ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
880
SHOHRUX MIRZO VA XITOY IMPERATORI O‘RTASIDA DIPLOMATIK
ALOQALARNING BOSHLANISHI VA RIVOJLANISHI
Rustamov Jasur Kaxramonovich
Oriental universiteti 2-kurs magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15103966
Annotatsiya. Mazkur maqolada Shohrux Mirzo va Xitoy imperatori o‘rtasida diplomatik
aloqalarning boshlanishi va rivojlanishi manba va adabiyotlat tahlili asosida ochib berilgan.
Shuningdek Amir Temur tarixi yoritilgan musulmon tarixiy manbalaridan birortasida
Xitoyga jo‘natilgan hech bir rasmiy elchilik haqidagi ma’lumotlar tilga olinmagan. Ammo
Shohrux Mirzo davrida Xitoyga yuborilgan G‘iyosiddin Naqqoshning sayohat kundaligi qimmatli
ma’lumotlar borligi bilan ajralib turadi.
Kalit so‘zlar: Amir Temur, Temuriylar davlati, Shohrux Mirzo Min sulolasi, Zafarnoma,
Mulla Hofiz, Xitoy imperatori, elchilar, Uilyam Chambers, Abdurazzoq Samarqandiy.
THE BEGINNING AND DEVELOPMENT OF DIPLOMATIC RELATIONS BETWEEN
SHAHRUKH MIRZO AND THE CHINESE EMPEROR
Abstract. This article reveals the beginning and development of diplomatic relations
between Shahrukh Mirza and the Chinese emperor based on the analysis of sources and literature.
Also, none of the Muslim historical sources covering the history of Amir Temur mentions any
information about any official embassy sent to China. However, the travel diary of Ghiyosiddin
Naqqash, who was sent to China during the reign of Shahrukh Mirza, is notable for containing
valuable information.
Key words: Amir Temur, Timurid state, Shahrukh Mirza, Ming dynasty, Zafarnama, Mulla
Hafiz, Chinese emperor, ambassadors, William Chambers, Abdurazzaq Samarkandi.
НАЧАЛО И РАЗВИТИЕ ДИПЛОМАТИЧЕСКИХ ОТНОШЕНИЙ МЕЖДУ
ШАХРУХОМ МИРЗОЙ И ИМПЕРАТОРОМ КИТАЯ
Аннотация. В данной статье на основе анализа источников и литературы
раскрывается начало и развитие дипломатических отношений между Шахрукхом Мирзой
и китайским императором. Также ни в одном из мусульманских исторических источников,
освещающих историю Амира Темура, нет сведений о каком-либо официальном посольстве,
отправленном в Китай. Но путевой дневник Гиясиддина Наккоша, отправленного в Китай
во времена Шахруха Мирзы, отличается тем, что содержит ценную информацию.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
881
Ключевые слова: Амир Темур, государство Тимуридов, династия Шахруха Мирзы
Мина, Зафарнама, Мулла Хафиз, китайский император, послы, Уильям Чемберс,
Абдураззак Самарканди.
XIV asrning so‘nggi choragi hamda XV asr boshlarida Xitoyning Min imperiyasi va
Markaziy Osiyodagi Temuriylar davlati o‘rtasida faol diplomatik aloqalar yo‘lga qo‘yilgan. Lekin,
ushbu mavzu yuzasidan tadqiqot olib borilganda tarix fani oldida paydo bo‘ladigan ba’zi
noaniqliklar va chigalliklar mavjud. Bu noaniqliklar yuzaga kelishining turlicha sabablari bo‘lib,
ushbu omillar ba’zi hollarda ilmiy yondashuvlarning chalkashib, tarixiy haqiqat chegaralaridan
og‘ishuviga sabab bo‘lishi ham mumkin.
Eng avvalo shuni ta’kidlash joizki, Amir Temur va Xitoy hukmdorlari o‘rtasidagi
diplomatik munosabatlar o‘z davrida to‘laligicha batafsil yoritilmagan.
Manbalardagi uzuq-yuluq ma’lumotlar esa qat’iy xulosalar chiqarish uchun yetarli emas.
Shu bilan birga ushbu ma’lumotlarning ishonchlilik darajasi ham yuqori pog‘onalarda
turmaydi. Har ikki tomon (xitoy va musulmon dunyosi) manbalarida ham saroy tarixchiligi
xususiyatlari yuqori o‘rinni egallashini hisobga olib, ushbu mavzu yuzasidan manbalar bilan
ishlaganda, ularga tanqidiy nuqtayi nazar bilan qarash lozimligini unutmaslik kerak. O‘z davrining
siyosiy manfaatlaridan kelib chiqqan holda, Xitoy yilnomalarida ham, musulmon muarrixlarining
asarlarida ham hukmron sulolani ulug‘lash va raqib tomonning kamchiliklarini bo‘rttirib ko‘rsatish
holatlari uchrab turadi. Lekin, turli tarixiy manba va adabiyotlarni xolisona ruhda va adolat
tamoyillari asosida o‘rganish jarayonida tarixiy haqiqatni birmuncha yoritish mumkin.
Amir Temur bilan Xitoy imperatorlari o‘rtasida elchilik aloqalarining qachon
boshlanganligi xususidagi fikrlar mavjud tarixiy adabiyotlarda turlichadir. Masalan, ba’zi olimlar
Min imperiyasi XIV asrning 70 yillaridayoq Amir Temur huzuriga o‘z elchilarini yuborganligi,
bundan g‘arbiy mamlakatlarga Xitoyda yangi sulola hukmronligining boshlanganligi haqida
ma’lum qilish maqsadi ko‘zlanganligi, biroq, Amir Temurdan unga javob elchiligi
jo‘natilmaganligi haqida fikrlarni ta’kidlaydilar
1
.
Shuningdek, fransuz sharqshunosi R.Grusse fikricha, dastlabki elchilik 1385 yilda Xitoy
imperatori Xun’u (1368-1398 yy) tomonidan jo‘natilgan bo‘lib, Xami, Turfon, Ilibaliqqa kelgan
hamda chig‘atoy (aniqrog‘i, jeta) va dug‘lat beklari haqida ma’lumot to‘plab, keyin Samarqandga
1
Rajkai Z.T. The Timurid empire and the Ming China: Theories and approaches concerning the relations of the two
empires (Doktori Disszertáció). – Budapest, 2007. – P.50.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
882
yo‘l olgan. Fu Ngan (bu yerda Xitoy elchisi Fu An nazarda tutilgan bo‘lishi mumkin)
boshchiligidagi bu elchilik Samarqandda ushlab qolinib, uzoq muzokaralardan so‘ng ortiga
qaytishiga ruxsat berilgan
2
.
Bu elchilik haqida manbalar va boshqa tarixiy adabiyotlarda ma’lumotga duch kelmadik.
Ammo, o‘zaro birinchi elchilikning Xitoy tomonidan yuborilganligiga ishonishga asos bor.
Endigina tashkil topgan Min imperiyasining shimoldagi raqiblari – mo‘g‘ul va oyratlarga
qarshi ittifoqchilar izlash zaruriyati va g‘arbiy mamlakatlar (Sharqiy Chig‘atoy mo‘g‘ullari, Amir
Temur davlati va boshqalar) haqida ma’lumotlar to‘plash masalasi bunga sabab bo‘la oladi. Shu
o‘rinda ta’kidlash joizki, uch marta Samarqandga, uch marta Beshbaliqqa jo‘natilgan Fu An
elchiligi birinchi marotaba Amir Temur saroyiga 1395 yilda kelganligi boshqa tarixiy
adabiyotlarda ko‘rsatib o‘tilgan. Grusse ma’lumotlarida esa ba’zida tarixiy sanalardagi chalkashlik
kuzatiladi.
Amir Temur tomonidan yuborilgan birinchi elchilik, Min sulolasi tarixiga oid yilnomalarga
ko‘ra, 1387 yil bahorida Xitoyga yetib borgan. Manbada Manla Xafeyszы (Mulla Hofiz)
boshchiligidagi bu elchilik Xitoy imperatoriga 15 ot va 2 tuyadan iborat tuhfa taqdim qilganligi va
Min saroyida ularning sharafiga ziyofat uyushtirilganligi eslatiladi
3
.
Oraliq masofani taxmin qilgan holda bu guruh Samarqanddan 1386 yilda jo‘nagan, degan
xulosaga kelish mumkin. Musulmon manbalarida ham Xitoy bilan munosabatlar haqida ilk
ma’lumotlar aynan shu yillarda bo‘lganligi haqidagi ma’lumotlarga duch kelamiz. Masalan,
Sharafiddin Ali Yazdiy “Zafarnoma”sida 1388 yil boshlarida Xitoydan kelgan elchilar haqida
eslatib o‘tilgan: “
Nizomiddin Koshg‘ariykim, hazrat (Amir Temur) Eron sori mutavajjih
bo‘lg‘onda ani Tabg‘urxonkim, Xitoy podshohi erdi, elchilikka yibarib erdi, keldi va ko‘b tansuq
nimalar peshkash qildi va Xitoy ahvolini arz qildi
4
”.
Ushbu jumlalar mazmunidan elchining Xitoy imperatori tomonidan jo‘natilganligini
tushunib olish qiyin emas. Ammo, “Zafarnoma” izohlarida bu voqeaga Temur yuborgan
elchilarning qaytib kelishi sifatida baho berilgan
5
. Bu o‘rinda Xitoy hukmdorining nomi
2
Груссэ Р. Империя степей. Аттила, Чингиз-хан, Тамерлан. Перевод Х.Хамраева. – Алматы, 2006. – С.502.
3
Ртвеладзэ Э.В. Китайские посольства ко двору Амира Темура и Темуридов // Общественные науки в
Узбекистане, № 7-10. – Т.: Издательство “Фан” Академии Наук Республики Узбекистан, 1996. – С.55.
3
Извлечения из "Мин ши сань. Сиюй И" (Пер. и прим. К.Ш. Хафизовой) // Китайские документы и
материалы по истории Восточного Туркестана, Средней Азии и Казахстана XIV-XIX вв. – Алматы: Гылым,
1994. – С.45.
4
Йаздий Шарафуддин Али. Зафарнома // Сўзбоши, табдил, изоҳлар ва кўрсаткичлар муаллифи ва нашрга
тайёрловчилар: А.Аҳмад, Ҳ.Бобобеков; Масъул муҳаррир Б.Эшпўлатов. Нашрлар ва матбаачилар гуруҳи:
И.Шоғуломов ва бошқалар. – Т.: Шарқ, 1997. – Б.118.
5
Ўша китоб. – Б.334, 555 изоҳ.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
883
“Tabg‘urxon” (“Tabg‘achxon” – “Xitoy xoni”ning buzib talaffuz qilinishi, ehtimol) tarzida
yozilishidan hali ikki davlat o‘rtasidagi munosabatlarda hech qanday keskinlik yuzaga
kelmaganligini aniqlash mumkin. Chunki, ba’zi keyingi o‘rinlarda Xitoy imperatori nomi
“To‘ng‘uzxon” deb haqoratli tarzda yoziladi
6
.
Amir Temur tomonidan Xitoyga keyingi yillarda bir necha marotaba elchilar jo‘natilganligi
tarixiy adabiyotlarda qayta-qayta ta’kidlanadi. Min sulolasi tarixiga oid manbalardan sanaluvchi
“Min shi lu” (“Min sulolasining haqiqiy tarixi”) kitobida 1389-1398 yillarda Xitoyga Amir Temur
saltanatidan to‘qqiz marta elchi kelganligi qayd etilgan
7
.
Min sulolasi manbalarida tilga olingan Amir Temur elchilari quyidagilar: 1387 va 1389
yillarda ikki marotaba Manla Xafeyszы (Mulla Hofiz), 1388 yilda Tachjudin (Toj ad-Din), 1391
yilda Shaxali (Shoxalil), 1392 yilda Nimaopudin (Nig‘mat ad-Din), 1394 va 1395 yillarda ikki
marta Daeryueshi (Darvesh) hamda 1396 yilda Alamadan (Alomat ad-Din) boshchiligidagi
elchilar guruhi Amir Temur nomidan Xitoy imperatori qabulida bo‘lganlar
8
. Lekin, shuni
unutmaslik kerakki, Xitoy manbalarida eslatilgan elchiliklar aslida savdo karvonlari bo‘lishi ham
mumkin. Xitoy tarixshunosligida mualliflar tomonidan imperator huzuriga tashrif buyurgan savdo
karvonlarini elchiliklar sifatida, har qanday elchilarning (albatta, savdogarlarning ham)
hukmdorga tortiq qilgan tuhfalarini esa qaram yurtlardan jo‘natilgan o‘lpon sifatida e’tirof etilishi
odatiy holdir.
Masalan, elchi Mulla Hofiz Min imperatori oldida “
Men Samaerxan (Samarqand)dan
(itoatli) qulingiz, Xafeyszы...
” tarzida o‘zini tanishtirishi “tobelik” izhor etilishidan boshqa narsa
emasdek tuyuladi. O‘sha manbada imperatorga otlar yoki bir necha yuz dona qilichlar taqdim etgan
“elchilar”ning buning evaziga ipak, choy, turli gazlamalar va oltin buyumlar so‘rashlari ularning
aslida hukmdor saroyiga tijorat maqsadida kelgan savdogarlar ekanligidan dalolat beradi
9
.
Amir Temur tarixi yoritilgan musulmon tarixiy manbalaridan birortasida ham Xitoyga
jo‘natilgan hech bir rasmiy elchilik haqidagi ma’lumotlar tilga olinmagan.
6
Ўша китоб. – Б.225. Яна қаранг: Шомий Низомиддин. Зафарнома. – Т.: Ўзбекистон, 1996. – Б.278.
7
Амир Темур жаҳон тарихида / Масъул муҳаррир: Ҳ.Кароматов. Муаллифлар жамоаси: С.Саидқосимов
(раҳбар), А.Аҳмедов, Б.Аҳмедов ва бошқ. Тўлдирилган ва қайта ишланган иккинчи нашри. – Т.: Шарқ, 2001.
– Б.121.
8
Хўжаев А. Буюк ипак йўли: муносабатлар ва тақдирлар / Аблат Хўжаев. – Т.: “Ўзбекистон миллий
энциклопедияси” Давлат илмий нашриёти, 2007. – Б.199.
9
Доклады императорам дайцинской династии из иноземных и даннических стран. Б/М. Б/Г. (Пер. и прим.
А.П. Колганова) // Китайские документы и материалы по истории Восточного Туркестана, Средней Азии и
Казахстана XIV-XIX вв. – Алматы: Гылым, 1994. – С.24-27.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
884
Ammo, Shohrux (1405-1447 yy) hukmronligi davrida Xitoyga yuborilgan G‘iyosiddan
Naqqoshning sayohat kundaligi haqida qimmatli tarixiy ma’lumotlar mavjud
10
.
Biz yuqorida tilga olingan elchiliklarning Amir Temurga umuman aloqasi yo‘q, degan
fikrdan yiroqmiz. Bu savdo missiyalarining Xitoydagi siyosiy, ijtimoiy ahvolni o‘rganish uchun,
ya’ni razvedka maqsadlari ko‘zda tutilib, Amir Temur tomonidan jo‘natilganligi ehtimoli yuqori.
Ammo, markaziy osiyolik ba’zi savdogarlar Xitoyda temuriylar saroyi nomidan qalbaki
hujjatlar vositasida tijorat ishlarini yuritgan bo‘lishi ham mumkin. Shuning uchun, Xitoy
yilnomalarida tilga olingan elchilarning barchasini ham rasmiy elchilar sifatida e’tirof etish,
bizning fikrimizcha, haqiqatdan birmuncha yiroq deb xulosa qilish ham mumkin.
Chunki, Xitoy tarixiga oid adabiyotlarda soxta “elchilar”ning ham bo‘lganligi keltirib
o‘tilgan.
Sababi, elchilar imperatordan alohida sovg‘alar olar va savdo imtiyozlarini ham qo‘lga
kiritardilar
11
.
O‘zbek davlatchiligi taraqqiyotining eng yirik va munozaralarga boy davrini tashkil
yetuvchi Amir Temur va temuriylar davri tarixini yoritishni ko‘plab tarixchilar o‘zlari uchun katta
tadqiqot maydoni deb hisoblab kelganlar va bu qarash hozirgi kunda ham o‘z kuchini
yo‘qotmagan. Amir Temur va temuriylar davri tarixshunosligi va manbashunosligiga e’tibor
qaratadigan bo‘lsak, bu davrni yoritishga dunyoning ko‘plab xalqlari tarixchilari o‘z qarashlari va
mafkurasi bilan yondashganligiga guvoh bo‘lishimiz mumkin. Ushbu tadqiqot maydonida o‘zbek,
turk, fors, rus, fransuz, ingliz, ispan, nemis va boshqa xalqlarga mansub tarixchilarning qarashlari
ma’lumotlari to‘qnash kelganligini biz adabiyotlarda guvohi bo‘lganmiz
12
.
XVI – XIX asrlar oralig‘ida Yevropa olimlari va tarixchilarining Amir Temur va temuriylar
tarixi bilan qiziqishi bir qancha qimmatli manbalarni dunyo yuzini ko‘rishiga sabab bo‘ldi.
Ingliz tarixchilarining bu davr tarixi bilan bog‘liq tadqiqotlari fransuz va rus olimlarining
asarlaridan ko‘p bo‘lmasada, biroq ushbu tadqiqot maydonida o‘ziga xos o‘ringa ega. Shulardan
biri ingliz tadqiqotchisi Uilyam Chambers muallifligidagi “Xitoy imperatori va Amir Temur o‘g‘li
Sulton Shohrux o‘rtasida o‘tgan elchixonalar va maktublar hisobi” nashridir. Ushbu maqola 1792
10
Самарқандий Абдураззоқ. Матлаи саъдайн ва мажмаи баҳрайн. Ж.II, Қ.1: 1405-1429 йил воқеалари. /
А.Самарқандий; Масъул муҳаррирлар: А.Қаюмов, Муҳаммад Али; Ўзбекистон Республикаси ФА, Абу Райҳон
Беруний номидаги Шарқшунослик ин-ти. — Т.: Ўзбекистон, 2008. — Б.421-452.
11
Извлечения из "Мин ши сань. Сиюй И" (Пер. и прим. К.Ш. Хафизовой) // Китайские документы и материалы
по истории Восточного Туркестана, Средней Азии и Казахстана XIV-XIX вв. – Алматы: Гылым, 1994. – С.54.
12
Shog'ulomov I. va b. Amir Temur jahon tarixida. – T.: “Sharq”, 1996 – B. 137
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
885
yilda Londonda nashr etilgan “Osiyoning san’ati, ilm-fani va adabiyoti – tarix va o‘tmishga oid
tadqiqotlar hamda asarlarda” deb nomlangan to‘plamdan o‘rin olgan
13
.
Ushbu mavzuda so‘z yuritishdan avval asar muallifi Uilyam Chambers haqida qisqacha
ma’lumot berib o‘tsak. Uilyam Chambers 1723-yil 23-fevralda Shvesiyaning Gyoteborg shahrida
Shotlandiya savdogari oilasida tug‘ilgan. 1740-1749 yillarda u Shvesiyaning Sharqiy Hindiston
kompaniyasida Xitoyga uch marta sayohat qilgan va u yerda Xitoy me’morchiligi va bezaklarini
o‘rgangan.
Yevropaga qaytib, Parijda arxitektura bo‘yicha tahsil oldi va Italiyada besh yil yashadi.
1755 yilda Londonga ko‘chib o‘tdi va u yerda arxitektura amaliyotini yo‘lga qo‘ydi. 1757
yilda Uels shahzodasiga, keyinchalik Jorj III ga me’morchilik bo‘yicha o‘qituvchi etib tayinlandi.
U mamlakatda ko‘plab uylar va hashamatli saroylar qurilishiga boshchilik qilgan va
Xitoyda bog‘dorchiligining naturalistik uslubi haqidagi zamonaviy ingliz g‘oyalarini hayoliy
tarzda ishlab chiqqan “Sharq bog‘dorchiligi bo‘yicha dissertatsiya”si (1772) bilan Xitoyga oid
qiziqishlarini yanada rivojlantirdi. Uilyam Chambers qirollik akademiyasi tashkil etilishida juda
katta xizmat qilgan. U 1796 yilda Londonda vafot yetgan.
Demak, Uilyam Chambers Xitoyda xizmatda bo‘lgan davrida Xitoy bog‘dorchiligi,
me’morchiligi, san’ati va tarixi bilan ham qiziqib, uni o‘rganishga harakat qilgani ehtimoldan xoli
emas. Shu nuqtai nazardan Min imperiyasining qo‘shni mamlakatlar, xususan O‘rta Osiyodagi
temuriylar davlati bilan olib borgan elchilik aloqalari va maktublar almashinuvi muallif
qiziqishlarini yanada boyitgan bo‘lishi mumkin. Xo‘sh, muallif voqealar mazmunini qanday bayon
etgan, shu haqida quyida batafsil to‘xtalamiz.
Asarning yozilish tarixi haqida U.Chambers quyidagi fikrlarni bildirib o‘tgan: “Keyingi
parchalar Yevropada umuman noma’lum bo‘lgan asardan tayyorlangan. Mr. D’erbelot bu haqda
“Shaxrox” maqolasida aloxida to‘xtalib o‘tadi va uni bir kun kelib Mr. Galland tomonidan tarjima
qilinganida ko‘rishga umid bildiradi; lekin bunday tarjima hech qachon paydo bo‘lmagan
14
.
Demak mavzuni yoritishdan avval muallif tilga olgan (Mr.D’erbelot va Mr.Galland)
shaxslar haqida to‘xtalib o‘tish ma’lumotlarga oydinlik kiritishida imkon beradi, deb hisoblasak
maqsadga muvofiq bo‘ladi.
13
Sir W.Jones, W.Chambers, ESQ. C. Wilkins, ESQ. &c. London. Printed for G.Nicol, Booksheller to his majesty,
Pall-Mall; J.Walter, Charing-Cross; and J.Sewell, Cornhill. M DCC XCII. 1792.
14
Sir W.Jones, W.Chambers, ESQ. C. Wilkins, ESQ. &c. London. Printed for G.Nicol, Booksheller to his majesty,
Pall-Mall; J.Walter, Charing-Cross; and J.Sewell, Cornhill. M DCC XCII. 1792. – P.357.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
886
Bartelemiy D’erbelot de Molainville (1625-1695) fransuz sharqshunosi, Parij
universitetida tahsil olib sharq tillarini o‘rgangan. Italiyaga borib dengiz portlariga tez-tez kelib
turadigan sharqliklar bilan suhbatlashgan va arab, fors, turk tillarini o‘rgangan. Uning buyuk asari
“Biblioteue orientale…” (“Sharq kutubxonasi‖) deb nomlangan va butun umri davomida
to‘plangan. Lekin bu asar 1697-yilda Antuan Galland tomonidan yakunlangan va Usmoniylar
davri olimi Hoja Xalifa (Kotib Chalabiy) ning arab bibliografiyasi hamda boshqa arab va turkiy
to‘plamlarga asoslanib tuzilgan
15
.
Antuan Galland – fransuz sharqshunosi va arxeologi. 1646-1715 yillarda yashagan va
“Ming bir kecha” asarini birinchi bo‘lib tarjima qilgan yevropalik tarjimon sifatida tanilgan. U
Parijda yunon, lotin va arab tillarini o‘rgangan va keyinchalik Istanbuldagi Fransiya elchixonasida
ishlagan. Xizmati davomida Suriya va arab mamlakatlariga sayohat qilib arab, fors va turk tillarini
puxta o‘rgangan.
Yuqorida aytib o‘tganimizdek, Bartelemiy D’erbelot vafot etgach, uning asarini davom
ettirgan va bu ishi Yevropaning Yaqin Sharq haqidagi ma’lumotlariga katta hissa bo‘lib
qo‘shilgan.
Shulardan kelib chiqib aytishimiz mumkinki, U.Chambers Sharq mamlakatlari, xususan
temuriylar davriga oid bo‘lgan bu ma’lumotlarni yozishda yuqoridagi ikki olimning hissasini
alohida ta’kidlab o‘tgan.
Muallif o‘z maqolasini Abdurazzoq Samarqandiyning “Matlai sa’dain va majmai bahrain”
asari orqali tarjima qilib yoritgan. Chunki bu haqida o‘zi maqolaning sarlavhasini quyidagicha
nomlagan: “Xitoy imperatori va AMIR TIMUR o‘g‘li Sulton Shoxrux o‘rtasida o‘tgan
elchixonalar va maktublar hisobi ABDUR RIZAKning "Matla us sadein" asaridan olindi va
Uilyam ChAMBERS tomonidan tarjima qilindi”
16
.
Asarda Abdurazzoq Samarqandiyning hayoti va faoliyatiga oid ma’lumotlar yoritilishi
bilan birga, Shohrux vafotidan keyin Abdurazzoq Samarqandiy Mirzo Abdullatif, Mirzo Abdullo,
Mirzo Abulqosim Boburlarning xizmatiga olinganligi haqidagi muhim ma’lumotlargacha yozib
qoldirgan
17
.
15
Laurens, Genri. “Sharqshunoslikning yordamchi manbalari: la Bibliothèque Orientale de Barthélemi d'Herbelot”.
nashrlar du departement d'Islamologie de l'Université de ParisSorbonne (Parij IV), 6., Parij: GP. Larose, 1978.: –
P.102
16
Sir W.Jones, W.Chambers, ESQ. C. Wilkins, ESQ. &c. London. Printed for G.Nicol, Booksheller to his majesty,
Pall-Mall; J.Walter, Charing-Cross; and J.Sewell, Cornhill. M DCC XCII. 1792. – P.357.
17
Sir W.Jones, W.Chambers, ESQ. C. Wilkins, ESQ. &c. London. Printed for G.Nicol, Booksheller to his majesty,
Pall-Mall; J.Walter, Charing-Cross; and J.Sewell, Cornhill. M DCC XCII. 1792. – P.358.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
887
Yana shuni alohida ta’kidlash lozimki, U.Chambers Abdurazzoq Samarqandiy bergan
ma’lumotlarni uning zamondoshi Sharafiddin Ali Yazdiyning “Zafarnoma” asari ham tasdiqlaydi,
deb ma’lumot qoldirganligi muallifning voqealarni yoritishga ancha chuqur yondashganligidan
dalolat beradi.
Lekin muallifning yuqoridagi fikri biroz mulohaza talabdir. Chunki Sharafiddin Ali Yazdiy
“Zafarnomasi”da Shohrux mirzo davrida Xitoy bilan olib borilgan diplomatik munosabatlar tarixi
yoritilmagan.
To‘g‘ri o‘z vaqtida Abdurazzoq Samarqandiy bilan Sharafiddin Ali Yazdiylar uchrashgan.
Bu haqida tadqiqotchi olim A.O‘rinboyev Abdurazzoq Samarqandiy haqida bergan
ma’lumotlarida: “Bu yili Abulqosim Bobur Fors va Iroq tomon lashkar tortgan edi, Abdurazzoq
ham safarga chiqib Eronning bir qancha shaharlarida bo‘ladi va lashkar Hirotga qaytayotganida,
1452 yil avgust oyida Tafti Yazdda “Zafarnoma” asarining muallifi, mashhur tarixnavis
Sharafiddin Ali Yazdiy bilan uchrashadi va uning suhbatida bo‘ladi”
18
deb yozgan edi.
Lekin bu suhbat temuriylar davlatining Xitoy bilan munosabatlari borasidagi Abdurazzoq
Samarqandiy tomonidan bildirilgan fikrlarni Sharafiddin Ali Yazdiy tomonidan tasdiqlanishini
bildirmaydi. Bizningcha, U.Chambers Abdurazzoq Samarqandiy fikrlarini Sharafiddin Ali Yazdiy
ham tasdiqlaydi deganida, Amir Temur davrida Xitoy bilan olib borilgan munosabatlarni nazarda
tutgan.
Chunki Abdurazzoq Samarqandiy o‘zining “Matlai sa’dayin” asarining birinchi jildida
Amir Temur tarixini yozgan edi.
U.Chambers Xitoy imperatori bilan Shohrux o‘rtasidagi dastlabki elchilik 1408 yilda
Xitoydan imperatorning Amir Temur vafoti munosabati bilan hamdardlik bildirish uchun turli
sovg‘alar bilan elchilar Hirotga kelganligi xususida yozib qoldirgan. Bu ma’lumot “Matlai
sa’dain”da quyidagicha bayon etilgan: “Bu debochadan maqsad va bu o‘gitdan matlab shuki,
humoyun mavkab Seiston yurishidan qaytib kelganidan keyin, Xitoy podshohining sohibqiron
hazratlari (vafoti) tufayli ta’ziya bildiirish uchun yuborilgan elchilari sovg‘a-salomlar bilan yetib
keldilar hamda o‘z podshohlari so‘zini arzga yetkazdilar” [8]
19
.
18
Матлаи саъдайн ва мажмаи баҳрайн / А. Самарқандий; Масъул муҳаррирлар: А. Қаюмов, Муҳаммад Али;
Ўзбекистон Республикаси ФА, Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик ин-ти. — Т.: “O‘zbekiston”,
2008. 18-bet.
19
Матлаи саъдайн ва мажмаи баҳрайн / А. Самарқандий; Масъул муҳаррирлар: А. Қаюмов, Муҳаммад Али;
Ўзбекистон Республикаси ФА, Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик ин-ти. — Т.: “O‘zbekiston”,
2008. 145-bet.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
888
Bu elchilar bilan birga Shohrux ham o‘z elchilarini Xitoyga jo‘natgan va bunga javoban
1412 yilda yana Xitoy imperatorining elchilari Samarqandga tashrif buyurgan. Bu elchilar orqali
imperator Shoxrux saroyiga 3 tilda – fors, mo‘g‘ul belgisi bilan turkiy hamda xitoy tillarida
bitilgan maktublarni jo‘natgan edi. U.Chambers asarida ham bu voqea huddi shunday berib
o‘tilgan. Ma’lumotlarga umumiy qaraladigan bo‘lsa, muallif o‘z asarida Xitoydan Sulton Shohrux
huzuriga jami 4 marta – 1408, 1412, 1417 va 1419-yillarda elchilar kelganini qayd etgan.
Bu ma’lumotlarning barchasini U.Chambers yuqorida aytib o‘tganidek Abdurazzoq
Samarqandiyning “Matlai sa’dain” asaridagi ma’lumotlarni tarjima qilish orqali to‘plashga va
yoritishga muvaffaq bo‘lgan. Yana shuni alohida ta’kidlash lozimki, to‘plangan barcha
ma’lumotlar Bartelemiy D’erbelotning “Shaxrox” maqolasidagi ma’lumotlar bilan boyitilib
mukammal darajaga keltirilganligi o‘sha davr tadqiqotchilari e’tiboriga tushgan va 1792 yildagi
ushbu to‘plamdan o‘rin olgan bo‘lishi mumkin.
U.Chambers Abdurazzoq Samarqandiyning “Matlai sa’dain” asari bilan qanday tanishgan
yoki bu asar va undagi ikki yirik hukmdor o‘rtasidagi elchilik maktublari uning qo‘liga qanday
tushib qolgan? Bu haqda muallif hech qanday ma’lumot qoldirmagan bo‘lsada, o‘sha davr siyosiy-
madaniy shartsharoitlaridan kelib chiqib, asarda berilgan voqea-hodisalar haqida fikr yuritishimiz
yoki taxmin qilishimiz mumkin.
Hozirda ma’lum bo‘lishicha, dunyodagi Sharq qo‘lyozmalari saqlanayotgan yirik
kutubxonalarning deyarli har birida “Matlai sa’dayn”ning bir yoki bir necha nusxasi uchraydi.
Sharq qo‘lyozmalari kataloglaridan ma’lum bo‘lishicha, asarning ikkinchi jildi qo‘lyozmalaridan
20 dan ortig‘i dunyo kutubxonalarida mavjuddir. Abdurazzoq Samarqandiyning temuriylar davlati
elchisi sifatida 1442-1444 yillarda Hirotdan Janubiy Hindistonga safar qilganligini bilamiz.
Bu asarning nusxasi Hindistonga muallifning o‘zi bilan birga borish mumkin emas. Chunki
unda muallif asarni yozib tugallamagan edi. Bizningcha, asarning nusxalari Hindiston
kutubxonalarida Boburiylar davriga kelib paydo bo‘lgan va U.Chambers qirol xonadoniga yaqin
bo‘lgan davrlarda (U.Chambers Uels shahzodasi va Angliya qiroli Georg III ga me’morchilik
bo‘yicha ustozlik qilgan) Londongacha yetib borgan Sharq qo‘lyozmalari bilan tanishish
imkoniyatiga ega bo‘lgan bo‘lishi mumkin.
Xulosa tarzida shuni aytish mumkinki, G‘arb olimlarining, xususan ingliz
tadqiqotchilarining Sharq mamlakatlariga qiziqishi boshqa hududlarga nisbatan ancha yuqori
bo‘lgan. Jumladan Sharqning ikki buyuk davlati Temuriylar va Xitoy tarixi bilan bog‘liq siyosiy-
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
889
madaniy, ijtimoiy-iqtisodiy aloqalarni o‘rganish va tahlil qilish orqali G‘arb davlatlari bu
davlatlarning ko‘plab sohalarda erishgan yutuqlarini o‘zlashtirishga muvaffaq bo‘lganlar.
Shu o‘rinda aytish lozimki, XVI – XIX asrlarda inglizlarning mustamlakachilik siyosati
bilan birga o‘zlari yetib borgan mamlakatlar madaniy hayotini har tomonlama chuqur o‘rganishga
bo‘lgan intilishlari ortidan yaratilgan va bizga noma’lum bo‘lgan bir qancha asarlar ingliz
fondlarida saqlanayotgandir. Bu holat bugungi o‘zbek tadqiqotchilari oldidagi dolzarb
masalalardan biri bo‘lib, bu fondlarni imkon darajasida keng o‘rganib, tahlil qilish Amir Temur
va temuriylar tarixiga oid yangi qirralarni yuzaga chiqarishi shubhasiz.
REFERENCES
1.
Rajkai Z.T. The Timurid empire and the Ming China: Theories and approaches concerning
the relations of the two empires (Doktori Disszertáció). – Budapest, 2007. – P.50.
2.
Груссэ Р. Империя степей. Аттила, Чингиз-хан, Тамерлан. Перевод Х.Хамраева. –
Алматы, 2006. – С.502. 3 Ртвеладзэ Э.В. Китайские посольства ко двору Амира
Темура и Темуридов // Общественные науки в Узбекистане, № 7-10. – Т.:
Издательство “Фан” Академии Наук Республики Узбекистан, 1996. – С.55.
3.
Извлечения из "Мин ши сань. Сиюй И" (Пер. и прим. К.Ш. Хафизовой) // Китайские
документы и материалы по истории Восточного Туркестана, Средней Азии и
Казахстана XIV-XIX вв. – Алматы: Гылым, 1994. – С.45.
4.
Йаздий Шарафуддин Али. Зафарнома // Сўзбоши, табдил, изоҳлар ва кўрсаткичлар
муаллифи ва нашрга тайёрловчилар: А.Аҳмад, Ҳ.Бобобеков; Масъул муҳаррир
Б.Эшпўлатов. Нашрлар ва матбаачилар гуруҳи: И.Шоғуломов ва бошқалар. – Т.:
Шарқ, 1997. – Б.118.
5.
Ўша китоб. – Б.334, 555 изоҳ.
6.
Ўша китоб. – Б.225. Яна қаранг: Шомий Низомиддин. Зафарнома. – Т.: Ўзбекистон,
1996. – Б.278.
7.
Амир Темур жаҳон тарихида / Масъул муҳаррир: Ҳ.Кароматов. Муаллифлар
жамоаси: С.Саидқосимов (раҳбар), А.Аҳмедов, Б.Аҳмедов ва бошқ. Тўлдирилган ва
қайта ишланган иккинчи нашри. – Т.: Шарқ, 2001. – Б.121.
8.
Хўжаев А. Буюк ипак йўли: муносабатлар ва тақдирлар / Аблат Хўжаев. – Т.:
“Ўзбекистон миллий энциклопедияси” Давлат илмий нашриёти, 2007. – Б.199.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
890
9.
Доклады императорам дайцинской династии из иноземных и даннических стран.
Б/М. Б/Г. (Пер. и прим. А.П. Колганова) // Китайские документы и материалы по
истории Восточного Туркестана, Средней Азии и Казахстана XIV-XIX вв. – Алматы:
Гылым, 1994. – С.24-27.
10.
Самарқандий Абдураззоқ. Матлаи саъдайн ва мажмаи баҳрайн. Ж.II, Қ.1: 1405-1429
йил воқеалари. / А.Самарқандий; Масъул муҳаррирлар: А.Қаюмов, Муҳаммад Али;
Ўзбекистон Республикаси ФА, Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик ин-ти.
— Т.: Ўзбекистон, 2008. — Б.421-452.
11.
Извлечения из "Мин ши сань. Сиюй И" (Пер. и прим. К.Ш. Хафизовой) // Китайские
документы и материалы по истории Восточного Туркестана, Средней Азии и
Казахстана XIV-XIX вв. – Алматы: Гылым, 1994. – С.54.
12.
Shog'ulomov I. va b. Amir Temur jahon tarixida. – T.: “Sharq”, 1996 – B. 137
13.
Sir W.Jones, W.Chambers, ESQ. C. Wilkins, ESQ. &c. London. Printed for G.Nicol,
Booksheller to his majesty, Pall-Mall; J.Walter, Charing-Cross; and J.Sewell, Cornhill. M
DCC XCII. 1792.
14.
Sir W.Jones, W.Chambers, ESQ. C. Wilkins, ESQ. &c. London. Printed for G.Nicol,
Booksheller to his majesty, Pall-Mall; J.Walter, Charing-Cross; and J.Sewell, Cornhill. M
DCC XCII. 1792. – P.357.
15.
Laurens, Genri. “Sharqshunoslikning yordamchi manbalari: la Bibliothèque Orientale de
Barthélemi d'Herbelot”. nashrlar du departement d'Islamologie de l'Université de
ParisSorbonne (Parij IV), 6., Parij: GP. Larose, 1978.: – P.102
16.
Sir W.Jones, W.Chambers, ESQ. C. Wilkins, ESQ. &c. London. Printed for G.Nicol,
Booksheller to his majesty, Pall-Mall; J.Walter, Charing-Cross; and J.Sewell, Cornhill. M
DCC XCII. 1792. – P.357.
17.
Sir W.Jones, W.Chambers, ESQ. C. Wilkins, ESQ. &c. London. Printed for G.Nicol,
Booksheller to his majesty, Pall-Mall; J.Walter, Charing-Cross; and J.Sewell, Cornhill. M
DCC XCII. 1792. – P.358.
18.
Матлаи саъдайн ва мажмаи баҳрайн / А. Самарқандий; Масъул муҳаррирлар: А.
Қаюмов, Муҳаммад Али; Ўзбекистон Республикаси ФА, Абу Райҳон Беруний
номидаги Шарқшунослик ин-ти. — Т.: “O‘zbekiston”, 2008. 18-bet.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
891
19.
Матлаи саъдайн ва мажмаи баҳрайн / А. Самарқандий; Масъул муҳаррирлар: А.
Қаюмов, Муҳаммад Али; Ўзбекистон Республикаси ФА, Абу Райҳон Беруний
номидаги Шарқшунослик ин-ти. — Т.: “O‘zbekiston”, 2008. 145-bet.
