ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
720
KITAPXANALARDA KITAPQUMARLÍQ MÁDENIYATÍN RAWAJLANDÍRÍWDA
INNOVACIYALÍQ METODLARDÍ QOLLAWDÍŃ ÁHMIYETI
S. Meńlimuratov
Ózbekstan mámleketlik kórkem óner hám mádeniyat Institutı
Nókis filialı magistratura bólimi «Kitapxana iskerligi» tálim baǵdarı 2-kurs magistrantı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15090884
Annotaciya.
Maqalada kitapxanalarda kitapqumarlıq mádeniyatın rawajlandırıwda
innovaciyalıq metodlardı qollawdıń áhmiyeti haqqında sóz etiledi.
Tayanısh sózler:
Kitapxana, innovaciyalıq iskerlik, kitapxananıń innovaciyalıq potencialı,
innovaciyalıq joybarlaw
THE IMPORTANCE OF SUPPORTING INNOVATIVE METHODS IN DEVELOPING
LIBRARY CULTURE IN LIBRARIES
Abstract.
The article talks about the importance of applying innovative methods in
libraries.
Key words:
library, innovative activity, innovative potential of the library, innovative
project.
ВАЖНОСТЬ ПОДДЕРЖКИ ИННОВАЦИОННЫХ МЕТОДОВ В РАЗВИТИИ
БИБЛИОТЕЧНОЙ КУЛЬТУРЫ В БИБЛИОТЕКАХ
Аннотация.
В статье говорится о важности применения инновационных методов
в библиотеках.
Ключевые слова:
библиотека, инновационная деятельность, инновационный
потенциал библиотеки, инновационный проект.
Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń Oliy Májliske Múrájáátnamasında mámleketimizdiń
zamanaǵoy rawajlanıwına erisiw maqsetinde innivacion rawajlanıw basqıshına kelgenligin aytıp
ótedi: «Innovaciya-bul keleshek degeni. Biz ullı keleshegimizdi qurıwdı áyne innovaciyalıq
ideyalar tiykarında baslawımız kerek. Innovacion rawajlanıw hám sanlı ekonomika joybarına
ótiwimiz biykarǵa emes. Sebebi zaman tez pát penen rawajlanıp baratırǵan házirgi dáwirde kim
jeńiske erisedi? Jańa piker jańa ideyaǵa, innovaciyaǵa tayanǵan mámleket jeńiske erisedi» [1].
Prezidentimiz sonday-aq, “
Búgin hesh bir tarawda ilim jetiskenlikleri hám innovaciyalıq
texnologiyalardı ámeliyatta qollamay turıp rawajlanıwǵa erisip bolmaydı.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
721
Bul bolsa keń hám zamanagóy bilimge iye kadrlardı tayarlaw, olardıń mamanlıǵın asırıw,
shet el tájiriybelerdi ózlestiriw sıyaqlı aktual wazıypalardı aldımızǵa qoyıp atır”, sonday-aq,
«Jáhán tariyxı sonnan dárek beredi, hár qanday jańa civilizatsiya, jańa Oyanıw dáwiri kitap hám
kitapxanalardan baslanadı»,
degen pikirlerdi aytıp ótken edi [2].
Haqıyqattan da, Jańa Ózbekstan óz rawajlanıwın kitapxanalar iskerligin túpten jańalaw
hám innovaciyalıq ideyalardı ámeliyatqa nátiyjeli qollanıwdan basladı. Bul tuwrı jol edi, sebebi,
hámme ilimiy-izertlew islerdiń tiykarı kitapxanalarda alıp barıladı. Ilimiy-izertlew jumısları bolsa,
mámlekettiń rawajlanıwına xızmet etedi.
Zamanagóy jámiyette júz berip atırǵan prosessler kitapxana xızmetkerlerinen turaqlı túrde
jańa ideyalar, jumıs túrleri, quralları hám metodların, basqarıw háreketlerin izlew, olardıń
iskerligin analiz etiw, maqset hám wazıypaların anıqlaw zárúrligin payda etpekte.
Innovaciyalardan turaqlı paydalanıw kitapxana xzmetkerleriniń eń quramalı kásiplik
wazıypası bolıp tabıladı. Belgilengen wazıypalardı ámelge asırıwdıń innovaciyalıq jantasıwları
kitapxana qánigelerinen iskerlikti shólkemlestiriw, basqarıw hám ámelge asırıwǵa járdem
beretuǵın bilim, kónlikpe hám ilmiy tájriybelerge ıye bolıwdı talap etedi.
Keyingi waqıtlarda «innovaciya», «innovacion nátiyje», «innovaciya jetiskenlikleri»
sıyaqlı atamalar hám sózler keń isletilip atır.
Innovaciya inglis tilinen «Innovations» sózinen alınǵan bolıp, kiritilgen jańalıq, oylap
tabıw degen mánisti ańlatadı.
Innovaciya ilimiy-texnika jetiskenlikleri hám aldıńǵı tájiriybelerge tiykarlanǵan texnika,
texnologiya, basqarıw hám miynetti shólkemlestiriw sıyaqlı tarawlardaǵı jańalıqlar, sonıń menen
birge, olardıń túrli tarawlar hám iskerlik sheńberinde qollanılıwın ańlatadı.
Dúnya ádebiyatında «innovaciya» atamasına bir qansha táriypler berilgen:
-potencial ilimiy-texnika rawajlanıwınıń anıq jańa ónimler hám texnologiyalarǵa baǵdarı;
-oylap tabıw hám ideyalar ekonomikalıq mániske aylanatuǵın process;
-bazarda jańa hám jetilisken sanaat processleri hám qurılmalar payda bolıwına alıp
keletuǵın texnikalıq, islep shıǵarıw hám kommerciyalıq iljlardıń jıyındısı;
-ideyalar hám oylap tabılıwlardı ámelde paydalanıw jolı menen joqarı ózgeshelikke iye
bolǵan buyımlar, texnologiyalar jaratılıwın támiyinleytuǵın jámiyetshilik-texnikalıq -
ekonomikalıq process;
-isbilermenlikke
baǵdarlanǵan islep shıǵarıw faktorlarınıń jańasha ilimiy-
shólkemlestirilgen kombinaciyası;
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
722
bazarǵa jańa yamasa jetilisken ónim kirip keliwine, ámelde qollanatuǵın rawajlanǵan
texnologiyalıq process jaratılıwına tiykar bolatuǵın innovaciyalıq iskerliginiń aqırǵı nátiyjesi.
Kitapxanadaǵı innovaciyalar haqqında aytar ekenbiz, bular social-mádeniy túrdegi
jańalıqlar ekenligin este tutıwımız kerek. Kitapxana-málimleme tarawı qánigeleri arasında
innovaciyalardıń áhmiyeti haqqında túrlishe pikirler bar. Kitapxana innovaciyaları kitapxanalardıń
ilimiy hám metodikalıq iskerligi sheńberinde "aldıńǵı kitapxana tájiriybesi"n tarqatıw quralı
retinde kitapxana jumısın jetilistiriwdiń jańa metodların izlew iskerligi sıpatında túsiniledi.
«Innovaciya» túsinigine bizińshe, búgingi kún ushın eń tuwrı keletuǵın máni
tómendegishe:
-Innovaciya -tolıq yamasa salıstırmalı jańalıqtıń sapa kórsetkishine iye bolǵan iskerlik,
xızmet kórsetiwdiń engizilgen modeli;
- úyrenilgen dástúrlerden sırtqa shıǵıw;
-kásiplik iskerlikti tupten rawajlandırıw yamasa sıpat tárepinen jańa dárejege alıp shıǵıw;
Kitapxanada bolıp atırǵan barlıq ózgerislerdi tiykarsız túrde "innovaciya" dep
klassifikaciyalawǵa jol qoymaw ushın sonı aytıp ótiw kerek, hár bir ózgeris innovaciya dep
esaplanbaydı. “Kitapxana entsiklopediyası” bul atamaǵa tómendegi mánisti beredi: “kitapxana
innovaciyası - kitapxana xızmeti mazmunı hám dúziliwine jańasha jantasıwdı sáwlelendiriwshi,
ámeldegi nızamlar hám dástúriy túrlerinen sırtqa shıǵa alatuǵın, ózine tán, standart bolmaǵan
ideya, metodologiya, joybar, texnologiya hám kitapxana basqarıwı.
“Innovaсiya” túsinigin ilimiy aylanısqa Avstriyalı (keyin amerikalı) ilimpaz J. A.
Shumpeter kirgizdi. Kitapxanatanıwshılıqta innovaciya iskerligi boyınsha kóp izertlewler alıp
barılǵan. Solardıń ishinde S.A. Basov., A.N. Vaneev., E.S. Martin., S.G. Matlina., V.A. Minkina.,
N.S. Kartashov., S.S. Sereychik., K.I. Tokanyuk., E.P. Fenelonov., N.T. Chuprina hám basqa
izleniwshilerdi atap ótiwimizge boladı. S.A.Basov., A.N. Vaneev., E.S. Martin hám E.P.
Fenelonovtıń miynetlerinde innovaciya iskerligi kitapxana metodikalıq jumıslarınıń «yadro»sı dep
qaraladı [2].
N.S. Kartashov., S.G. Matlina., V.A. Minkina., S.S. Sereychik., N.I. Tolkanyuk., N.T.
Chuprina innovaciyalıq iskerlikti kóp tárepten kitapxanalardı shólkemleskenlik rawajlandırıw
processi sıpatında túsinedi.
Aldınǵı izertlewler nátiyjelerin analiz etiw bir-birinen parıqlabatuǵın pikirler bar ekenligin
anıqlawǵa múmkinshilik berdi. Olarda koncepciyalardıń mazmunı, texnologiya hám ózgerislerdi
basqarıw qásiyetleri, bahalaw kriteryaları haqqındaǵı sorawlar tartıslı bolıp qalıp atır, sonday-aq,
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
723
innovaciyalıq processlerdiń nátiyjeligi, kitapxanalardaǵı innovaciyalardıń klassifikaciyası,
kitapxanalardaǵı innovaciyalıq iskerlik mazmunın sıpatlawshı ideyalardıń saykes emesligi,
túsiniksizligi hám ózgesheleniwi kitapxanashılıq tarawındaǵı mashqalanıń dáslepki rawajlanıw
dárejesin basqa taraw ilimpazlarınıń ilimiy-texnikalıq hám social tarawlarda innovaciyalıq
iskerlik teoriyası, metodologiyası hám shólkemlestiriw máseleleri menen salıstırıw zárúr ekenligin
talap etedi.
Innovaciya-latınsha (novatio - jańalanıw, ózgertiw; yaǵnıy endi ǵana qollanılǵan zat)
degen mánisti ańlatadı, «innovaciya» sóziniń russha sinonimi, kóbinese "innovatsiya" termini
boladı.
Biraq, ámelde rus tilinde sóylesiwshi, tiykarǵı Evropa tillerinde (mısalı, inglis tilinde)
innovaciya kóbinese jasırın formada «jańalıq, bálki málim ózgerislerdi ámelge asırıw menen
baylanıslı bolǵan jańalıq» degendi ańlatadı. Latın tilinde novator - jańalaytuǵın, yaǵnıy hár qanday
iskerlik tarawına jańa, aldıńǵı principler, ideyalar, usıllardı engiziwshi hám ámelge asırıwshı shaxs
dep qaraladı [3].
Tap sonday, inglis tilinde «innovate» - innovaсiyalar kirgiziw, jańalıqlar kirgiziw,
ózgertiwler kirgiziw degendi ańlatadı [4].
Ulıwma alǵanda, inglis tilinde innovator termini jańa texnologiyadan paydalanǵan halda
jańa ónimlerdi jaratıwshı kompaniyanı ańlatadı [5].
Kitapxanada innovaciyalıq iskerlikti ámelge asırıw ushın, áwele bul processtiń hár bir
basqıshında shólkemniń potencialın támiyinlep beretuǵın tiyisli múmkinshilikler jaratılıwı kerek.
Bul degeni innovaciyalıq iskerlikti ámelge asırıw ushın zárúr bolǵan materiallıq, finanslıq,
intellektuallıq, ilimiy-texnikalıq hám basqa resurslardı tayar etiw kerekligin ańlatadı.
Innovaciyalıq potencialdı bahalaw wazıypaları kitapxananıń málim bir jańa joybardı
ámelge asırıwǵa tayınlıǵı yamasa kitapxana potencialınıń ámeldegi jaǵdayın ámelge asırılıp
atırǵan innovaciyalıq processke salıstırǵanda bahalawǵa qaratılıwı múmkin. Soǵan kóre
kitapxananıń ulıwma potencialı hám joybardıń innovaciyalıq potencialın ajıratıp kórsetiw zárúr.
Birinshi hám ekinshi jaǵdaylardıń innovciyalıq potencialın anıqlaw ushın qollanılatuǵın
usıl hár túrlı bolıwı múmkin. Joybardıń innovaciyalıq potencialın analiz qılıwda kitapxana
resurslariniń joybarlastırılǵan dárejesin salıstırıw zárúr. Bunı innovaciyalıq joybarlaw basqıshında
ámelge asırıw múmkin.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
724
Bul jaǵdayda kitapxana innovaciyalıq potencialınıń normativ modeli sıpatlamasın dúziw
támiyinlengen (standartdan sezilerli dárejede ajralıp turıwshı) hám támiyinlenbegen resurs
toparına qosımsha resursların tartıw boyınsha ilájlardı islep shıǵıw kerek boladı.
Kitapxananıń ulıwma innovaciya potencialın anıqlaw ushın ishki ortalıqtı hár tárepleme
analiz qılıw yamasa mashqalanı anıqlaw zárúr bolıp tabıladı. Rossiyalı ilimpaz, ekonomika ilimleri
doktorı R.A. Fatxutdinov tómendegi faktorlardı anıqlaw ushın ulıwma innovaciyalıq potencialdı
úyreniwdi usınıs etedi: resurslardıń bar ekenligi hám bólistiriliwi, ózgerislerge juwap beriw
qábileti, innovaciyalardı basqarıw qásiyetleri hám shólkemniń innovaciyalıq islenbeleri.
Sonday-aq, B. K. Lisin hám V. N. Fridlyanov sıyaqlı qánigeler mámleketler aralıq
ekonomikalıq izertlewler nátiyjesinde shólkemniń innovaciyalıq potencialın islep shıǵıp,
tastıyıqlawlardı keltirip ótedi. Olar shólkemniń innovaciyalıq potencialı quramın tórt bólimge
ajıratadı:
Ilimiy-texnikalıq (texnologiyalıq), yaǵnıy satıp alınǵan islenbeler hám oylap tabılǵanlar
rezervi, sonday-aq kárxana yamasa shólkemniń zárúr islenbelerden paydalanıw huqıqların tabıw
hám satıp alıw qábileti de olarǵa qızıǵıwshılıq tuwralı jańa ilimiy-izertlew hám islep shıǵıw
jumıslarına buyırtpa beriw.
1.
Kárxananıń ózinde infrastrukturalıq múmkinshiliklerdiń jaǵdayı, dúziliwi,
innovaciyalar cikliniń barlıq basqıshları arqalı ótiwin, onıń innovaciyalarǵa aylanıwın támiyinlew.
3. Innovaciyalıq potencialdıń ulıwma potencialdıń basqa bólimleri menen óz-ara tásirin
sáwlelendiriwshi sırtqı hám ishki faktorlar sanaat kárxanaları, ilimiy-texnikalıq shólkemler hám
innovaciyalıq cikldi ámelge asırıw nátiyjesine tásir kórsetiwi.
Kárxana, shólkem xızmetkerleri tárepinen jańalıqlardı qabıllaw dárejesi, jańalıqlardı
jańalıq formasında ámelge asırıwǵa tayınlıǵı hám qábiletin sıpatlaytuǵın innovaciyalıq mádeniyat
dárejesi. Bul resurslardıń sapa hám dáreje quramı tiykarında arnawlı bir kitapxananıń innovaciya
potencialı dárejesin anıqlaw múmkin. Kitapxanada bul bahalaw metodologiyasi bizge ne beredi:
- kitapxanada funksional iskerlikti hám shólkemlestirilgen strukturalar tárepinen
belgilengen resurslar optimal bólistiriledi;
-sırtqı ortalıqqa (básekishiler háreketleri, informaciyaǵa bolǵan ózgerisler, kitapxana
ónimleri hám xızmetlerine talaplar) ózgerislerge asıǵıslıq penen juwap beriledi hám kitapxana
tarawında innovaciyalıq ózgerislerge tartıw qábileti ósedi;
Innovaciyalıq basqarıw hám marketing usılların qóllaw, innovaciyalıq baslamalardı
ámelge asırıw boyınsha qararlar qabıl etiw ushın kitapxananıń basqarıw qábileti jáne de asadı;
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
725
informaciya hám kitapxana innovaciyalıq islenbeleri (joybarları) fundamenti jaratıladı,
ámelge asırıladı.
Innovaciya potencialınıń úlkenligi kitapxana rawajlanıwınıń xarakteri hám innovaciyalıq
strategiyasın belgileydi.
Atap ótiw kerek, biziń mámleketimizde de kitapxanalardıń innovaciyalıq potencialı
rawajlanbaqta, bul bolsa óz gezeginde kitapxananıń resurs bazasın bekkemleydi, kitapxana
resursların rawajlandırıw olardıń innovaciyalıq aktivligin asırıwǵa baylanıslı. Házirgi kúnde
kitapxana tarawı qánigeleriniń shamalawlarına kóre, resurslardıń barlıq túrleri jetispewshiligi
gúzetilip atır. Bunnan tısqarı, innovaciyalıq iskerlik izertlew iskerligi nátiyjelerinen paydalanıwdı
óz ishine aladı, bul álbette, tek ayırım kitapxanalar tárepinen ámelge asırıladı. Ilimiy izertlewler
tiykarında az sanlı, ádette, úlken ilimiy kitapxanalarda innovaciyalar islep shıǵılıp atır hám ámelge
asırılıp atır.
Qalǵan kitapxanalar innovaciyalar quramında ilajlar boyınsha jańalıqlardı, sonday-aq
ózgerislerdi ámelge asıradı. Bul bolsa tek ǵana shet el mámleketler kitapxana ortalıǵında islep
shıǵılǵan innovaciyalıq ideyalar hám innovaciyalıq kitapxana texnologiyaları (atap aytqanda,
avtomatlastırıw) dıń rawajlanıwına, sonday-aq, ideyalardı islep shıǵarıwdı, Ózbekstan
kitapxanalarınıń innovaciyalıq potencialın izbe-iz támiyinleytuǵın, olardı rawajlanıw basqıshı
tárepke jetekleytuǵın jańa ilimiy ideyalardıń jaratılıwına orın ajıratadı. Házirgi jaǵdayda
innovaciyalıq potencialdıń maqseti kitapxanalardıń innovaciyalıq iskerligin joqarı dárejede
támiyinlew, innovaciyalıq rawajlanıw dáregine aylandırıw bolıp tabıladı. Bul kitapxananı social
baylanıs hám informaciya institutı retinde modernizaciyalawdan paydalanıp, kitapxana
ámeliyatınıń turaqlılıǵı hám krizislı jaǵdaylardı saplastırıwdıń birden-bir jolı bolıp tabıladı.
Zamanagóy kitapxanalardıń innovaciyalıq potencialı innovatsiya processlerin de
támiyinlewi kerek. Biraq, innovaciyalıq potencial hár bir kitapxana hám ulıwma kitapxanashılıqtıń
tiykarǵı rawajlanıw tutqası bolıwına qaramay, onıń jaǵdayı basqa túrli baǵdardaǵı sırtqı faktorlar
menen belgilenedi.
Ǵalabalıq kitapxanalardıń social -mádeniy maqseti mámleket shólkemleri hám
kárxanaların modernizaciyalaw tájiriybesin mámleketlik emes strukturalarǵa, olardı basqarıw hám
isbilermenlik iskerliginiń jetiskenligi innovaciyalıq rawajlanıw dáreklerine ótkeriw imkaniyatın
bermeydi. Arnawlı kitapxanalar (mektep, kollejlerdiń oqıw kitapxanaları, ilimiy-texnikalıq
kitapxanalar hám basqalar) mútajlikleri ushın shólkemlestirilgen resurslarınıń qayta bólistiriliwi
olar iskerliginde úlken áhmiyetke iye hám bul process olarǵa salıstırǵanda ańsat keshpekte.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
726
Basqa kitapxanalardıń ámeldegi sharayatta innovaciyalıq xızmet kórsetiwi ashıq aytqanda
qıyın bolıp atır. Sol qatnas penen barlıq ǵalabalıq kitapxanalarǵa salıstırǵanda mámleket tárepinen
innovaciyalıq kitapxana siyasatın qollap-quwatlaw hám maqsetli ámelge asırıw aktual bolıp
qalmaqta. Usı waqıtta, tarawǵa tiyisli joqarı dárejedegi quramalı intellektuallıq ideyalardı,
kitapxana qánigeleri tárepinen islep shıǵılıp, ortaǵa taslanıp atırǵan jańalıqlar, aldıńǵı pikirlerdi
ámeliyatqa engiziw júdá zárúr, bul iskerlik Ózbekstan kitapxanalarında innovaciyalardı basqarıw
mánisi hám texnologiyasın rawajlandırıwǵa xızmet etedi.
Ulıwma alǵanda, kitapxanalarda kitapqumarlıq mádeniyatın rawajlandırıwda
innovaciyalıq metodlardı qollaw oǵada áhmiyetli. Sebebi, innovaciya jámiyet rawajlanıwınıń eń
áhmiyetli faktorlarınan biri sanaladı. Kópshilik qánigeler insaniyat civilizatsiyasınıń rawajlanıwın
túrli iskerlik tarawındaǵı innovaciyalardıń turaqlı shınjırı dep ataydı. Solay eken, házirgi waqıtta
innovaciyalar insan iskerliginiń barlıq tarawlarında, sonıń ishinde kitapxanashılıqta da óz
iskerligin kórsetpekte. Zamanagóy kitapxananıń eń áhmiyetli wazıypası- kitapqumarlıqqa
qızıǵıwshılıqtı rawajlandırıw, kitapqumarlıq hám mádeniy dúnyaqarastı keńeytiw, dástúriy is
metodların jańalaw arqalı kitapqumarlıq abırayın qollap-quwatlawdan ibarat.
REFERENCES
1.
Mirziyoev Sh.M. Ózbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy Majlisga Murajaatnomasi
//Xalq so’zi. 2018.29 dekabr
2.
Шавкат Мирзиёев Янги Ўзбекистон стратегияси. – Т. «O‘zbekiston» нашриёти, 2021.
3.
Качанова Е.Ю. Инновационная деятельность библиотек: теория, организация.
«Библиотековедение,
библиографоведение
и
книговедение»
Автореферат
диссертации на соискание ученой степени доктора педагогических наук. Санкт-
Петербург 2003
4.
Мазуренко С. Инновации – это симбиоз государственной политики и рыночных
отношений // Известия, 03.12.2008.
5.
Большой англо-русский словарь. – М.: Советская энциклопедия, 1972.
6.
Друкер Питер Ф. Бизнес и инновации. - М.: «ИД Вильямс», 2007.
