ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
926
KOGNITIV XULQ-ATVOR TERAPIYASI VA UNING SAMARADORLIGI
Inoyatova Maxina Erkin qizi
Toshkent davlat pedagogika universiteti tayanch doktoranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15104034
Annotatsiya. Kognitiv bihevioral (xulq-atvor) terapiya (KBT) bugungi kunda mashhur
psixoterapiya yo'nalishi hisoblanadi, shuningdek, samaradorligi daliliy tadqiqotlar bilan
tasdiqlangan bir nechta psixologik aralashuvlardan biridir. Ushbu maqolada terapiyaning
umumiy nazariy asoslari, uning tarixi va KBT samaradorligining dalillari muhokama qilinadi. Bu
bilan birga turli xil psixologik kasalliklarni, shu jumladan depressiya, havotir va travmatik stress
buzilishini davolashda samaradorligini o'rganadi. Muallif KBTning boshqa terapevtik
yondashuvlarga nisbatan qisqa va uzoq muddatli foydalarini baholash uchun empirik tadqiqotlar
va meta-tahlillarni ko'rib chiqadi. Asosiy topilmalar shuni ko'rsatadiki, KBT simptomlarni qisqa
muddat ichida kamaytirishda, ayniqsa bezovtalik va depressiya uchun juda samarali.
Kalit so’zlar. Kognitiv xulq-atvor terapiyasi, travmadan keyingi stress holati, depressiya,
tug’ruqdan keyingi depressiya, havotir (havotir buzilishlari).
COGNITIVE BEHAVIORAL THERAPY AND ITS EFFECTIVENESS
Abstract. Cognitive behavioral therapy (CBT) is currently a popular psychotherapy
approach and one of the few psychological interventions whose effectiveness has been confirmed
by empirical research. This article discusses the general theoretical foundations of therapy, its
history, and the evidence of CBT's efficacy. It also explores its effectiveness in treating various
psychological disorders, including depression, anxiety, and post-traumatic stress disorder
(PTSD). The author examines empirical studies and meta-analyses to evaluate the short-term and
long-term benefits of CBT compared to other therapeutic approaches. Key findings indicate that
CBT is very effective in reducing symptoms in a short period of time, especially for anxiety and
depression.
Keywords. Cognitive behavioral therapy, post-traumatic stress state, depression,
postpartum depression, anxiety disorder.
КОГНИТИВНО-ПОВЕДЕНЧЕСКАЯ ТЕРАПИЯ И ЕЕ ЭФФЕКТИВНОСТЬ
Аннотация. Когнитивно-поведенческая терапия (КПТ) на сегодняшний день
является популярным направлением психотерапии и одним из немногих психологических
вмешательств, эффективность которого подтверждена эмпирическими исследованиями.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
927
В этой статье обсуждаются общие теоретические основы терапии, её история и
доказательства эффективности КПТ. Также исследуется её эффективность в лечении
различных психологических расстройств, включая депрессию, тревожность и
посттравматическое стрессовое расстройство (ПТСР). Автор рассматривает
эмпирические исследования и метаанализы для оценки краткосрочных и долгосрочных
преимуществ КПТ по сравнению с другими терапевтическими подходами. Основные
результаты показывают, что КПТ очень эффективна для уменьшения симптомов за
короткий период времени, особенно при тревожности и депрессии.
Ключевые слова. Когнитивно-поведенческая терапия, посттравматическое
стрессовое состояние, депрессия, послеродовая депрессия, тревожные расстройства.
Kognitiv xulq-atvor (bihevioral) terapiyasi (KBT) ruhiy tushkunlik, travmadan keying
stress holati, spirtli ichimliklar va giyohvand moddalarni iste'mol qilish muammolari, oilaviy
muammolar, ovqatlanish buzilishi va og'ir ruhiy kasalliklar kabi bir qator muammolar uchun
samarali ekanligi isbotlangan psixologik davolash shaklidir. Ko'pgina tadqiqotlar shuni
ko'rsatadiki, kognitiv xulq-atvor terapiyasi inson faoliyati va hayot sifatini sezilarli darajada
yaxshilaydi. Ko'pgina tadqiqotlarda kognitiv xulq-atvor terapiyasi psixologik terapiya yoki
psixiatrik dorilarning boshqa shakllaridan samaraliroq ekanligi ko'rsatilgan. Shuni ta'kidlash
kerakki, CBTdagi yutuqlar ham tadqiqot, ham klinik amaliyot asosida erishilgan.
Kognitiv xulq-atvor terapiyasi (KBT) vaqt bilan chegeralangan psixoterapevtik aralashuv
bo'lib, u bemorning mavjud muammolarini hal qilishga qaratilgan va keng doiradagi kasalliklarni
davolashda qo'llaniladi. KBT psixoterapiyaning ikki yo'nalishni - kognitiv terapiya va xulq-atvor
terapiyasini o'z ichiga oladi. KBT tarixi 1950-60-yillarga borib taqaladi va inson xulq-atvorini
tuzatishda xulq-atvor tamoyillarini qo'llashga qiziqish bilan bog'liq. Bixeviorizm falsafasining
mohiyati psixologiyani tabiiy fan sifatida shakllantirishga intilish edi, u faqat kuzatiladigan xulq-
atvor nuqtai nazaridan o'z konstruktsiyalari bilan ishlaydi va noto'g'ri gipotezalarni
takrorlanadigan tajribalar yordamida tekshiradi[5]. Kognitiv psixologiyaning xulq-atvor
yondashuvi g'oyasi shundan iboratki, psixologik muammolar fikrlashdagi xatolarga asoslanadi.
Darhaqiqat, KBT - bu ishlab chiqilgan usullar haqiqatda o'zgarishlarga olib kelishi haqida
ko'plab ilmiy dalillar mavjud bo'lgan yondashuv. KBT bir nechta asosiy tamoyillarga asoslanadi,
jumladan:
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
928
•
psixologik muammolar qisman noto'g'ri yoki foydali bo'lmagan fikrlash usullaridan kelib
chiqadi;
•
psixologik muammolar qisman foydasiz xatti-harakatlarning o'rganilgan namunalariga
asoslanadi.
•
psixologik muammolarga duchor bo'lgan odamlar ular bilan kurashishning yaxshiroq
usullarini o'rganishlari mumkin, bu ularning alomatlarini yengillashtiradi va hayotlarida yanada
samaraliroq bo'ladi.
Kognitiv xulq-atvor terapiyasi odatda fikrlash modellarini o'zgartirishga qaratilgan
harakatlarni o'z ichiga oladi. Ushbu strategiyalar quyidagilardan iboratdir:
•
muammolarni keltirib chiqaradigan fikrlashdagi buzilishlarni tan olishni o'rganish va keyin
ularni haqiqat nuqtai nazaridan qayta ko'rib chiqish;
•
boshqalarning xatti-harakati va motivatsiyasini yaxshiroq tushunish;
•
qiyin vaziyatlarni engish uchun muammoni hal qilish ko'nikmalaridan foydalanish;
•
o'z qobiliyatlariga ko'proq ishonch hissini rivojlantirishni o'rganish.
Kognitiv terapiya doirasida ma'lum hissiy holatlar va kognitiv sxemalar o'rtasidagi ikki
tomonlama aloqalar ko'rib chiqiladi: bir tomondan, yetarlicha aniq hissiyot ma'lum bir kognitiv
uslubning amalga oshishiga olib keladi, boshqa tomondan – bu uslub boshdan kechirilgan
hissiyotning kuchayishiga olib keladi. Hozirgi vaqtga kelib, depressiv kasalliklarni davolashda
KBTning samaradorligini tasdiqlovchi yetarlicha tadqiqotlar o‘tkazildi. Masalan, depressiv
kasalliklar terapiyasiga bag'ishlangan tadqiqotda 180 nafar bemorga, ruhiy tushkunlik epizodlari
tarixi bilan uch va unda ortiq, qo'llab-quvvatlovchi KBT yoki o'z-o'ziga yordam berish bo'yicha
qo'llanma tayinlandi. Tahlil shuni ko'rsatdiki, qo'llab-quvvatlaydigan kognitiv xulq-atvor terapiya,
besh yoki undan ortiq oldingi depressiv epizodlari bo'lgan bemorlarda o'z-o'ziga yordam qilishdan
ancha samaraliroq edi[7]. Tug'ruqdan keyingi depressiya kuzatilgan ayollarda kognitiv xulq-atvor
terapiyaning samaradorligini baholaydigan meta-tahlil, 40 ta randomizatsiya qilingan va yarim
randomizatsiya qilingan nazorat ostida o'tkazilgan tadqiqotlar natijalari shuni ko'rsatdiki,
psixoterapevtik aralashuv depressiv alomatlarning og'irligini nazorat guruhlari bilan solishtirganda
sezilarli darajada kamayishiga olib keladi[1,2].
Havotir ruhiy patologiyaning eng keng tarqalgan shakllaridan biridir (45-55%). KBT
bemorlarga tashvish va tahdidni haddan tashqari baholashga olib keladigan psixik jarayonlarning
naqsh(pattern)larini qayta tuzishni o'rgatadi va vahimali fikrlash uslubini o'zgartirishga yordam
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
929
beradi. Meta-tahlil natijalari 41 ta tadqiqot (2132 bemor) kiritilgan bo'lib, KBT dan foydalanish
havotir bilan og'rigan bemorlarda amaliy dam olishdan ko'ra yaxshiroq ekanini ko'rsatdi[4].
Diqqat yetishmovchiligi va giperaktivlik sindromining tarqalishi yosh aholining 3-7% ni
tashkil etadi[8]. Diqqat yetishmovchiligi va giperaktivlik sindromi dori terapiyasiga yaxshi javob
bermasligi mumkin, bu esa kognitiv xulq-atvor terapiyasiga bu sindromni tuzatish usuli sifatida
doimiy qiziqishning sabablaridan biridir. O'tkazilgan tarmoq meta-tahliliga ko'ra, jami 190 ta
randomizatsiyalangan nazorat ostidagi tadqiqotda 26114 ishtirokchi bo'lgan, KBT nafaqat
monoterapiya sifatida, balki psixostimulyatorlar bilan kombinatsiyada platsebo guruhiga nisbatan
simptomlari bilan sezilarli darajada ustunlik ko'rsatdi[3]. Bundan tashqari, ushbu tadqiqotda
psixostimulyatorlar bilan monoterapiya KBT monoterapiyasiga nisbatan ustunligini ko'rsatdi va
psixostimulyatorlar hamda KBT kombinatsiyasi psixostimulyatorlar monoterapiyasiga nisbatan
ustunlik ko'rsatdi. Tadqiqotlar samaradorligini sistematik ko'rib chiqish KBT monoterapiyasining
va uning farmakoterapiya bilan kombinatsiyasining 700 ta diqqat yetishmovchiligi va giperaktiv
sindromi bo'lgan kattalar o'rtasida asosiy simptomlarning og'irligini sezilarli darajada
kamaytirgani, lekin guruhlararo farqlar statistik ahamiyatga ega emasligini ko'rsatdi.
O'tkazilayotgan kognitiv xulq-atvor terapiyasi fonida, shuningdek, diqqat yetishmovchiligi
va giperaktivlik sindromiga bog'liq depressiya va tashvishning og'irligi kamayishi qayd etildi.
Biroq, diqqat yetishmovchiligi va giperaktiblik sindromida kognitiv xulq-atvor
terapiyasining uzoq muddatli qo'llanilishi samaradorligi to'g'risida yetarlicha ma'lumotlar yo'q,
olingan natijalarning xilma-xilligi ushbu ma'lumotlarni izohlash imkoniyatini cheklaydi[6].
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak kognitiv xulq-atvro terapiyasi ruhiy kasalliklarning keng
doirasini davolashda samarali, shu jumladan dalillarga asoslangan tibbiyot nuqtai nazaridan,
depressiv va tashvishli kasalliklar uchun mavjud bo'lgan eng katta dalillar bazasiga ega. So'nggi
paytlarda KBTning "uchinchi to'lqin" usullarining paydo bo'lishi ham istiqbolli, biroq, hozircha
an’anaviy yondashuvlar kabi samarli va yaxshi ishlab chiqilmagan. KBT metodologiyasi
shifokorga nafaqat terapiya vositalari to'plamini taqdim etadi, balki ruhiy kasalliklarni
tushuntiruvchi modellarni ham yaratadi, psixiatriyadagi biologik tushunchalar bilan qarama-qarshi
kelmasdan, ularni to'ldiradi. KBTning muhim afzalligi boshqa psixoterapiya yo'nalishlariga
nisbatan uning o'lchash mumkin bo'lgan psixologik faoliyat ko'rsatkichlariga qaratilganligi va
natijalarining nisbatan yuqori tasdiqlanishidir, bu esa uning samaradorligini to'g'ri tadqiqotlar
o'tkazishga va ma'lum bir bemorda davolash natijalarini baholashga imkon beradi. KBT dori-
darmon terapiyasi bilan yoki usiz ham samarali ekanligi ko'rsatilgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
930
Biroq, uning imkoniyatlari birinchi navbatda ruhiy kasalliklarning tabiati bilan cheklanadi
ya’ni KBT yalpi neyrobiologik kasalliklar (masalan, epileptik paroksizmlar yoki shizofreniyadagi
salbiy alomatlar) bilan eng ko'p bog'liq bo'lgan alomatlarga sezilarli ta'sir ko'rsatmaydi. Shu
munosabat bilan, klinik amaliyotda KBTdan foydalanish terapevtik va profilaktika choralari
kompleksida, shuningdek, biologik terapiya usullari va ijtimoiy qo'llab-quvvatlash choralari bilan
bir qatorda eng asosli hisoblanadi.
REFERENCES
1.
Ammerman RT, Putnam FW, Altaye M, Ste vens J, Teeters AR, Van Ginkel JB. A clinical
trial of in-home CBT for depressed mothers in home visita tion. Behav Ther. 2013
Sep;44(3):359-72. doi: 10.1016/j.beth.2013.01.002. Epub 2013 Feb 4. PMID: 23768664;
PMCID: PMC3693767.
2.
Stangier U, Hilling C, Heidenreich T, Risch AK, Barocka A, Schlösser R, Kronfeld K,
Ruckes C, Berger H, Röschke J, Weck F, Volk S, Hambrecht M, Serfling R, Erkwoh R,
Stirn A, Sobanski T, Hau tzinger M. Maintenance cognitive-behavioral therapy and
manualized psychoeducation in the treatment of recurrent depression: a multicenter
prospective ran domized controlled trial. Am J Psychiatry. 2013 Jun;170(6):624-32. doi:
10.1176/appi.ajp.2013.12060734. PMID: 23732968.
3.
Catalá-López F, Hutton B, Núñez-Beltrán A, Page MJ, Ridao M, Macías Saint-Gerons D,
Catalá MA, Tabarés-Seisdedos R, Moher D. The pharmaco logical and non-
pharmacological treatment of atten tion deficit hyperactivity disorder in children and ad
olescents: A systematic review with network meta analyses of randomised trials. PLoS
One. 2017 Jul 12;12(7):e0180355. doi: 10.1371/jour nal.pone.0180355. PMID: 28700715;
PMCID: PMC5507500.
4.
Cuijpers P, Sijbrandij M, Koole S, Huibers M, Berking M, Andersson G. Psychological
treatment of generalized anxiety disorder: a meta-analysis. Clin Psychol Rev. 2014
Mar;34(2):130-40. doi: 10.1016/j.cpr.2014.01.002. Epub 2014 Jan 10. PMID: 24487344.
5.
Kazdin, A. E., & Wilson, G. T. Evaluation of behavior therapy: Issues, evidence, and
research strategies. Ballinger; 1978.
6.
Malhi GS, Mann JJ. Depression. Lancet. 2018 Nov 24;392(10161):2299-2312. doi:
10.1016/S0140-6736(18)31948-2. Epub 2018 Nov 2. PMID: 30396512.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
931
7.
Tan SY, Bruni J. Cognitive-behavior therapy with adult patients with epilepsy: a controlled
out come study. Epilepsia. 1986 May-Jun;27(3):225-33. doi: 10.1111/j.1528-
1157.1986.tb03533.x. PMID: 3516668.
8.
Van der Gaag M, Valmaggia LR, Smit F. The effects of individually tailored formulation-
based cognitive behavioural therapy in auditory hallucina tions and delusions: a meta-
analysis. Schizophr Res. 2014 Jun;156(1):30-7. doi: 10.1016/j.schres.2014.03.016. Epub
2014 Apr 14. PMID: 24731619.
