozini tanishtiradi. Vaholanki, Jo‘lamon
hattoki o‘z ismini ham unitgan edi. Unga uning ismi Jo‘lamon otasining ismi Do‘nanboy
ekanligini Nayman ona uqtirishga harakat qiladi. Farzandining boshidagi tuyaning terisidan
yasalgan qalpoq o‘zligini hatto o‘z tuqqan onasini ham unittirishga sabab bo‘ladi. Va u shu tariqa
manqurtga aylanib qoladi.
908
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Shu manqurtligi tufayli o‘z onasining qotiliga aylanishdan ham hayiqmaydi. Chingiz
Aytmatovning ushbu asarida farzandi o‘z onasining umriga zomin bo‘lishini ajoyib chizgilar
orqali yoritib beradiki, buni o‘qigan har bir insonning qalbi jumbushga keladi. Bu esa, inson
sifatida o‘z – o‘zini anglash g‘oyat murakkab jarayon ekanini va insoniyat ming yillardan beri
ma`naviy ulg‘aydimi yoki yo‘qmi, degan muammo to‘g‘risida mushohada yuritishga undaydi.
Zero, onaizor qalbi xoh ming yil oldin bo‘lsin, xoh hozirgi adabiy jarayon bo‘lsin hech
qachon o‘zgarmaydi. Bu hislat onalarimizga Alloh taollo tomonidan berilgan buyuk fazilatdir.
REFERENCES
1.
Shodiyevna,
N.
S.
(2024).
IN
MODERN
UZBEK
POETRY
POETIC
INTERPRETATION IMAGES WATER AND FIRE.
MODERN SCIENCE
,
2181
, 3906.
2.
Nizomova, S. (2020). Symbolic interpretations of water and fire in modern
poetry.
Интернаука
, (35), 75-76.
3.
Nizomova, S. S., & Munisxon, O. (2024, February). THE SIGNIFICANCE OF THE
MAIN ACTIVITY GAME IN THE EDUCATION OF CHILDREN IN THE
PRESCHOOL EDUCATION ORGANIZATION. In
INTERNATIONAL SCIENTIFIC
AND PRACTICAL E-CONFERENCE" MODERN TENDENCIES OF DIGITAL
EDUCATION AND WAYS OF IMPLEMENTING THEM IN THE EDUCATIONAL
PROCESS"–Brno, Czech
(Vol. 1, pp. 1-5).
4.
Nizomova, S. S., & Jumayeva, M. H. (2024). REPRESENTATION OF THE IMAGE OF
WATER IN MODERN UZBEK POETRY.
YOUTH, SCIENCE, EDUCATION:
TOPICAL ISSUES, ACHIEVEMENTS AND INNOVATIONS
,
3
(1), 70-75.
5.
Shodiyevna, N. S. (2022). The Symbolism of Fire and Water in Poetic Context.
European
Journal of Innovation in Nonformal Education
,
2
(2), 170-174.
6.
Sultonovich, A. U. M., & Ramazonovna, S. S. (2023). Elbek–bolalar adabiyotini o ‘qitish
metodikasining asoschisi.
Ayniy vorislari
.
7.
Sultonovich, A. U. (2016). Folklore in the works of Abdurauf Fitrat.
International
scientific journal «Theoretical & Applied Science», USA
, 12-15.
8.
Амонов, У. С. (2022). JADIDCHILIK HARAKATI VA «BUXOROYI SHARIF»
RO‘ZNOMASI: Amonov Ulug ‘murod Sultonovich, BuxDUPI dotsenti, filologiya
fanlari bo ‘yicha falsafa doktori.
Образование и инновационные исследования
международный научно-методический журнал
,
5
, 62-67.
9.
Amonov, U. S. (2020). Новые грани творческого наследия Элбека.“.
Til va adabiyot
ta’limi” jurnali
.
10.
Amonov, U. S.
Eshonqulova MZ Buxoroning ikki farzandi haqida mulohazalar
.
909
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
11.
MAQOL, A. U. O. Q. D., & AHAMIYATI, J. F. U. V. DOI: 10.53885/edinres. 2021.53.
34.124 US Amonov, BuxDU filologiya fanlari bo ‘yicha falsafa doktori (PhD) MQ
Salohiddinova, BuxDU boshlang ‘ich ta’lim 2-bosqich talabasi. In
Научно-
практическая конференция.–2022
.
12.
Sultonovich, A. U. (2020). Новые грани творческого наследия Элбека.“.
Til va
adabiyot ta’limi” журнали
.
13.
Amanov, U. (2018). XX asr boshlarida o ‘zbek folklorining o ‘rganilishi tarixi (abdurauf
fitrat, g‘ozi olim yunusov va elbek faoliyati misolida). filologiya fanlari bo ‘yicha falsafa
doktori (phd) dissertatsiyasi avtoreferati.
14.
Amonov, U. (2018). History of the study of Uzbek folklore in the early twentieth century
(on the example of Abduraf Fitrat, Ghazi Olim Yunusov and Elbek. Philosophy in
Philosophy (PhD)... diss. auto.
15.
Amonov, U. (2024). SADRIDDIN AINI'S CRITICAL VIEWS (BASED ON THE
TAZKIRAH “SAMPLE TAJIK LITERATURE”).
European International Journal of
Pedagogics
,
4
(11), 200-207.
16.
Sultonovich,
A.
U.
(2016).
Научный
подход
А.
Фитрата
к
пословицам.«Современные тендеции развития науки и технологий
, (8-3), 5-9.
17.
Amonov, U. (2024). SADRIDDIN AINI'S CRITICAL VIEWS (BASED ON THE
TAZKIRAH “SAMPLE TAJIK LITERATURE”).
European International Journal of
Pedagogics
,
4
(11), 200-207.
18.
Amonov, U. M., Risolat, T., & Sabina, S. (2024, May). Hadislarda Barkamol, Ma’rifatli
Farzandni Tarbiyalash Masalasi. In
International Conference on Linguistics, Literature
And Translation (London)
(Vol. 3, pp. 54-57).
19.
Sultonovich, A. U. M., & Ramazonovna, S. S. (2024). THE METHODOLOGICAL
SIGNIFICANCE OF SADRIDDIN AYNIY’S AUTOBIOGRAPHICAL TALE “ESKI
MAKTAB” IN TEACHING CHILDREN’S LITERATURE.
MATERIALLARI
, 579.
20.
Amonov, U. (2023). ABOUT SADRIDDIN AINIY’S TAZKIRAH “NAMUNAYI
ADABIYOTI TOJIK”.
International Journal of Advance Scientific Research
,
3
(06), 196-
199.
21.
Amonov, U. (2023). ABOUT SADRIDDIN AINIY’S TAZKIRAH “NAMUNAYI
ADABIYOTI TOJIK”.
International Journal of Advance Scientific Research
,
3
(06), 196-
199.
22.
Амонов, У. (2022). Размышления о научно-теоретических и практических
направлениях узбекской фольклористики.
Общество и инновации
,
3
(2), 18-23.
23.
Amonov, U. M. ONA TILI (MORFOLOGIYA).
910
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
24.
Sharipova, M. (2024). ABDUNAZAR POYONOVNING 70 YILLIK YUBILEYI
DOIRASIDA “ABDUNAZAR POYONOVNING BAXSHICHILIK SAN’ATIDA
TUTGAN O ‘RNI” MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA
(Ilmiy maqolalar to’plami): ABDUNAZAR POYONOVNING KUYLAGAN
“ALPOMISH” VARIANTIDA MAROSIMLAR BADIIY IFODASI.
Buxoro davlat
pedagogika instituti jurnali
,
4
(4).
25.
Baxshilloyevna, S. M., & Firuzovna, R. S. (2024). KITOBXONLIK MADANIYATI
ORQALI
TALABALAR
MA'NAVIYATINI
YUKSALTIRISHNING
ILMIY-
NAZARIY ASOSLARI.
26.
Sharipova,
M.,
&
Jabborova,
D.
(2024).
COMMONALITIES
IN
THE
RELATIONSHIPS OF FOLKLORE GENRES WITH LITERATURE.
Modern Science
and Research
,
3
(9), 170-177.
27.
Sharipova, M., & Rajabova, S. (2024). SCIENTIFIC AND THEORETICAL BASIS OF
IMPROVING THE SPIRITUALITY OF STUDENTS THROUGH LIBRARY
CULTURE.
Modern Science and Research
,
3
(9), 148-155.
28.
Sharipova, M., & Saidova, S. (2024). THE SKILL OF CHARACTER DEVELOPMENT
IN ABDULLA QAHHOR'S STORIES.
Modern Science and Research
,
3
(9), 156-162.
29.
qizi Hamidova, U. F., & Sharipova, M. B. (2024, February). METHODOLOGY OF
DEVELOPMENT OF CREATIVE ABILITIES OF CHILDREN OF PRESCHOOL
AGE.
In
INTERNATIONAL
CONFERENCE:
PROBLEMS
AND
SCIENTIFIC
SOLUTIONS.
(Vol. 3, No. 1, pp. 73-82).
30.
Azimov, Y., To’xsanov, Q., Adizov, B., Sharipova, M., & Hojiyeva, N. (2024). Statistical
analysis of thrift and ecological education concepts in elementary school students. In
E3S
Web of Conferences
(Vol. 587, p. 02020). EDP Sciences.
31.
Sharipova,
M.
(2023).
“ALPOMISH”
EPOSINING
QADIMIYLIGI
VA
AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
44
(44).
32.
Sharipova,
M.
(2024).
EPOS
HAMDA
MAROSIM
MUNOSABATINING
QADIMIYLIGI VA AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
46
(46).
33.
Sharipova,
M.
(2024).
EPOS
HAMDA
MAROSIM
MUNOSABATINING
QADIMIYLIGI VA AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
46
(46).
34.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA NIKOH MAROSIMINING
ARXAIK-BAIIY XUSUSIYATLARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
44
(44).
911
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
35.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONI BADIIY STRUKTURASIDA
MAROSIMLARNING O ‘RNI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
30
(30).
36.
Sharipova, M. (2020). Вестник магистратуры.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
1
(1).
37.
Sharipova, M. B., & Inoyatova, F. I. (2018). USE OF PROBLEM-BASED LEARNING
IN THE CLASSROOM.
УЧЕНЫЙ XXI ВЕКА
, (11), 69.
38.
Sharipova, M. B., & qizi Shokirova, N. Z. «ALPOMISH» DOSTONI–BADIIY
BARKAMOL ASAR.
39.
Sharipova, M. B., & qizi Salimova, K. R. “ALPOMISH” DOSTONIDA “KAMPIR
O’LDI” MAROSIMI TASVIRI.
40.
Sharipova, M. B. Ritual and Epic Relations in the Epic" Alpomish".
MIDDLE
EUROPEAN SCIENTIFIC BULLETIN
.
