1287
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
TERMINLARNING METAFORIK QO’LLANISHI
Raximova Maloxatxon Odiljon qizi
Qarshi xalqaro universiteti assisent o`qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15081683
Annotatsiya.
Metafora, metaforizasiya jarayoni, inson tafakkurining metaforologik
qobiliyati haqida bugungacha koʻp va xoʻp aytildi. Antik davrlardan nutqning ta'sirli-tasviriy
vositasi va jozibasi deb qaralib kelingan mazkur hodisa haqida bildirilgan jami fikrlarning
orasida esa yaqin yillardan buyon metaforaga bilish jarayonining oʻziga xos aspekti, usuli,
fikrlash mexanizmi, inson ongining tuyulganidan-da zalvorliroq, ahamiyatliroq fenomeni ekani
toʻgʻrisidagi xulosalar oʻzining tasdigʻini topgan ilmiy haqiqatlardir.
1
[1:13]
Kalit so`zlar:
Metafora, o`xshatish, termin, nominasiya, lisoniy, nutqiy, emotsional-
ekspressiv, poeziya.
METAPHORICAL USE OF TERMS
Abstract.
Metaphor, the process of metaphorization, and the metaphorical ability of
human thinking have been said a lot to date. Among the many opinions expressed about this
phenomenon, which has been considered an effective and illustrative means and charm of speech
since ancient times, in recent years, the conclusions that metaphor is a specific aspect of the
cognitive process, a method, a mechanism of thinking, a phenomenon of the human mind that is
more subtle and significant than it seems, are scientific truths that have been confirmed. [1:13]
Keywords.
Metaphor, simile, term, nomination, linguistic, speech, emotional-expressive,
poetry.
МЕТАФОРИЧЕСКОЕ ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ТЕРМИНОВ
Аннотация.
Много
сказано
о
метафоре,
процессе
метафоризации,
метафорической способности человеческого мышления. Среди совокупности мнений,
высказанных по поводу этого явления, которое с древнейших времен считалось
действенным и описательным средством и прелестью речи, есть научные факты,
получившие подтверждение с последних лет, о том, что метафора представляет собой
уникальный аспект познавательного процесса, метод, механизм мышления, явление
человеческого разума, более сложное и важное, чем кажется. [1:13]
Ключевые слова.
Метафора, сравнение, термин, номинация, языковая, речевая,
эмоционально-выразительная, поэзия.
Oʻzbek tilshunosligida metafora tadqiqiga doir keng qamrovli izlanishlar olib borilgan.
1288
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
M.M.Mirtojiev metaforalarni nutq hodisasiga va til hodisasiga oid turlarga ajratadi. Til
hodisasi boʻlgan metaforalar oddiy metafora, personifikasiya va sinesteziya kabi koʻrinishlarga
ega
2
[2:97] , deb hisoblaydi.
Professor N.M.Mahmudov “Sinestetik metaforalar tarkibidagi soʻzlar oʻzaro zid, bir-
biriga mutlaqo qarama-qarshi boʻlishi ham mumkin. Bunday gʻayriodatiy birikmalar
“oksyumaron birikmalar” ham deb yuritilishini aytib oʻtadi.
3
[3:80]
D.S.Xudayberganova metaforalarni matnda muhim kognitiv-semantik ahamiyat kasb
etish bilan birga, til egalarining milliy-madaniy tafakkuriga xos jihatlarni namoyon etuvchi
hodisa sifatida baholaydi va oʻxshatish hamda metaforalar asosiga qurilgan matnlarning
muayyan tilda qoliplashgan matn shakllarini aniqlash imkoniyatini berishini aytadi. Olima ularni
matnning presedent shakllari sifatida baholaydi
4
[4:18] hamda kognitiv metaforalarning soʻz,
soʻz birikmasi, gap va mikromatn shaklidagi metaforalarga[5;36] ajratilishini qayd etadi.
Oʻzbek tilida poetik nutq leksikasini tadqiq etgan B.Umurqulov metaforalar borasida
alohida toʻxtaladi hamda tilshunoslar: M.Mirzaev, S.Usmonov, I.Rasulov, R.Qoʻngʻurov,
A.N.Kojin, K.A.Dolininning izohlariga
5
[5:59-66] qoʻshimcha tarzda, hozirgi oʻzbek
poeziyasida uchraydigan poetik metaforalarni ikkiga boʻlib koʻrsatadi va ushbu guruhlarni
1)umumpoetik metaforalar; 2)individual metaforalar deb nomlaydi. Oʻzbek tilida metaforik
koʻchimlarni komponent tahlil usulida tekshirgan G.K.Qobuljonova metaforani oʻrganishning
falsafiy asoslarini quyidagicha belgilaydi:
1.Ob'ektivlik (har bir narsa uni oʻrgana boshlagunimizga qadar ham, keyin ham oʻz
holicha mavjud).
2.Substansiallik (har qanday oʻrganish ob'ekti, jumladan til birligi oʻz sifatlarining jam-ul
jami boʻlmish borliq - materiya).
3.Ziddiyatli hodisalar orasida oraliq holatlarning mavjud boʻla olish imkonini hisobga
olish
6
[6] deya baholaydi. N.Mahmudov metafora termin yasalishining eng qadimiy turlaridan
biri ekanligini e'tirof etgani holda, “metafora tufayli soʻzda yuzaga keladigan ikkilamchi
nominasiya imkoniyati, ya'ni soʻz shaklan oʻzgarmasdan qolgan holda unga boshqa tushunchani
ifodalash vazifasini yuklash imkoniyati tilda son-sanoqsiz yangi soʻzlar paydo boʻlishining
oldini olishini va inson xotirasini mazkur ogʻir yukdan qutqarishini alohida ta'kidlaydi.
U terminlarning kommunikasiya jarayonlarini yanada qulaylashtirishdagi benihoya
muhim ahamiyati haqida toʻxtalib, ilmiy nutqda maxsus birliklarning terminologik ma'nosi
1289
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
“ishlasa-da”, uning dastlabki, asl ma'nosi termin ostidagi tushunchaga u yoki bu darajada ishora
qilib turishini aytib oʻtadi.”
7
[7:6-7]
Umuman olganda, “lisoniy va nutqiy koʻrinishda boʻlishidan qat'iy nazar metaforaning
asosini, mohiyatini nomlash tashkil qiladi.”
8
[8:178-179] Metafora asosida nom koʻchishi
predmet, belgi, harakat, holatlarning keng ma'nodagi oʻxshashligiga asoslanadi. Asos konkret,
abstrakt boʻlishi mumkin. Metafora tuzilishiga koʻra sodda va kengaygan, badiiy hamda
lingvistik metaforalarga ajratiladi.
9
[9:236-237]
Metaforik ma'no tilning ifoda imkoniyatini kengaytiradigan muhim vosita sanaladi. Bu
holat terminlarning ifoda imkoniyatlarida ham namoyon boʻladi. Ya'ni terminlar ham oʻz
navbatida koʻchma ma'no kasb etib, emosional-ekspressiv uslubiy ma'no ifodalash xususiyatiga
ega boʻladi. Ilmiy adabiyotlarda terminlarning qoʻllanilish doirasi chegaralangan maxsus
leksikaga mansubligi ta'kidlanadi.
10
[10:17] Tilshunoslikda terminning oʻziga xos muhim jihatlari
sifatida ma'lum uslubga xos ekanligi(ilmiy), maxsus sohaga oidligi, ilmiy atama boʻlib, odatda,
bir tushuncha (monosemantik)ni ifodalashi aytib oʻtiladi. Qoʻllanish doirasiga koʻra terminlarni
ikkiga ajratish mumkin:
1. Umumxalq tilida qoʻllanilib barcha til egalariga birdek tushiniladigan terminlar;
2. Muayyan sohadagina qoʻllanadigan va tushiniladigan terminlar.
Masalan, qoʻrgʻoshin, temir, mis, astma, diagnoz kabi atamalar umumxalq tilida keng
qoʻllanadi va hamma tushinadi. Aksincha, limfoblastoma, ektomiya, tetaniya kabi terminlar tor
doirada qoʻllanadi.
Badiiy matnda terminlar ham boshqa lugʻaviy birliklar kabi tilda kishilarning ehtiyoji
uchun xizmat qiladi va oʻzaro aloqa almashuvida narsa va hodisalarni ifodalashda keng
qoʻllanadi. Umumxalq tilida qoʻllangan terminlar koʻp qoʻllanilishi natijasida oʻz ma'no doirasini
kengaytirib, boshqa ma'nolarni ham ifodalash imkoniyatiga ega boʻladi.
Terminlar, odatda, oʻziga xos xususiyatlariga koʻra boshqa lugʻaviy birliklardan
farqlanadi. Ya'ni terminlar oddiy soʻzlardan farqli oʻlaroq birma'noliligi, ilm-fan, kasb-hunarga
oidligi, emosional-ekspressiv boʻyoq va stilistik belgi ifodalamasligi kabi bir qancha jihatlari
bilan ajralib turadi. Lekin terminlar badiiy matnda qoʻllanganda boshqa lugʻaviy birliklar singari
ekspressivlik kasb etib turli uslubiy ma'nolarni ifodalashi mumkin. Bunda terminlar oʻz
qobigʻidan chiqib umumxalq tushinadigan oddiy soʻzga aylanadi.
Natijada, barcha nutq uslublarida qoʻllanish imkoniyatiga ega boʻladi. Badiiy matnda
terminlarni metaforik vosita sifatida qoʻllanilishi ham oʻziga xos muhim jihatlardan biri
1290
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
sanaladi. Bu esa terminlarning mohiyat-mazmunini, funksional uslubiy xususiyatlarini
belgilashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Masalan, quyidagi matn parchasida koʻchma ma'noda qoʻlllangan terminlarga e'tibor
qaratsak:
Jahon gulshani vafo guli ziynatidan boʻshab qolgan, bashariyat guli vafoning muattar
hidlaridan ayrilgan. Dunyoning qorongʻi tuproqxonasini vafo sham'i yoritmayapti va zamon
bevafolar koʻngli bilan ulfatlashmayapti. Vafoning nargis guli davr chamaniga koʻz solmaydi va
kishilarning koʻngil gʻunchasida koʻrolmaslik va hasaddan oʻzga narsa topilmaydi. (T. Malik,
”Husnu xulq”)
Keltirilgan misolda jahon gulshani, vafo guli, vafoning muattar hidlari, koʻngil gʻunchasi,
vafo sham'i, vafoning nargis guli, davr chamani kabi metaforik birikmalar qoʻllangan. Mazkur
birikma orqali muallif inson tabiatiga xos fazilatlarni shu qadar latif chizgilarda tasvirlaganki,
bunga matnda qoʻllangan uyadosh (gulshan, gul, gʻuncha, chaman, hid, nargis guli) soʻzlarning
ipga tizilgandek, bir-birini mazmunan toʻldirib kelishi orqali betakror metaforik mazmun hosil
qilingan deyish mumkin. Bunday original badiiy ifoda T.Malikkagina xos.
Matnda qoʻllangan sham', gul, gʻuncha kabi atamalar allaqachon milliy tafakkurga
singib, ramziy ma'no ifodalovchi badiiy tasvir vositasi sifatida qabul qilinadigan boʻlib qolgan.
Qoʻrquvning koʻzi katta,
Yuragi kichik boʻlur,
Qoʻrquv zoʻr kelgan yurtda
Arslonlar kuchuk boʻlur.(E.Voh. )
Keltirilgan misrada anatomiyaga oid koʻz va yurak terminlari metaforik ma'no
ifodalagan. Bu ma'no mavhum ob'ektni, ya'ni qoʻrquvning koʻzi, yuragini atab kelgan.
Xalqimizda koʻz qoʻrqoq qoʻl botir degan bir maqol bor. Shoir balki shu maqolga
analogiya qilgani holda ushbu original metaforik ma'noni ifodalashga erishgan. Shuningdek,
ikkinchi baytda qoʻllangan arslon va kuchuk atamalari ham oʻz ma'nosida emas koʻchma
ma'noda qoʻllangan. Bu obrazli kinoyaviy koʻchim sanaladi. Ekspressivligi kuchli boʻlgan
poetik metafora.
Lekin u chalmay turib
Qulogʻini buradi.
Barmogʻi ham manov ip
Ustida yugurardi.(E.Voh..)
Ushbu misolda koʻpchilikka tanish boʻlgan quloq(anatom.a.) atamasi an'anaviy barcha
birdek tushunadigan noekspressiv metafora sifatida qoʻllangan.
1291
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Jamiyatda insonlar oʻrtasida va oilaviy hayotda boʻladigan turli munosabatlar ham
metaforik holda ifodalanishi mumkin. Masalan, Tashib keltirilgan gap ona va qiz orasida qolsa
mayli edi. Bunday gap “ homilador” boʻladi va “ bolalab” tarqayveradi.
Koʻp oʻtmay qudaning qulogʻiga ham etib boradi. Qarabsizki, “uyiga gap tashib borga
kelin” boshi uzra qora blutlar toʻplanadi.” Yoʻl quvlagan – xazinaga yoʻliqur, gap quvlagan –
baloga yoʻliqur”, deb bejiz aytilmagan.(T.Malik)
Yuqorida keltirilgan misolda gap, homilador, bulut atamalari koʻchma ma'noda
qoʻllangan.
Yuqorida keltirilgan misralarda ham qonun, tuzuk, dastur atamalari olam, hayot
soʻzlariga nisbatan qoʻllanilib goʻzal tasvir vositasi vazifasini oʻtagan.
Hayot ummoni aro yurtim ulkan kemadir,
Bir ul kema ahlining joni ham, imoni ham.
Unga ayon dolgʻa ne,ofat, toʻfon nimadir
Olam eli biladi – yurtim tinchlik qoʻrgʻoni.(E.Voh.)
Keltirilgan misolda ham bir ma'noviy uyani hosil qiluvchi ummon, kema, dolgʻa(toʻlqin),
ofat, toʻfon kabi geografik atamalar(terminlar) koʻchma ma'no kasb etgan va badiiylikni, uslubiy
boʻyoqdorlikni yuzaga kelitirgan. Shuningdek, qoʻrgʻon (toponimik atama) termini ham tinchlik
soʻziga bogʻlanib oʻz ma'nosida emas, koʻchma ma'noda qoʻllangan.
Xulosa qilib aytganda, atamalar ham badiiy matnlarda qoʻllanilib, oʻziga xos obrazli
tasvir vositasi sifatida ta'sirchanlik, uslubiy boʻyoq, emosionallikni ifodalashga xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
Mahmudov N., Xudoyberganova D. Oʻzbek tili oʻxshatishlarining izohli lugʻati. –
Toshkent: Ma'naviyat, 2013. – B.21, 35, 41, 73, 75.
2.
Maxmaraimova
Sh.
Olam
lisoniy
tasvirida
teometaforaning
kognitiv
aspekti.Filol.fan.noz.diss. (PhD) T.,2018. B.-13
3.
Mirtojiev. M.M. Oʻzbek tili semasiologiyasi. - Toshkent: Mumtoz so’z, 2010 –B. 97.-B.13
4.
Mahmudov N. Oʻqituvchi nutq madaniyati. - Toshkent, 2009. 2-nashr, -B. 80.
5.
Xudayberganova D.S. Oʻzbek tilidagi badiiy matnlarning antroposentrik talqini. Doktorlik
dissertasiyasi avtoreferati. - Toshkent, 2015. –B.18.
6.
Xudoyberganova D. Matnning mazmuniy tarkibida metaforalar // Oʻzbek tili va adabiyoti.
2012, 1-son. 36-b.
7.
Umurqulov B. Poetik nutq leksikasi. - Toshkent: Fan, 1990. – B. 59-66.
8.
Qobuljonova G. Metaforaning sistemaviy lingvistik talqini. Filologiya fanlari nomzodi
ilmiy dar. olish uchun yozilgan dissertasiya avtoreferati. - Toshkent, 2000.
1292
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
9.
Mahmudov N. Oʻsha maqola. – B. 6- 7.
10.
Xoʻjamqulov A. Oʻzbek tilida oʻxshatish va metafora // Ayub Gʻulomov va oʻzbek
tilshunosligi masalalari. Ilmiy maqolalar toʻplami. – Toshkent, 2012. – B.178-179.
