2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
323
MANFAATLAR TOʻQNASHUVI TOʻGʻRISIDAGI QONUNNING MAZMUN-
MOHIYATI HAMDA UNING JAMIYAT VA DAVLAT BOSHQARUVIDAGI OʻRNI VA
AHAMIYATI
Raxmonov Asadbek Abdulaxat o‘g‘li
Bektemir tumani adliya bo‘limi yuridik xizmat ko‘rsatish markazi bosh yuriskonsulti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15093648
Hozirda kundalik hayotimizda manfaatlar toʻqnashuvi toʻgʻrisida koʻp eshitamiz va
baʼzida bunday holatlarga duch ham kelganmiz. Bu jamiyat va davlatga katta zarar keltiradigan
illatlardan biri hisoblanib, u bor joyda mavjud sohalar rivojlanishi oʻrniga, orqaga ketadi,
adolatsizlik, korrupsiyaviy holatlar koʻpayadi, fuqarolarning davlat organlari va hokimyat
organlariga boʻlgan oʻzaro ishonchi soʻnadi, mutaxassis xodimlar salohiyati roʻyobga chiqmaydi.
Manfaatlar to‘qnashuvi bilan bog‘liq holatlar davlat xizmatchilari, nodavlat tashkilotlar va
fuqarolar o‘rtasidagi munosabatlarda keskinlashib jamiyat va davlat rivojlanishiga salbiy ta’sir
etishi mumkin. Bu borada davlat organi va tashkiloti xodimlarining manfaatlariga zid keladigan
yoki zid kelishi mumkin boʻlgan manfaatlar haqida xabar berish amaliyoti qilinmaganligi,
manfaatlar toʻqnashuvining oldini olish, ularni aniqlash va tartibga solish boʻyicha samarali
huquqiy mexanizm yaratilmagani bu borada qonunchilikni takomillashtirishni taqozo etdi
1
. Shu
sababli, muxtaram Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev tomonidan 2024-yilning 5-iyun kuni
“Manfaatlar toʻqnashuvi toʻgʻrisida”gi Qonunning imzolanishi manfaatlar toʻqnashuvi boʻyicha
kelib chiqadigan muammolarni bartaraf etish, xususan, uni oldini olish va tartibga solishning aniq
tartibi belgilab berdi.
Ushbu qonun bilan qanday munosabatlar manfaatlar toʻqnashuvi deb topilishi va mazkur
qonun aynan qaysi subyektlarga va qanday munosabatlarga nisbatan tatbiq etilishi aniq belgilab
qoʻyilgan boʻlib, unga koʻra:
manfaatlar toʻqnashuvi
-
shaxsning shaxsiy
(bevosita yoki bilvosita)
manfaatdorligi uning oʻz lavozim yoki xizmat majburiyatlarini lozim darajada bajarishiga taʼsir
koʻrsatayotgan yoxud taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan hamda shaxsiy manfaatdorlik bilan
fuqarolarning, tashkilotlarning, jamiyatning yoki davlatning huquqlari, qonuniy manfaatlari
oʻrtasida qarama-qarshilik yuzaga kelayotgan
(mavjud manfaatlar toʻqnashuvi)
yoki yuzaga
kelishi mumkin boʻlgan
(ehtimoliy manfaatlar toʻqnashuvi)
vaziyat
2
hisoblanadi. Mazkur Qonun
davlat organlariga va mahalliy davlat hokimiyati organlariga, davlat muassasalariga, davlat unitar
korxonalariga, davlat maqsadli jamgʻarmalariga, shuningdek ustav fondida
(ustav kapitalida)
https://parliament.gov.uz/articles/2084
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
324
davlat ulushi 50 foiz miqdorda va undan ortiq boʻlgan aksiyadorlik jamiyatlariga nisbatan tatbiq
etiladi. Qonunning amal qilishi quyidagi:
•
oʻz ustav fondida
(ustav kapitalida)
davlat organlarining yoki boshqa
tashkilotlarning ulushi jami 50 foiz miqdorda va undan ortiq boʻlgan yuridik shaxslarga nisbatan;
•
oʻz ustav fondida
(ustav kapitalida)
davlat organlarining yoki boshqa
tashkilotlarning ulushi jami 50 foiz miqdorda va undan ortiq boʻlgan yuridik shaxslarga nisbatan
faqat ularning davlat xaridlari sohasidagi munosabatlariga tatbiq etiladi
3
.
Taʼkidlash joizki, mazkur Qonun bilan manfaatlar toʻqnashuvi holatlarining oldini olish
boʻyicha cheklovlar ham belgilab qoʻyildi.
Xususan, qonunda:
•
xizmat mavqeyini suiisteʼmol qilish orqali shaxsiy naf olishga;
•
manfaatlar toʻqnashuvi haqidagi axborotni oshkor etish chogʻida maʼlumotlarni
yashirishga yoxud bila turib yolgʻon yoki notoʻgʻri axborot taqdim etishga;
•
biri boshqasiga boʻysunuvchi yoki biri boshqasining nazoratidagi tashkilotlarda
oʻrindoshlik boʻyicha ishlashga, bundan qonunchilikda nazarda tutilgan hollar mustasno;
•
tijorat tashkilotlarining taʼsischisi
(aksiyadori, ishtirokchisi)
boʻlishga, bundan
aksiyadorlik jamiyatlarining erkin muomalada boʻlgan aksiyalarining oʻn foizigacha egalik qilish
hollari mustasno;
•
oʻzi mehnat
(xizmat)
faoliyatini amalga oshirayotgan davlat organi yoki boshqa
tashkilotning nazoratida boʻlgan tadbirkorlik faoliyati subyektining aksiyalariga yoki ustav
fondidagi (ustav kapitalidagi) ulushlariga egalik qilishga, shuningdek ushbu tadbirkorlik faoliyati
subyektlarining boshqaruv organi aʼzosi boʻlishga, bundan Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida
hamda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti qarorlarida nazarda tutilgan yoki bu faoliyat
qonunchilikka muvofiq lavozim majburiyatlari hisoblanadigan hollar mustasno. Bunda davlat
organi yoki boshqa tashkilot nazoratida boʻlgan tadbirkorlik faoliyati subyektlarining aksiyalariga
yoki ustav fondidagi (ustav kapitalidagi) ulushlariga egalik qilgan yoxud mazkur tadbirkorlik
faoliyati subyektlarining boshqaruv organlari aʼzosi boʻlgan shaxs mazkur davlat organida yoki
boshqa tashkilotda xodim lavozimini egallagan hollarda, u qonunchilikda belgilangan tartibda
ushbu aksiyalarni yoki ulushlarni bir oy ichida realizatsiya qilishi, boshqaruv organlarining
aʼzoligidan chiqishi kerak;
•
oʻzi mehnat (xizmat) faoliyatini amalga oshirayotgan davlat organlarida yoki
boshqa tashkilotlarda oʻziga taalluqli boʻlgan ishlarni koʻrib chiqishda yoki oʻziga aloqador
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
325
shaxslarga taalluqli boʻlgan ishlarni koʻrib chiqishda vakil sifatida ishtirok etishga, agar u
qonunchilikka muvofiq qonuniy vakil boʻlmasa;
•
oʻzi mehnat (xizmat) faoliyatini amalga oshirayotgan tashkilotning mol-mulkini
sotib olishda yoki ijaraga olishda oʻzi ishtirok etishga haqli emas
4
.
Bizga maʼlumki, mazkur qonun qabul qilinishidan oldin manfaatlar toʻqnashuvining oldini
olish va tartibga solish boʻyicha yagona amaliyotni shakllantiruvchi vakolatli organ hamda davlat
organlari, muassasalarida va boshqa tashkilotlarda ularni amalga oshirish va nazorat qilishning
aniq mexanizmlari belgilanmagan edi. Qabul qilingan
“Manfaatlar toʻqnashuvi toʻgʻrisida”
gi
Qonunga asosan Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi manfaatlar toʻqnashuvini tartibga solish
bilan bogʻliq munosabatlarda maxsus vakolatli davlat organi etib belgilandi hamda unga
manfaatlar toʻqnashuvi yuzaga kelganda maʼmuriy bayonnomalarni tuzish vakolati ham berildi.
Agentlik bu borada davlat tashkilotlari oʻz tizimidagi manfaatlar toʻqnashuvi holatlarini vaqtida
aniqlash va ularni tartibga solish toʻgʻrisida zarur chora-tadbirlarni koʻrishda masʼul etib
belgilandi va shu bilan yuqorida aytib oʻtilgan masalalar oʻz yechimini topdi.
Mazkur Qonunning eng asosiy jihati shundaki, manfaatlar toʻqnashuvi toʻgʻrisidagi
axborotni oshkor etish ikki xil usulda, yaʼni, davlat organining yoki boshqa tashkilotning xodimi
tomonidan mavjud manfaatlar toʻqnashuvi toʻgʻrisida xabarnoma hamda ehtimoliy manfaatlar
toʻqnashuvi toʻgʻrisida deklaratsiya berish mexanizmlari mustahkamlab qoʻyildi.
Qonunda eʼtibor qaratiladigan masalalardan biri shuki, agarda davlat xizmatchisi
tomonidan oʻzi nazorat qiladigan obyektlarda uning yaqin qarindosh(lar)i ishlaydigan boʻlsa,
mazkur holatning oldini olish uchun xodim bu haqida manfaatlar toʻqnashuvi deklaratsiyasida
koʻrsatishi hamda yaqin qarindosh(lar)iga taalluqli boʻlgan masalalar boʻyicha nazoratni amalga
oshirmaslik choralarini koʻrishi kerak. Shu oʻrinda, davlat organining yoki boshqa tashkilotning
xodimiga aloqador shaxslar deb kimlar eʼtirof etilishi mazkur Qonunda keltirirb oʻtilgan boʻlib,
davlat organi yoki boshqa tashkilot xodimining yaqin qarindoshlari;
davlat organining yoki boshqa tashkilotning xodimi va (yoki) uning yaqin qarindoshlari
qaysi yuridik shaxsning ustav fondi (ustav kapitali) aksiyalariga yoki ulushlariga egalik qilsa,
oʻsha yuridik shaxs;
davlat organining yoki boshqa tashkilotning xodimi yoxud uning yaqin qarindoshlari qaysi
yuridik shaxsda boshqaruv organining rahbari yoki aʼzosi boʻlsa, oʻsha yuridik shaxs
5
lar shular
jumlasiga kiradi.
https://lex.uz/uz/docs/-6952742
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
326
Shuningdek, Qonunda manfaatlar toʻqnashuvi hollarini tartibga solish uchun ularning
oʻziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda koʻriladigan choralar belgilab qoʻyildi. Ular:
oʻziga nisbatan manfaatlar toʻqnashuvi yuzaga kelgan rahbarning bevosita boʻysunuvidagi
davlat organi yoki boshqa tashkilot xodimini manfaatlar toʻqnashuvi yuzaga kelmaydigan boshqa
rahbarning boʻysunuviga oʻtkazish;
davlat organi yoki boshqa tashkilot xodimini manfaatlar toʻqnashuvi yuzaga kelishi
mumkin boʻlgan kollegial organ tarkibidan ixtiyoriy ravishda oʻzini oʻzi rad etishi orqali yoki
majburan chetlashtirish;
davlat organi yoki boshqa tashkilot xodimining lavozim majburiyatlari yoki xizmat
vakolatlari doirasini qayta koʻrib chiqish;
davlat organi yoki boshqa tashkilot xodimining davlat organining yoki boshqa
tashkilotning manfaatlar toʻqnashuviga olib kelishi mumkin boʻlgan axborotidan va hujjatlaridan
foydalanishiga cheklovlar belgilash;
davlat organi yoki boshqa tashkilot xodimining yakka tartibda qarorlar qabul qilishga doir
vakolatlarini qonunchilikka muvofiq amalga oshirishi ustidan kollegial nazoratni taʼminlash;
davlat organining yoki boshqa tashkilotning xodimiga oʻzidagi shaxsiy manfaatdorlikni
qonunchilikka muvofiq bartaraf etishi toʻgʻrisida takliflar taqdim etish;
xodim tomonidan oʻzi mehnat (xizmat) faoliyatini amalga oshirayotgan davlat organining
yoki boshqa tashkilotning manfaatlariga zid boʻlgan shaxsiy manfaatdorligidan voz kechishi;
davlat organi yoki boshqa tashkilot xodimining shaxsiy manfaatdorligini bartaraf etish
choralarini koʻrish mumkin boʻlmagan taqdirda, xodimning roziligi asosida uni avvalgi
lavozimiga teng boshqa lavozimga oʻtkazish yoki mehnat shartnomasini (kontraktni) umumiy
asoslarda bekor qilish
6
dan iboratdir.
Bundan tashqari Qonunga asosan, manfaatlar toʻqnashuvini tartibga solish va aniqlashda
ishtirok etadigan xodimlarga ishonib topshirilgan yoxud ularga kasbiy, xizmat yoki mehnat
majburiyatlarini bajarishi munosabati bilan maʼlum boʻlib qolgan shaxslarning shaxsga doir
maʼlumotlarini oshkor etishga yoʻl qoʻyilmasligi va davlat organi yoki boshqa tashkilot
xodimining faoliyatidagi manfaatlar toʻqnashuvini tartibga solish chogʻida shaxsga doir
maʼlumotlarni muhofaza qilish shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisidagi qonunchilikka muvofiq
amalga oshirilishi belgilandi.
Mazkur qonundagi yana bir masala shuki, manfaatlar toʻqnashuvini sodir etganlik uchun
qoʻllaniladigan jazo chorasidir. Qonunga koʻra, manfaatlar toʻqnashuvini sodir etganlarga nisbatan
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
327
eng ogʻir jazo maʼmuriy javobgarlik etib belgilangan boʻlib, jinoiy javobgarlik koʻrsatilib
oʻtilmagan. Lekin bir qancha xorijiy davlatlarda manfaatlar toʻqnashuvini sodir etganlik uchun
jinoiy javobgarlik belgilangan. Fikrimizcha, davlat boshqaruvida manfaatlar toʻqnashuviga
nisbatan javobgarlikni kuchaytirish emas, odob-axloq meyorlari oʻrgatish va ularga amal qilishini
taminlay olishimiz kerak. Finlandiya tajribasida huquqbuzarlik sodir etgan shaxsga eng avvalo
jamiyatning oʻzi jazo beradi. Bunday shaxslar uchun huquqbuzarlikni sodir etganlik juda ham
uyatli holat boʻlib, oilasi, qarindosh-urugʻlari, doʻstlari, mahallasi, xalqi oldida izza boʻlgan va
yoshlikdan huquqbuzarlik sodir etmaslik oʻrgatilgan .
Xulosa oʻrnida aytishimiz mumkinki
, manfaatlar to‘qnashuvi to‘g‘risidagi qonunning
mohiyatini anglab yetish nafaqat huquqiy madaniyatni, balki davlat boshqaruvini tizimlashtirish,
davlat boshqaruvini zamonaviy tamoyillar asosida qayta qurish uchun strategik asos yaratadi. Shu
sababli, ushbu masala nafaqat huquqshunoslar, balki jamiyatning barcha qatlamlari uchun dolzarb
bo‘lib qolmoqda oʻz vaqtida manfaatlar toʻqnashuviga qarshi keskin kurashilsa, unga chek
qoʻyilsa, korrupsiya barham topadi, jamiyat va davlat hayotida oʻzgarish hamda rivojlanish
boʻladi. Shu sababli ham mazkur
“Manfaatlar toʻqnashuvi toʻgʻrisida”
gi Qonunning qabul
qilinishi davlat organlarida va boshqa tashkilotlarda manfaatlar toʻqnashuvining oldini olish,
ularni aniqlash va tartibga solishning mukammal va samarali mexanizmlarini joriy qilish, uning
huquqiy oqibatlarini aniq belgilash hamda mamlakatimizning korrupsiyaga oid xalqaro
reytingdagi koʻrsatkichlarini oshirishga xizmat qiladi. Shuningdek, u jamiyat va davlat
boshqaruvida adolatlilik, qonuniylik, tenglik va albatta shaffoflikni taʼminlashga, fuqarolarning
davlat organlari va mansabdor shaxslariga boʻlgan ishonchini yuksaltirishga beqiyos hissa
qoʻshadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
O‘zbekiston Respublikasining Manfaatlar to‘qnashuvi to‘g‘risidagi qonuni, 05.06.2024
yildagi O‘RQ-931-son;
2.
https://lex.uz/uz/docs/-6952742#-6953754
3.
https://parliament.gov.uz/articles/2084
4.
https://www.in-academy.uz/index.php/cajei/article/view/16829/11660
