1302
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
QARAQALPAQ MILLIY SAZ-ÁSBAPLARINIŃ PAYDA BOLIW TARIYXI
Saparbaeva Qalzıw Dawıtbay qızı
Ájiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı magistratura bólimi,
“Muzıka tálimi hám kórkem óner” qániygeligi 1-kurs magistrantı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15081715
Annoatsiya.
Qaraqalpaq xalqınıń milliy miyrasları, mádeniyatı, qaraqalpaq milliy saz
ásbaplarınıń kelip shıǵıw tariyxı haqqında maǵlıwmatlar berilgen.
Gilt sózler:
duwtar, qobız, shıńqobız, girjek, balaman, Baba Qambar, Aflatun, Qaynus.
THE HISTORY OF THE EMERGENCE OF THE KARAKALPAK NATIONAL
MUSICAL INSTRUMENT PERFORMANCE
Abstract.
This article provides information about the national heritage, traditions,
culture of the Karakalpak people, and the history of the origin of the Karakalpak national
musical instruments.
Keywords:
dutor, qobuz, chanqobuz, gidzhek, balaman, Baba Qambar, Aflatun, Kaynus.
ИСТОРИЯ ВОЗНИКНОВЕНИЯ КАРАКАЛПАКСКОГО НАЦИОНАЛЬНОГО
МУЗЫКАЛЬНОГО ИСПОЛНИТЕЛЬСТВА
Аннотация.
В статье дана информация о национальном наследии, традициях,
культуре каракалпакского народа, а также об истории происхождения каракалпакских
национальных музыкальных инструментов.
Ключевые слова:
дутар, кобуз, чанкобуз, гиджек, баламан, Баба Камбар,
Афлатун, Кайнус.
Hár bir xalıqtıń milliy miyrasları bolǵanı siyaqlı qaraqalpaq xalqınıńda ózine tán tariyxqa
iye bolǵan bir neshe milliy miyrasları bar. Úrip- ádetler, kiyim-kenshekler, milliy ásbaplar.
Mısalı: duwtar, qobız, shıńqobız, girjek, balaman hám taǵı basqalar.
Qaraqalpaq milliy saz ásbaplarınıń kelip shıǵıw tariyxınan, bizge shekem birneshe gúrriń
hám ápsanalar jetip kelgen. Bular tómendegishe:
Muxammed payǵambardıń eń jaqın dostı Házireti Áliydiń Dul-dul degen júyrik atı
bolǵan eken. Sol attı baǵıwǵa payǵambarımız Baba Qambardı shaqırtıp atkónek etip alǵan.Bul
adam bir kúnleri duwtar súlderindegi bir saz áspabın soǵıp hár qıylı namalardı shertken.
Dúl-dúl at tek duwtardıń jaǵımlı hawazın tıńlap, ot jemey ,suw ishpey aza baslaǵan.
Házireti Áliy at qoraǵa barsa,saz shertip otırǵan Baba Qambarǵa kózi túsedi. Baba Qambar
qorıqqanınan qolındaǵı áspabın sındırmaqshı bolǵan.
1303
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Bunı kórgen Házireti Áliy qolındaǵı zat haqqında aytıp beriwin talap etedi. Sonda Baba
Qambar: - Bul duwtar degen ásbap,zerikken waqlarımda soǵıp edim,áweli bul ásbaptan ses
shıqpadı, keyin shaytannıń járdeminde usınday jaqsı hawaz shıǵara basladı, - dep juwap beripti.
Shúkir ǵarrı aytqan bul gúrrińde bir jaǵınan qiyalıylıq,ekinshi jaǵınan tariyxıylıq sezilip
tur.
Burınǵı ótken zamanda Aflatun (Platon) degen aqıllı adam jasaǵan. Ol jasaǵan dáwirde
Qaynus (Feniks) atalmısh qus bolǵan eken,bul qustıń qanatın qaǵıp ushıwi nátiyjesinde júdá
ájayip ses payda boladı eken. Aflatun bul sesti esitip, sol dıbıstı qayta dóretiw maqsetinde ózi
duwtarǵa usaǵan saz áspabın jaratqan dep duwtardıń kelip shıǵıw tariyxı jóninde usı eki gúrrińdi
aytıp bergen.
1906-jılı tuwılǵan Urıs hám miynet veteranı 90 jasar Qurbaniyaz Yusup ulı saz áspabınıń
qúdireti haqqında bılay deydi:
-Payǵambarımızdıń birewinde toyǵa,ań-awlawǵa,shikarǵa shıqqanda minetuǵın úsh atı
hám sol úsh attı baǵatuǵın úsh xızmetkeri bolǵan eken.Bul úsh adamnıń waziypası ózine
bekitilgen atqa ot-jem, suw berip, sol atti semirtip baǵıwdan ibarat bolǵan. Payǵambarımızdıń
ózi uzaqq jolǵa shıqqanda minetuǵın Dul-dul degen torı atı bolǵan qusaydı. Payǵambarımız usı
atın júdá jaqsı kóredi eken. Sebebi, at júdá ájayip júyrik bolǵan, sol ushın bul attı usı eldegi eń
bilgir at baǵar Ǵayıp qara degen seyis – adamǵa baqtırıptı.
Bul adamnıń ustashılıq uqıbı bar hám sazende eken. Qolınıń bos waqtında
sırnay,úshpelek hám duwtarǵa usaǵan saz ásbaplardı soǵıp,shertip júrgen. Kóbinese duwtardı hár
qıylı muqamǵa salıp shertetuǵın uqıbı bar eken. Hár kún azaanda, keshte, atqa ot-jem berip,ózide
awqatlanıp soń, ózi soqqan saz áspabın shertip sharshaǵanın shıǵaradı eken. Ǵayıp qaranıń
miynetkeshligin sezgen payǵambarımız bul adamǵa ayrıqsha kózqarasta bolıptı. Bunı qızǵanǵan
anaw eki atbaǵar hár qıylı ósek sózler aytıp, Ǵayıp qaranı payǵambarımızǵa jamanlap bara
beripti. Dul-duldi ózlerimiz baǵamız,-dep Ǵayıp qaranı at baǵıw jumısınan bosatıptı. Sonnan
baslap- aq, bul at otlamaptıda hám suw da ishpepti.
Bunı sezgen payǵambar kópti kórgen jası úlken awıl aqsaqalların jiynap,dul-duldiń ot-
jem jemey, suwda ishpey kún sayın azıp baratırǵanın aytıptı.Sonda ǵarrıllardıń birewi - Ǵayıp
qaranıń ózin shaqırtıp sóylesiw kerek depti. Bul sóz payǵambarımızǵada maqul túsip, Ǵayıp
qaranı shaqırtıp alıptı. Aqsaqallardıń birewi Ǵayıp qaraǵa qarap: -Durısın ayt shıraǵım,-dep
iynine seń-seń ton jawıp, tómendegi tórt qatar báyitti aytqan eken:
Torı at ushın at baǵarın,
Ólgeninshe sabadı,
Attıń azıp ketiwi,
Neden eken shıraǵım,
1304
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Sonda Ǵayıp qara aqsaqallarǵa tómendegishe juwap beripti:
Jalǵan sózge aqsaqal ,
Suwda órge aǵadı,
Jalǵan sóylep atbaǵar,
Janın otqa jaǵadı,
Sóyler sózi jón bolsa,
Sóz júyesin tabadı,
Tilin tapsań jániwar,
At uzaqqa shabadı,
Ot-jem berip,suw berip,
Sonnan ketin saz shertip,
Jıllı-jıllı sóyleseń ,
Mal iyesin tabadı. -dep sazın hárqıylı namaǵa dep sazın shertken eken, at qulaǵın
tikireytip, qattı kisnepti hám ayaǵı menen jer qarpıp, tepsinip qoyaberipti...
Áne sol Ǵayıp qara eki tarlı duwtar súlderindegi saz áspabın dóretken uqsaydı.Bul ańızdı
bala waqtımda awılda bolǵan úlken bir toyda ǵarrılarǵa hám baqsı-jırawlarǵa ot jaqqısh bolıp
júrip esittim ,- dedi Qurbaniyaz ata Yusup ulı. [Q. Áyekeev Bilim Nókis 1996]
Qobız.
Qorqıt ata xalıqqa jaqsı saz oylap tawıp beriwdi árman etipti. Ol bárinende burın
xalıqtıń túsinigine qayım, olardıń muń-zarların aytatuǵın jaǵımlı saz haqqında kóp jıllar oylanıp
júripti. Bul ushın ol hár-túrli usıllardı islep kóripti. Hár-túrli saz ásbapların soǵıp, shertipti.
Biraq xalıqqa jaǵımlı bir sazdıń iretin taba almaptı. Bir kúnleri qobızdı tawıptı. Onı islew
ushın kóp aǵashlardı jonıp hálek bolıptı. Biraq onnan hesh nátiyje shıǵara almaptı. Qorqıt atanıń
qobızdı jonıp hálek bolıp júrgenin shaytanlar kóredi eken. Shaytanlar oǵan qobızıńdı kórset dese,
ol kórsetpeydi eken. Onnan keyin Qorqıt ataǵa bir oy kelipti. “Nege shaytanlar qobızdı mennen
sorap júr? Olarǵa nege keregi bar eken? Bulardı bir ańılıp kóreyin” dep, toǵaydan shıǵıp ketken
kisige usap, toǵaydıń shetinde shaytanlardıń ne qılıp júrgenin ańılıptı.
Shaytanlar óz-ara sóylesip atırǵan qusaydı. Qorqıt ata olarǵa kórinbey sózlerin tıńlaptı.
Shaytanlar:
-Qorqıt ata júdá bir ájayip isti baslaǵan eken. Biraq onnan bir nátiyje shıǵara almaptı.
Eger ol kisi toǵaydaǵı dońız súykengen qurǵaq jigildik – jiydeniń aǵashınan qobız jonsa, onnan
tostaǵan shıǵarsa, onıń tostaǵanın baqırawıq túyeniń bas terisinen qaplasa, oǵan kisnewik attıń
quyrıǵınan alıp qıl taqsa, onnan keyin qumlıqta yamasa tawda ósetuǵın sasıq quwraydıń
shiresinen jaqsa, gónr qabaqtan jonıp tiyek salsa, dúnyada tabılmaytúǵın shıqqan ásbap bolar
edi,- desip atır eken.
1305
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Qorqıt ata bul sózlerdi esitip, shaytanlardıń aytqanınday etip qobızın islegen eken, túrli-
túrli namaǵa shertetuǵın saz áspabı bolıptı. Sol-sol eken , qobızdı birinshi jaratqan Qorqıt ata
qobızdıń piri bolıptı. Sonnan keyin barıp xalıqta hár- túrli saz ásbapları kelip shıǵa beripti deydi.
Shıńqobız.
Shımbay bette jasaytuǵın múyten ruwınan shıqqan, qolı ónerli Arıwxan
degen qız bolǵan eken. Ol júda naǵıslap qur toqıydı eken. Bir kúni keshke deyin qur toqıp,
sharshap, bir nárselerdi oylap otırǵanda qurdıń jiplerin waqtı- waqtı kesip tayarlaytuǵın pıshaǵı
jerge túsip ketipti. Qarasa, neshshe jıldan berli paydalanǵan polat pıshaǵınıń sabı túsip qalǵan.
Tómen túsip baratırıp jipke tiyip ketip ,, dıń ” etip, jaǵımlı bir ses shıǵadı. Qız dárriw
pıshaǵın alıp, qızıqsınıp qaraydı. Qarasa, pıshaqtıń sap jaǵı bizdiń ushınday jińishke, biraq
bizdey jumırı emes, qıyaqtay juqa eken. Barmaǵı menen azmas qayıstırıp awanına jiberip qalsa,
onnan jalań ses shıǵadı. Sharshap otırǵan qız sonnan jaǵımtallı ses shıqqanına quwanıp, hár qıylı
etip hertip háleklenip otırdı. Aqırında onıń astına gilt qoyıp, ernine aparıp, kesesine tutıp, eki eki
tistiń arasın pıshaqtıń qırınday ashıp, pıshaqtıń jańaǵı jińishke sabın awızdıń ishine qaray shertip
qarasa, polat ushınıń sesti burınǵıdan góre jaqsıraq hám ashıǵıraq shıǵa baslaydı. Hátte,
namaǵada kelgendey bolǵan. Ol polattaǵı bunday qásiyetti sezip, ol waqıttaǵı Shımbaydıń sheber
temirshilerinen esaplanǵan, qaraqalpaqtıń mánliwli degen tiyresinen shıqqan Shamurat usta
degenge baradı.
Arıwxan Shamurat ustaǵa bolǵan hádiyseni bir – bir bayan qıladı. Zeyinli hám sheber
Shamurat usta máseleni ańlap, qızdıń aytqanların iske asırıwǵa tırısadı. Nátiyjede sol Shamurat
usta bir saz áspabın soqqan, onıń atın shıńqobız degen. Qızdıń shıńqobızınıń tili pıshaǵınıń sap
jaǵı bolǵanlıqtan, onıń bas jaǵı pıshaq bolıp qala bergen. Óytkeni ol qur toqıp otırǵanda sol
pıshaq penen jip hám qurdı kesken. Erikkende dem alıp, pıshaqtıń sap jaǵındaǵı shıńqobızdı
shertetuǵın bolǵan.
“Bir qız sonday qobız soqtırıptı” degen xabardı sol zamandaǵı toy – merekelerde jańa
kózge túsken, duwtarǵa nama qosa alatuǵın, qosıq aytıp júrgen qońıratlı, qazayaqlı urıwınan
Turımbet qızı Ziybagúl degen xosh hawaz qız esitip kelip, Arıwxannaıń shertip otırǵanına qarap
tań qalıptı. Ziybagúl Shamurat ustaǵa barıp:
-
Qur toqıwshı qızdıń qobızınday qobız soǵıp ber, haqıńdı beremen beremen,
biraq qobızıń pıshaqsız bolsın, - dep qasında otırıp alıptı.
- Shamurat usta:
-Házir qolım tiymeydi, erteń kel, - dese de, Ziybagúldiń ózi qobızǵa sonday ıshqıpaz
bolǵanlıqtan, ustanıń qasınan shıqpaǵan. Boylı – sınlı, xosh hawaz qız ustanıń aldında ótinish
etip, “jan aǵa” dep turǵan soń, Shamurat usta:
-Názerińdi qaytarmayın, bir buyımıń túsip kele qoyıpsań. Soǵıp bereyin, kórikti óziń
basasań, - deydi.
1306
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
- Qız balanıń aralasatuǵın isi emes edi ǵoy, ol qalay bolar eken? -depti Ziybagúl.
Usta Shaburattıń ózi de sol jumısa Ziybagúldi ılayıq kórmey otırǵan edi.
-
Saǵan bul jumıstı isletpes edim, kórik basatuǵın shákirtimdi bir jaqqa jumsap edim, -
deydi.
Jumısım tezirek pitsin dep, Ziybagúl ustanıń kórigin basıwǵa ırazı bolıptı. Qáytsin aqırı
shıńqobızǵa ıqlası ketken Ziybagúl temirshiniń kórigin basıp, shıńqobızdı ózi aytqanday etip
dúzettirip alıptı.
Shıńqobızdıń atın shıǵarǵan, onı saz ásbabı etip qatarǵa qosqan sol sheber qurshı qız
Arıwxan menen qońıratlı qız Ziybagúl eken.
Toy – merekelerde Ziybagúl sazende sıpatında shaqırılıp, duwtar shertetuǵın baqsı menen
qatar Ziybagúl de tıńlawshılarǵa shıńqobız shertip, tamasha beredi eken. Ziybagúl qaraqalpaqtıń
kópshilik namaların sherte bilgen. “Átshók”, “Jetim qızdıń zarı”, “Qara jorǵa” degen namalardı
da shıńqobız benen atqaradı eken. Toy – merekelerde Ziybagúlge toyxana sıylıqtı duwtar
shertken baqsılardan kem bermegen. Ayırım jaǵdaylarda hayal – qızlar er baqsılardan góre
Ziybagúldi kóbirek tıńlap, baqsı kelgen toyǵa xalıq, ásirese hayal – qızlar kóbirek keletuǵın
bolǵan. Hayallar emin – erkin otırıp, sonıń namasın tıńlaydı eken.
Toy – merekelerge barsa, Ziybagúl shıńqobızı menen duwtarın alıp baradı eken.
Tıńlawshılardıń talabı boyınsha hám duwtar, hám shıńqobız shertken, qosıqta aytqan.
Ózi taza namalar shıǵarǵan. Házirgi “Shımbay naması” dep atalıp júrgen nama da sol
Ziybagúldiń shıǵarǵan namalarınıń biri usaydı.
Shamurat ustadan shıńqobızdıń soǵılıwın úyrenemiz dep Xojeliden, Qońırattan hám
basqa jerlerden, qalalardan jas ustalar kelgen. Shıńqobız soǵıwdı úyrenip, óz elindegi háwesker
qızlarǵa shıńqobız satıp taratqan.
Mine usınday birqansha ápsanalar bizlerge shekem jetip kelgen. Joqarıda atap ótilgen
ásbaplardıń qaraqalpaq xalqınıń milliy áspabı ekenin bilip qoymastan olardıń kelip shıǵıw
tariyxında úyreniw hám bunı keleshek áwladqa jetkiziw kerek dep oylayman. [
Qaraqalpaq
folklorı]
REFERENCES
1.
Q. Áyekeev. Duwtar tariyxı, duwtar shertiw hám soǵıw usılı. Bilim Nókis 1996
2.
Qaraqalpaq folklorı 77-88 tomlar. Nókis Ilim 2014.
3.
A.Omarova.
QARAQALPAQ MILLIY QOSIQLARINIŃ IZERTLENIWI HÁM
RAWAJLANIW
BAǴDARLARI
.
МУҒАЛЛИМ
ҲӘМ
ҮЗЛИКСИЗ
БИЛИМЛЕНДИРИЎ. Илимий-методикалық журнал №3 2024. Mart.
1307
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
4.
R.Saparov.
Jıraw, baqsı, qıssaxan, qosıqshılardıń folklordaǵı ornı
.
International
scientific
journal
«MODERN
SCIENCE
АND
RESEARCH»
https://doi.org/10.5281/zenodo.11113049
5.
A.Nadırova. Qaraqalpaq muzıka tariyxı. Tashkent 2018.
