ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
962
O‘ZBEK VA INGLIZ TILLARIDA INSON IJOBIY HISLATINI IFODA ETUVCHI
FRAZEOLIK BIRLIKLAR TADQIQI
Tuxtaeva Fotimaxon Ravshanovna
Toshkent xalqaro moliyaviy boshqaruv va texnologiyalar universiteti
2-kurs magistranti.
Tuhtahodjayeva N.A.
Ilmiy rahbar,
Filosofiya fanlari buyicha falsafa doctori, professor (PhD).
https://doi.org/10.5281/zenodo.15105738
Annotatsiya. Mazkur maqolada o‘zbek va ingliz tillarida inson ijobiy hislatini ifoda
etuvchi frazeolik birliklar turli tizimli tillarda tahlil qilinadi va o‘xshash hamda farqli jihatlari
aniqlandi.
Kalit so‘zlar: o‘zbek tili, inson, ijobiy hislatlar, frazeologik birliklar.
ИССЛЕДОВАНИЕ ФРАЗОВЫХ ЕДИНИЦ, ВЫРАЖАЮЩИХ ПОЗИТИВНЫЕ
ХАРАКТЕРИСТИКИ ЧЕЛОВЕКА В УЗБЕКСКОМ И АНГЛИЙСКОМ ЯЗЫКАХ
Аннотaция. В данной статье анализируются фразеологизмы, выражающие
положительные человеческие чувства в узбекском и английском языках в разных
системных языках и выявляются их сходства и различия.
Ключевые слова: узбекский язык, человек, положительные чувства, фразеологизмы.
STUDY OF PHRASEOLOGICAL UNITS EXPRESSING POSITIVE HUMAN
CHARACTER IN UZBEKISTAN AND ENGLISH
Abstract. In this article, phraseological units expressing positive human feelings in the
Uzbek and English languages are analyzed in different systematic languages and their similarities
and differences are identified.
Key words: uzbek language, human, positive feelings, phraseological units.
Tilshinoslikda doim olimlarning diqqat markazida bolib kelgan, muloqotimizga o‘zgacha
ko‘rk beruvchi frazeologik birliklar tadqiqi dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Olimlarning
fikrlariga ko‘ra, frazeologik birliklarni madaniyat hodisalari sifatida tushunish bilan bog‘liq bo‘lib,
ularning madaniy xususiyatlari ular ishtirok etgan gaplarda o‘rganiladi. Shunday qilib,
“frazeologizm” so‘zi sotsiolingvistika fani doirasiga kiritildi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
963
Frazeologik birliklarning eng yaxshi ta’riflaridan biri quyidagicha: bu qisman yoki to‘liq
majoziy ma’noga ega so‘zlarning barqaror, izchil birikmasidir.
Frazeologik birliklar ma’lum bir tilda so‘zlashuvchi xalqning madaniy til boyligini aks
ettiradi va ularning dunyoqarashining o‘ziga xos xususiyatlarini ochib berishga yordam beradi.
Frazeologik birliklar tilning o‘ziga xos birliklari sifatida XX asr boshlarida
tilshunoslarning diqqat markaziga tushdi va ushbu so‘z birikmasi ilmiy tadqiqot obyektiga aylandi.
Birinchi marta XX asrning 20-yillarida taniqli rus olimi V.V.Vinogradov mustaqil
tilshunoslik frazeologiyasini bir bo‘lim sifatida ajratdi va nutq faoliyatiga nisbatan frazeologik
birliklarni o‘rgandi
1
; u fanni va frazeologizm hajmini, obyektini aniqladi, ya’ni V.V.Vinogradov
frazeologik birlikni frazeologizmning asosiy obyekti sifatida belgilaydi.
Lingvistik sohada ishlaydigan barcha tilshunoslar uchun muhim vazifa - frazeologik
birlikning etimologik manbasini yanada chuqurroq ochib berishda sa’y-harakatlarni va
manfaatlarni birlashtirishdir. L.P.Smit, A.V.Kunin, B.A.Larin, L.P.Postushenko va boshqalarning
asarlari frazeologik birliklarning manbalari va kelib chiqishi bilan bog‘liq ko‘plab qiziqarli
ma’lumotlarni ochib berdi. V.V.Vinogradov o‘z izlanishlanishlari natijasida fraziologizm haqida
shunday degan edi: “Til lug‘at tarkibiga kiradigan so‘zlarning boyish va murakkablashuv
mohiyatiga to‘xtalib o‘tish juda zarur, chunki tilning lug‘at tarkibiga oid so‘zlarning semantik
rivojlanishi standart til frazeologiyasini boyitish bilan bog‘liq”.
2
Tildagi barcha so‘zlar, iboralar
yig‘indisi va tilning lug‘at tarkibiga tegishli so‘zlarda majoziy ma’nolarning shakllanishi va
kengayishi natijasida til leksikasiga kiritilgan frazeologik birliklar hosil bo‘ladi. Ma’lumki, lug‘at
va iboralar to‘plamidagi barcha frazeologik birliklar boshqa tillarda ham o‘z ekvivalentiga ega.
Frazeologik birliklar o‘zlarining to‘liqligi, ishlatilish qulayligi, ixcham va nafisligi bilan
boshqa til birliklaridan katta farq qiladi. Ular til birligi sifatida ifodalanadi va nutqnining
ta’sirchanligini oshiradi. O‘zbek tilshunos olimlari orasida Sh.Rahmatullaev, M.Sodiqov,
M.Abduraximov, A.Mamatov, B.Yuldashev, M.H.Halikova, K.D.Tuhtaeva, Sh.Abdullayev va
G.Ergashevalar ham frazeologiya bo‘limiga o‘z hissalarini qo‘shishdi. Ular o‘zlarining
“frazeologik birliklar” haqidagi ilmiy va nazariy tushunchalarini bayon qildilar. A.Mamatov
ta’rifiga ko‘ra, frazeologik birliklar o‘z tarkibida so‘zlarning yoki so‘zlarning birikmasidan iborat
bo‘lgan barqaror leksiksemantik birlik bo‘lib, umumlashtirilgan ma’noni anglatadi. Frazeologik
birliklarni tarjima qilish muammolari doimo olimlar L.S.Barhudarov, Ya.M.Resker, A. V.
1
Виноградов, В. В. (1980). О языке художественной прозы. Наука.
2
Виноградов, В. В. (1980). О языке художественной прозы. Наука.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
964
Fedorov, V.N.Komissarov, V.Vinogradov, G.Salomov, Q.Musaev, N. Komilov, N. Otajonov,
S.Shukrullaeva va boshqalarning diqqat markazida bo‘lib kelgan. R.Fayzullaeva: “Frazeologiya
xalqning boy tarixiy tajribasini, ularning donoligini o‘zida mujassam etib, unda odamlarning
mehnat, hayot va madaniyat bilan bog‘liq barcha g‘oyalarini aks ettiradi. Badiiy asarda maqollar,
maqollar, idiomatik iboralar eng ko‘p milliy rangni tasvirlashning muhim vositasi hisoblanadi”.
3
- degan fikrni bayon etgan. Olimlar frazeologik birliklarni semantik jihatdan ajratib, ularni uch
turga ajratdi: frazeologik yaxlitlik, aralashma va kirish. Bu so‘zlarning ma’nosi frazeologik
yaxlitlik deb ataladigan ushbu tushunchalarga asoslangan iboraning ma’nosiga bog‘liq. Masalan:
to stich before the wedding; earthly sky. Iboraning ma’nosi undagi so‘zlarning ma’nosiga bog‘liq
emas va ulardan kelib chiqmaydi. So‘zning ma’nosi va undagi ma’nolar o‘rtasida potensial
bog‘liqlik yo‘q.
Tillardagi ko‘pgina frazeologik birliklar o‘xshash ijobiy insoniy tuyg‘ularni ifodalasa-da,
ularning obrazliligi va madaniy ahamiyati turlicha bo‘lishi mumkin. Bu tilning boyligini va turli
madaniyatlarning ijobiylikni idrok etishi va ifodalash usullarining xilma-xilligini aks ettiradi.
Quyida bunga bir necha misollr keltiramiz:
1. Yuragi keng - "Heart wide" (generous)
2. Qo‘llari ochiq - "Open hands" (hospitable)
3. Beshikdan to‘qilgan - "Woven from the cradle" (innately good)
4. Yuragi quvonchga to‘la - "Heart full of joy"
Ingliz tilida ishlatiladigan birliklar:
1. Heart of gold - Mehribon va saxiy odamni tasvirlaydi.
2. Open arms – Xushmuomala va mehmondo‘st.
3. Born with a silver spoon - Baxtni anglatadi.
4. Happy as a clam – Judaa baxtli.
Yuqorida keltirilgan misolarga kora shundy xulosagab kelish mumkinki, undagi o‘xshash
jihatlar oʻzbek va ingliz tillarida mehribonlikni bildirish uchun “keng yurak” yoki “oltin yurak”
degan iboralardan foydalanilganida ko‘rinadi. Bundan tashqari, baxt va quvonch: ikkala tilda ham
quvonchga to‘la bo‘lgan iboralar mavjud. Ba’zi iboralar ma’lum bir madaniy muhitda chuqur
o‘rnashgan. Masalan, “kumush qoshiq bilan tug‘ilgan” ijtimoiy tabaqa va imtiyozlarga tegishli
bo‘lib, uning o‘zbek tilida ekvivalenti mavjud emas.
3
MAKSUDOVA, D. K. (2024). Tarjimalarda frаzeologik birliklаrning tаrjimа qilinish tаrаqqiyoti. Ustozlar uchun,
55(1), 54-59.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
965
Insonning ijobiy his-tuyg‘ularini ifodalovchi frazeologik birliklarni o‘rganishda shu
narsani inobatga olish kerakki, biz tillar, jumladan, o‘zbek, ingliz va rus tillaridagi o‘ziga xos
bo‘lgan o‘xshashlik va farqlarni kuzatishimiz mumkin. Bu iboralar ko‘pincha har bir tilga xos
madaniy qadriyatlar va hissiy nuanslarni aks ettiradi. Masalan, o‘zbek tilida “yuragi keng” iborasi
bag‘rikeng, mehribon kishini ifodalaydi. Bu o‘zbek jamiyatida saxovatpeshalikka berilgan
madaniy ahamiyatni ko‘rsatadi. Ingliz tilidagi shunga o‘xshash ibora “heart of gold” bo‘lib, u ham
mehribonlik va xayrixohlik g‘oyasini bildiradi. Ikkala ibora ham qadrli bo‘lgan insoniy fazilatni
ta’kidlaydi, ammo ular turli madaniy kelib chiqishidan kelib chiqadi.
Bu ibora oʻzbek madaniyatida koʻrilgan mehmondoʻstlik tushunchasiga chambarchas mos
keladi va “qoʻllari ochiq” iborasi orqali aks etadi va mehmonlarni iliq kutib olishni taʼkidlaydi.
Biroq, ba’zi jihatlarda farqlar paydo bo‘ladi. Masalan, ingliz tilidagi “happy as a clam”
iborasi ko‘proq tasodifiy va yengil-yelpi quvonchli holatni anglatsa, o‘zbek tilidagi “yuragi
quvonchga to‘la” (yuragi quvonchga to‘la) chuqurroq hissiy rezonansga ega bo‘lib, chuqur
baxtdan dalolat beradi. Yuqoridagi frazeologik birliklar turli tillarda ijobiy his-tuyg‘ularni
ifodalash bilan birga, turli jamiyatlar hissiyotlarni qanday qadrlashi va ifodalashini ko‘rsatuvchi
madaniy nuanslarni ham ochib beradi.
Frazeologik birliklar gap tarkibida turli sintaktik vazifalarni bajarishi mumkin. Frazeologik
birikmalar yaxlit holda bitta gap bo‘lagi, ba’zan to‘liq bitta gap vazifasida ham kelishi mumkin.
Masalan, Sharifning og‘zi qulog‘iga yetganini ko‘rgan Habiba ham xursand bo‘ldi gapida
“og‘zi qulog‘iga yetganini” iborasi sintaktik vazifasiga ko‘ra to‘ldiruvchi vazifasini bajarmoqda.
Ingliz tilidagi frazeologiyaning rivojlanishi asrlar davomida shakllangan va ko‘p hollarda
xalq og‘zaki ijodiyoti, adabiyot, va tarix bilan uzviy bog‘liq. Frazeologik birliklar, jumladan
idiomalar va maqollar, ingliz tilida juda muhim rol o‘ynaydi. Ularning aksariyati qadimgi ingliz
adabiyoti va Bibliyadan olingan. Shekspir asarlari ham frazeologiyada muhim ahamiyatga ega
bo‘lgan manbalardan biridir. Masalan, "break the ice" (suhbatni boshlash) iborasi Shekspirning
The Taming of the Shrew asaridan kelib chiqgan Frazeologik birliklarning rivojlanishi davomida
ular ma’nolari o‘zgarib, yangilangan kontekstlarda qo‘llanila boshlagan. Masalan, “kick the
bucket” iborasi hozirda o‘limni bildirsa-da, dastlab boshqa ma’no anglatgan bolishi mumkin. Shu
tariqa, vaqt o‘tishi bilan madaniy va tarixiy tajribalar orqali frazeologiya boyib brogan. Ingliz
frazeologiyasining asosiy xususiyatlaridan biri uning majoziy ma’nosidir. Ko‘plab frazeologik
birliklar to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilinmasdan, kengroq kontekstda tushuniladi. Masalan, "spill
the beans" (sirni oshkor qilish) iborasi so‘zma-so‘z tarjima qilinsa, uning asl ma’nosi yo‘qoladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
966
Ushbu majoziy qo‘llanishlar nutqni ifodali va jonli qiladi. Ingliz frazeologik birliklarining
keying asosiy xususiyati bu birliklarning o‘zgarmas tuzilishga ega ekanligidir, ular tarkibiy
qismlarga bo‘linmaydi va hech qaysi qismi o‘zgartirilmaydi. Masalan, “cool as a cucumber”
(bosiq) iborasi tarkibiy qismlari o‘zgarmaydi. Madaniy va tarixiy jihatlar ham ingliz tili
frazeologiyada katta ahamiyatga ega. Ko‘plab frazeologik birliklar ma'lum madaniy voqealar yoki
kundalik hayotiy tajribalar bilan bog‘langan. Masalan, "the ball is in your court" (navbat sizda)
iborasi tennis o‘yinidan kelib chiqqan va hozirda kundalik suhbatlarda keng qo‘llaniladi.
O‘zbek va ingliz tillaridagi frazeologik birliklar ko‘pincha milliy xarakter va madaniy
qadriyatlarni aks ettiradi. Masalan, o‘zbek tilida mehmondo‘stlik, do‘stlik va hurmat kabi
qadriyatlar ko‘p frazeologik birliklarda ifodalangan. Ingliz tilida esa, pragmatizm va individualizm
kabi qadriyatlar ko‘proq uchraydi. Bu farqlar, har ikki tilning frazeologik birliklarida aks etgan
madaniy va ijtimoiy omillarni tushunishga yordam beradi. Ingliz va o‘zbek tillaridagi frazeologik
birliklarni tarjima qilishda ko‘pincha qiyinchiliklar yuzaga keladi. Bu iboralar ko‘pincha so‘zma-
so‘z tarjima qilinmaydi va ularning ma’nosini to‘g‘ri ifodalash uchun kontekstni hisobga olish
kerak bo‘ladi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, o‘zbek va ingliz tillarida insonga xos ijobiy xususiyatlarni
ifodalovchi frazemalarning tadqiqi madaniy qadriyatlar va ijtimoiy me’yorlar xazinasini ochib
beradi. Bu iboralarni o‘rganish orqali biz o‘zbek xalqining o‘ziga xos dunyoqarashini aks
ettiruvchi til ijodkorligi bilan birga, jamiyat ichida qadrlanadigan fazilatlar haqida tushunchaga
ega bo‘lamiz. Ushbu tadqiqot tilni madaniy o‘ziga xoslik, axloq va insoniy aloqaning jonli timsoli
sifatida chuqurroq tushunishga yordam beradi.
REFERENCES
1.
Виноградов, В. В. (1980). О языке художественной прозы. Наука.
2.
Maksudova, D. K. (2024). Tarjimalarda frаzeologik birliklаrning tаrjimа qilinish
tаrаqqiyoti. Ustozlar uchun, 55(1), 54-59.
3.
Khamidovna, N. N., & Gulmira, J. (2023, April). Ingliz va o‘zbek tillarida
frezeologizmlarning lingvomadaniy xususiyatlari. In Integration Conference on Integration
of Pragmalinguistics, Functional Translation Studies and Language Teaching Processes
(pp. 61-64).
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
967
4.
Ikromjon o‘g‘li, T. M. (2023). INGLIZ VA OʻZBEK FRAZEOLOGIZMLARINING
LINGVOKULTUROLOGIK TAHLILI. ISSN 2181-4147 VOLUME 1, ISSUE 34
DECEMBER 2023, 1(34), 307.
