2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
312
BOSHLANG‘ICH SINFLARDA BADIIY ASARLARNI O‘RGATISH ORQALI
O‘QUVCHILARNING BOG‘LANISHLI NUTQINI RIVOJLANTIRISH
Orzuyeva Sitorabonu Ilxomjon qizi
Buxoro Davlat pedagogika instituti
boshlang‘ich ta'lim yo‘nalishi sirtqi bo‘limi 4-kurs talabasi.
Abdullayeva Feruza Nurullayevna
Fan o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15075174
Annotatsiya.
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining bog‘lanishli nutqini
rivojlantirishda badiiy asarlarning o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. O‘quvchilarning og‘zaki va
yozma nutqini shakllantirish jarayonida badiiy matnlar ustida ishlash, tahlil qilish hamda qayta
hikoyalash metodlarining samaradorligi yoritiladi. Shuningdek, adabiy-badiiy materiallardan
foydalanish orqali muloqot madaniyatini rivojlantirish, so‘z boyligini oshirish va ijodiy tafakkurni
shakllantirish masalalariga alohida e’tibor qaratiladi. Maqolada boshlang‘ich sinflarda
bog‘lanishli nutqni rivojlantirishga doir ilg‘or pedagogik yondashuvlar hamda samarali metodlar
tavsiya etiladi.
Kalit so‘zlar:
nutq o‘stirish, matn ustida ishlash, og‘zaki va yozma nutq, muloqot, so‘z
ma’nosi, nutq.
Аннотация.
В данной статье анализируется роль и значение художественных
произведений в развитии связной речи учащихся начальных классов. Рассматривается
эффективность работы с художественными текстами, их анализа и пересказа в процессе
формирования устной и письменной речи учащихся. Особое внимание уделяется вопросам
развития культуры общения, обогащения словарного запаса и формирования творческого
мышления посредством использования литературно-художественного материала. В
статье предлагаются передовые педагогические подходы и эффективные методы
развития связной речи у младших школьников.
Ключевые слова:
речь развитие, работа над текстом, устная и письменная речь,
коммуникация, значение слова, речь.
Abstract.
This article analyzes the role and significance of literary works in developing the
coherent speech of primary school students. It examines the effectiveness of working with literary
texts, including their analysis and retelling, in the process of forming students' oral and written
speech. Special attention is given to the development of communication culture, vocabulary
enrichment, and the formation of creative thinking through the use of literary and artistic
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
313
materials. The article suggests advanced pedagogical approaches and effective methods for
developing coherent speech in primary school students.
Keywords:
speech development, working on the text, oral and written speech,
communication, word meaning, speech.
Ta’lim – bu o‘qituvchi va o‘quvchilarning hamkorlikdagi faoliyatidir. Bu jarayonda
shaxsning intellektual rivojlanishi, bilimi va tarbiyasi shakllanadi. Darslar davomida o‘qituvchi
o‘z bilim, ko‘nikma va malakalarini mashg‘ulotlar orqali o‘quvchilarga yetkazadi, o‘quvchilar esa
ularni o‘zlashtirib, amaliyotda qo‘llash qobiliyatini rivojlantiradi. O‘rganish jarayonida
o‘quvchilar bilimni qabul qilish, uni qayta ishlash va amaliyotga tatbiq etishda turli
yondashuvlardan foydalanadilar. Ta’lim jarayoni o‘qituvchi va o‘quvchilarning dars paytidagi
hamkorligi, o‘quvchilarning mustaqil ishlashi hamda sinfdan tashqari mashg‘ulotlar orqali yanada
samarali tashkil etiladi.
Boshlang‘ich sinflarning o‘qish darslarida amaliy jihatdan turli janrlarga mansub asarlar
o‘rganiladi. Darsliklarga asosan hikoya, she’r, ertak, masal, maqol, doston, rivoyat va
topishmoqlar kiritilgan bo‘lib, shuningdek, ilmiy-ommabop matnlar ham o‘qitiladi. Har bir janr
o‘ziga xos tuzilish va uslubga ega bo‘lib, ularning o‘quvchilarga ta’siri ham turlicha bo‘ladi.
She’riy asarlar hikoya matnidan farqli tuzilishga ega bo‘lsa, ertaklar she’rlarga nisbatan
boshqa uslubda yoziladi. Ilmiy-ommabop maqolalar esa masallardan tubdan farq qiladi.
Topishmoqlar predmet va hodisalar o‘rtasidagi o‘xshashlik orqali tushunilsa, maqollar esa
hayotiy tajriba va misollar asosida izohlanadi
1
. Shu sababli, turli janrdagi asarlarni o‘qitishda
o‘qituvchi ularga mos usullarni tanlashi lozim.
Boshlang‘ich sinflarda ta’lim jarayoni o‘quvchilarning asosiy kompetensiyalarini
shakllantirishga qaratilgan bo‘lib, ulardan biri bog‘lanishli nutqni rivojlantirishdir. Badiiy
asarlarni o‘qish va tahlil qilish esa bu jarayonda muhim vositalardan biridir. Ushbu maqolada
boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining bog‘lanishli nutqini rivojlantirishda badiiy asarlarning o‘rni,
usullar va samaradorlik omillari yoritiladi. Badiiy asarlar o‘quvchilarga boy lug‘at zaxirasini
taqdim etish bilan birga, ularning fikrlash qobiliyatini kengaytiradi va nutq madaniyatini
shakllantirishga yordam beradi. Asosan, quyidagi jihatlar bog‘lanishli nutqni rivojlantirishda
muhim rol o‘ynaydi: til boyligini oshirish – badiiy matnlarda uchraydigan yangi so‘z va iboralar
o‘quvchilarning so‘z boyligini kengaytiradi, nutqning izchilligi – asarlardagi hikoya tuzilishini
1
Bekniyazova N. Boshlang‘ich sinflar ona tili darslarida o‘quvchilarga matn yaratishni o‘rgatish metodikasi (ta’lim
o‘zbek va qoraqalpoq tillarida olib boriladigan maktablar misolida): Monografiya. –T.: Fan va texnologiyalar,
2012. –160 b.
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
314
tahlil qilish orqali o‘quvchilar mantiqiy fikrlash va nutqini izchil bayon etishni o‘rganadi, ijodiy
tafakkurni rivojlantirish – badiiy asarlar asosida yozma va og‘zaki ijodiy ishlar bajarish
o‘quvchilarning mustaqil fikrlash qobiliyatini oshiradi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari bilan ishlashda quyidagi metodlar samarali hisoblanadi:
matn tahlili va muhokamasi – o‘quvchilar asar mazmunini tushunishlari va uni qayta hikoya
qilishlari uchun savol-javob usuli qo‘llaniladi, personajlar xarakteri va voqealar rivoji haqida bahs
yuritish orqali o‘quvchilar o‘z fikrlarini aniq ifodalashga o‘rganadilar, rollar bo‘lib o‘qish va
sahnalashtirish – asardagi qahramonlarning nutqini ifodalab o‘qish orqali o‘quvchilar nutq
ohangiga e’tibor qaratadi, sahnalashtirish orqali voqealar ketma-ketligini anglash va nutqni
mantiqiy rivojlantirish imkoniyati yaratiladi, ijodiy yozuv mashg‘ulotlari – badiiy asar
qahramonlari nomidan xat yozish, voqeani davom ettirish yoki yakunini tasvirlash kabi
topshiriqlar o‘quvchilarning yozma nutqini rivojlantirishda samarali bo‘ladi, grafik
organayzerlardan foydalanish – klasterlar, konseptual xaritalar yoki jadvallar yordamida asar
mazmuni qisqacha ifodalanadi va asosiy g‘oyalar o‘quvchilarga aniq tushuntiriladi. Badiiy asarlar
orqali o‘quvchilarning bog‘lanishli nutqini rivojlantirish nafaqat ularning lingvistik qobiliyatlarini,
balki ijodiy va tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini ham oshirishga xizmat qiladi
2
. O‘qituvchilar
mazkur metodlarni samarali qo‘llash orqali ta’lim jarayonini yanada qiziqarli va samarali tashkil
etishlari mumkin. Natijada o‘quvchilarning nutqiy kompetensiyalari oshib, mustaqil fikrlash va
fikrlarini mantiqiy izchil bayon qilish qobiliyatlari rivojlanadi.
Xulosa qilib aytganda, boshlang‘ich sinflarda badiiy asarlarni o‘rgatish orqali
o‘quvchilarning bog‘lanishli nutqini rivojlantirish muhim pedagogik jarayon bo‘lib, bu ularning
so‘z boyligini kengaytirish, aniq va izchil fikr bildirish, mantiqiy tafakkurini rivojlantirish hamda
o‘z fikrini og‘zaki va yozma shaklda ifodalash qobiliyatlarini mustahkamlashga xizmat qiladi.
Turli janrlarga mansub badiiy matnlar – hikoya, she’r, ertak, masal, maqol, doston, rivoyat
va topishmoqlar orqali o‘quvchilarning til va nutqiy ko‘nikmalari boyitiladi.
Shunday qilib, badiiy asarlarni o‘rgatish boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining nutqiy va
mantiqiy tafakkurini rivojlantirishning eng samarali yo‘llaridan biri hisoblanadi.
O‘qituvchilarning to‘g‘ri metod va texnologiyalarni qo‘llashi, dars jarayonida interfaol
usullardan foydalanishi o‘quvchilarning badiiy matnlarni chuqur tushunishiga, o‘z fikrlarini
ifodalashga va ijodiy tafakkurlarini rivojlantirishga xizmat qiladi.
2
Bakiyeva X.S. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida mustaqil ta’lim orqali nutq va tafakkurni rivojlantirish metodikasi:
Ped. fanl. bo‘yicha falsafa doktori (PhD). ... diss. avtoref. –TDPU. 2019. –47 b.
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
315
Shu sababli, boshlang‘ich ta’limda badiiy asarlarni o‘rgatish jarayoni o‘quvchilarning
bog‘lanishli nutqini rivojlantirish bilan birga, ularni ijodkor, mustaqil fikrlovchi va bilimdon shaxs
sifatida shakllantirishga ham zamin yaratadi.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikаsi Prezidentining 2022-yil 28-yanvar “2022 — 2026- yillarga
mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-60-sonli
2.
Babayeva D.R. Nutq o‘stirish metodikasi (tevarak-atrofni o‘rganish misolida) –T.: Fan va
texnologiya, 2009. –128 b.
3.
Bakiyeva X.S. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida mustaqil ta’lim orqali nutq va tafakkurni
rivojlantirish metodikasi: Ped. fanl. bo‘yicha falsafa doktori (PhD). ... diss. avtoref. –TDPU.
2019. –47 b.
4.
Bekniyazova N. Boshlang‘ich sinflar ona tili darslarida o‘quvchilarga matn yaratishni
o‘rgatish metodikasi (ta’lim o‘zbek va qoraqalpoq tillarida olib boriladigan maktablar
misolida): Monografiya. –T.: Fan va texnologiyalar, 2012. –160 b.
5.
Boshlang‘ich ta’lim bo‘yicha yangi tahrirdagi davlat ta’lim standarti // Boshl. ta’l. jurnali.
Toshkent, 2005. №5. 5, 6, 8-9-b.
6.
Boshlang‘ich ta’lim bo‘yicha yangi tahrirdagi o‘quv dasturi // Boshl. ta’l. jurnali. Toshkent,
2005. №5. 21- 33 – b.
