2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
50
YOSHLARDA FAOL FUQAROLIK POZITSIYASINI YUKSALTIRISHDA AXLOQIY
QADRIYATLARNING O‘RNI
O.M.G‘aybullayev
Samarqand davlat chet tillar instituti, falsafa fanlari doktori, professor
Ilmiy ishlar va innovatsiyalar bo‘yicha prorektor
https://doi.org/10.5281/zenodo.15087065
Annotatsiya. Maqolada keyingi yillarda jamiyatning axloqiy sohasida yoshlarning faol
fuqarolik pozitsiyasini shakllantirishga qaratilgan ijtimoiy-falsafiy qarashlar tadqiq etilgan. Unda
jamiyat taraqqiyotining muhim bug‘ini sanaladigan yoshlar axloqiy qadriyatlarini ijtimoiy
hayotdagi jarayonlar bilan uyg‘unlashtirishda faol fuqaroilk pozitsiyasi masalalari tahlil
qilingan.
Kalit so’zlar: jamiyat, ma’naviyat, axloqiy qadriyatlar, faol fuqarolik pozitsiyasi, yoshlar,
din, madaniyat, adolat, tenglik.
Axloqiy qadriyatlar jamiyatda o‘z-o‘zidan mavjud emas, balki keng dunyoning bir qismi
sifatida insoniyat hayotining mag‘zi sanaladi. U jamiyat bilan birgalikda rivojlanadigan tarixiy
hodisa sifatida yoshlarda faol fuqarolik pozitsiyasining kuchayishiga xizmat qiladi. O‘zbek
olimlari yoshlardagi faol fuqarolik pozisiyasi va tashabbuskorligini yuksaltirishda alohida
ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatib o‘tganlar. Jumladan, S.Otamurodov bu borada shunday deydi:
“Ma’naviy madaniyatni yaratish, o‘zlashtirish va rivojlantirish jarayonida jamiyat taarqqiy etadi,
mehnat unumdorligi ortadi, ishlab chiqarish kuchlari rivojlanadi, kishlarning ma’naviy qiyofasi
shakllanadi, axloq-odobi, did va farosati, estetik zavqi, ijodiy kuchi va qadriyatlari taraqqiy etadi,
davlat adolat tamoyillariga tayanib boshqarish amal qiladi”[1]. Madaniyat axloqiy qadriyatlar
bilan o‘zaro aloqada bo‘lib, uning jamlanma samarasi jamiyatning rivojlanish darajasi va
yo‘nalishini belgilab beradi. Jamiyatning uyushgan va tartibli munosabatlar tizimi sifatida
rivojlanishi ayrim qadriyatlarning samaradorligiga ishonish, ularning daxlsizligini jamiyatning
axloqiy me’yori sifatida tan olishni nazarda tutadi. Bu qadriyatlar qayta ishlab, to‘liq qo‘llab-
quvvatlanib, jamiyatni asrash va rivojlantirish manfaatlari yo‘lida yoshlarni tarbiyalash va
ularning xulq-atvorini tartibga solish uchun asos va ko‘rsatmalar beradi.
Fuqarolik pozisiyasi masalalarini o‘rganar ekan, E.Ya.Batalov fuqarolik qadriyatlari
tabiatan demokratik, ya’ni asosiy demokratik tamoyillar va g‘oyalarni ifoda etadi, degan xulosaga
keladi. Tadqiqotchi plyuralizm, siyosiy va diniy bag‘rikenglik, ochiqlik va hamkorlik qilishga
tayyorlik, qonun va shaxsni hurmat qilish fuqarolik qadriyatlari deb hisoblaydi[2]. Demokratiya
plyuralizm, ko‘ppartiyaviylik tizimi, o‘z-o‘zini boshqarishni rivojlantirish tamoyiliga amal
qilishni nazarda tutadi. O‘z hududida ko‘plab xalqlarni birlashtirgan mamlakatimiz suvereniteti
barcha xalqlar va etnik guruhlarning to‘la tengligini, o‘z fuqarolari uchun jahon hamjamiyatida
munosib o‘rin egallashini nazarda tutadi.
Zamonaviy jamiyatning axloqiy qadriyatlari bilan shug‘ullanadigan tadqiqotchi T.S.Protko
davlat va shaxs o‘rtasidagi munosabatlarning yangi normalarini topish kerakligi haqida yozadi.
Ijtimoiy hayotning davom etishiga hissa qo‘shadigan asosiy fuqarolik qadriyatlari sifatida
demokratiyani, qonun ustuvorligini, inson huquqlarini ta’kidlaydi. Bu tushunchalar yaqin
munosabatda bo‘lib, jamiyatning demokratiya tomon taraqqiy etishiga imkon beradi.
Axloqiy qadriyatlarning mavjudligi shaxsning, har qanday ijtimoiy jamoaning, umuman
fuqarolik jamiyatining ma’naviy dunyosiga kiruvchi ijtimoiy g‘oyalar, nazariyalar, qarashlar,
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
51
aqidalarning mavjudligi sifatida namoyon bo‘ladi. Bu qadriyatlar jamiyat predmetlari ehtiyojlarini
aks ettiruvchi, inson madaniyati taraqqiyotining umumiy yo‘nalishini belgilab beruvchi, ijtimoiy
hayot shakllarini yuksaltiruvchi, ularni sifat jihatidan yangi holatga aylantiruvchi tushuncha va
hukmlarning murakkab dialektik munosabatini ifodalaydi. Axloqiy qadriyatlar haqiqatga, shu
jumladan, qachon, funksional ulanish va bog‘liqliklar turli tarmoqlari ichiga to‘quv bor. Ular
murakkab qatlamlarda birlashadi va o‘zaro kesishadi.
Axloqiy qadriyatlar ma’naviyatning barcha shakllariga kiritilishi ularning insoniy
munosabatlarni tartibga solish va voqelikni o‘zlashtirish yo‘li sifatida harakat qilish qobiliyati
bilan izohlanadi. A.Samadov va M.Ergashevaning fikricha, yoshlardagi faol fuqarolik pozisiyasi
shaxsning tashqi muhit bilan bog‘liq falsafiy dunyoqarashida ijtimoiy fanlarni o‘zlashtirishi
jarayonida rivojlanib boradi. “Atrof-muhit haqidagi fanlarning axloq, madaniyat va mafkura
orbitasiga chiqishi jamiyatning ekologik muammolarini hal etishda madaniyatning tabiiy-ilmiy va
gumanitar tarkibiy qismlarining o‘zaro ta’siri muammolari rivojlanishini anglatadi”[3].
Axloqiy qadriyatlarning asosiy vazifasi ijtimoiy faoliyatning ob’ektiv imperativlarini
subektiv maqsadlarga, harakatlar va harakatlarning motivlariga aylantirishdir. Bu qadriyatlar
mavjud tizimni mustahkamlashdan iborat bo‘lib, ular umumiy ahamiyat va umumiy majburiyat
mezoniga javob beradi, ya’ni o‘z a’zolarining xatti-harakatlarini me’yorlashtirish orqali jamiyat
yaxlitligiga xolisona xizmat qiladi. Ular inson hayotining barcha sohalariga ta’sir ko‘rsatadigan
etakchi ijtimoiy-madaniy munosabatlarning hissiy va majoziy umumlashmalaridir. Jamiyat
yaxlitligini saqlash va uni demokratik rivojlantirish xalq xulq-atvori jamiyat hayotining turli
talablarini aks ettiruvchi dominantlarga asoslanganda amalga oshiriladi. Madaniyatning
rivojlanish jarayoni ayni paytda axloqiy qadriyatlarning shakllanish jarayonidir. “Bu borada
madaniy meros, tarix, urf-odat va an’analar hamda diniy qadriyatlarning shaxs dunyoqarashiga
ta’siri, kishilarni ijtimoiy-siyosiy sohadagi faoliyatida qay tarzda namoyon bo‘lishi, madaniy
ehtiyojlarni qondirish, odamlarda vatanparvarlik, yuksak fuqarolik pozisiyasini vujudga
keltirishga alohida ahamiyat berildi”[4]. Ilm-fan yutuqlari, san’atning rivojlanishi, jamiyatdagi
ta’lim darajasi muayyan fuqarolik qadriyatlarining shakllanishiga faol ta’sir ko‘rsatadi. Bu jarayon
ikki tomonlama: o‘z navbatida ma’naviy madaniyatning tarkibiy qismlari shaxsning umumiy
yo‘nalganligiga qarab ma’lum fuqarolik vazniga ega bo‘ladi.
Yaqin aloqada harakat qilish va madaniyatning ajralmas qismi bo‘lib, axloqiy qadriyatlar
insoniyatning uzoq tarixiy yuksalishining natijasidir. Ular voqelik hodisalari va haqiqatlarining
ijtimoiy yoki shaxsiy ahamiyatini ko‘rsatadi. sivilizasiya tongida kelib chiqqan bu qadriyatlar
ko‘plab avlodlar hayotida doimo qo‘llanma bo‘lib kelgan. Uning rivojlanishining uzoq
evolyusiyasi davomida ma’naviy-axloqiy qadriyatlar hodisasi turli xil semantik yuklarni
o‘zlashtirdi, bu ularni turli jamoat birlashmalari vakillari tomonidan ishlatish imkonini beradi.
Turli sivilizasiyalar uchun ularning universal xarakterini tan olish, ularning semantik
mazmunidagi farqlarni yodda tutish kerak. Shuningdek, muayyan davlatning o‘ziga xos
xususiyatlari va rivojlanish darajasida yoshlarning tashabbuskorligini ham hisobga olish zarur,
chunki ma’naviy-axloqiy qadriyatlarning mazmunini talqin qilish bo‘yicha yoshlarga tarixiy va
madaniy tajribani o‘rgatish lozim. Yoshlarning faol fuqarolik pozisiyasi muayyan tarixiy tajribaga
mos keladigan aniq ma’naviy-axloqiy qadriyatlar asosida ularning tashabbuskorligi bilan amalga
oshiriladi. “Yoshlarni mamlakatda sodir etilayotgan tarixiy voqealar, islohotlar va ma’naviy
o‘zgarishlar oqimiga olib kirish, ularni ham bu jarayonlarning faol ishtirokchilari va
bunyodkorlariga aylantirish, mustaqillik davri ijtimoiy-siyosiy va ma’naviy dasturining tarkibiy
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
52
qismlaridan birini tashkil etadi”[5]. Har qanday tarixiy hodisa singari ular ham o‘z taraqqiyotida
sezilarli o‘zgarishlarga uchraydi. Ulardan biri boshqalar bilan almashtiriladi, ba’zilari
kengaytirilgan tarzda talqin qilinadi va ba’zilari torroq, ko‘pincha stereotiplar va shablonlarning
xarakterini oladi. Ma’naviy-axloqiy qadriyatlar zamonaviy dunyo qiymati yoshlari
tashabbuskorligini talab etadi, ularga real xarakatlanish imkoniyatini yaratadi, faoliyat va
ko‘nikma uchun yuqori ko‘rsatmalar beradi.
Yoshlarda fuqarolik pozisiyasini shakllantirishning zaruriy sharti va ichki ma’naviy-ruhiy
asosi – bu jamiyat hayotining umumiy yo‘nalishlarini belgilaydigan faol ijtimoiy-siyosiy g‘oyalar
sifatida shaxs va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar mexanizmlaridan biri sifatida unga mos
ravishda axloqiy qadriyatlarning ustuvorligini ta’minlash bilan xarakterlanadi. Yoshlarda faol
fuqarolik pozisiyasini shakllantirishda qadriyatlar alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki qadriyatlar
insonning atrofdagi voqelik bilan bo‘lgan munosabatlarining rasional xususiyatlarini belgilaydi,
shuningdek, shaxsning xulq-atvorini shakllantirishda ustuvor ahamiyat kasb etadi. Axloqiy
qadriyatlar – bu yoshlarda faol fuqarolik fazilatlari, ya’ni har bir insonda vatanparvarlik,
mas’uliyat, vijdon, halollik, insonparvarlik, odoblilik, mehribonlik, qat’iyatlilik, mehnatsevarlik,
jasorat va boshqalarni shakllantirish bilan belgilanadi. Yoshlarda faol fuqarolik pozisiyasini
shakllantirishda aynan ma’naviy-axloqiy qadriyatlar ularning o‘z xatti-harakatlarining
motivasiyasini belgilaydi, o‘ziga xos faoliyat va ijtimoiy voqelikka ongli munosabatini
shakllantirishga xizmat qiladi. Bunday ma’naviy-axloqiy qadriyatlar o‘z navbatida insonning
dunyoqarashiga, fe’l-atvoriga, xulq-atvoriga, turmush tarziga ham ta’sir qiladi.
Yoshlarda faol fuqarolik pozisiyasini shakllantirish ularning individual ehtiyojlari va
sabablarini jamiyatda qabul qilingan ma’naviy-axloqiy me’yorlar bilan bog‘lash orqali amalga
oshiriladi. Shu bilan birga, ma’naviy-axloqiy qadriyatlar turli guruhlarning, shu jumladan umuman
jamiyatning xatti-harakatlarini tartibga soladi, ularning barqarorligi va o‘z-o‘zini tarbiyalash
mexanizmlarini ishlab chiqishga xizmat qiladi. Shuning uchun ma’naviy-axloqiy qadriyatlar
insonlararo munosabatlarni tartibga solib turuvchi muhim omil vazifasini o‘taydi. Chunki aynan
ma’naviyat va axloq har bir insonning butun hayoti davomida amalga oshiriladigan, uning hayot
ma’nosi bilan bog‘liq bo‘lgan murakkab insoniy munosabatlarni o‘z ichiga qamrab oladi.
“Shunday ekan, biz o‘zbek xalqining qadimiy va zamonaviy ma’naviy qadriyatlarining
uyg‘unligiga e’tiborimizni qaratishimiz, ularning hayotbaxshligi, davomiyligi va uzluksizligini
ta’minlashda hamisha ogohlik va hushyorlik bilan yoshlarni kamolot sari chorlashimiz darkor”[6].
Yoshlarda faol fuqarolik pozisiyasini shakllantirish ularning jamiyatda yangi axloqiy
qadriyatlarni shakllantirishga bo‘lgan ehtiyoji, o‘ziga xos istagi va faol fuqarolik burchga ega
tashabbusokrligi bilan belgilanadi. Bu esa mavjud axloqiy me’yor va ijtimoiy tartibni, ularni yangi
talablar asosida shakllantirish, o‘zgartirish yoki aksincha sof holatda saqlash, mustahkamlash bilan
belgilanadi. Bu jarayonda tarbiyachi ustozlarning o‘rni katta hisoblanadi.
Yoshlarda fuqarolik pozisiyasini shakllantirishning zaruriy sharti va ichki ma’naviy-ruhiy
asosi – bu jamiyat hayotining umumiy yo‘nalishlarini belgilaydigan faol ijtimoiy-siyosiy g‘oyalar
sifatida shaxs va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar mexanizmlaridan biri sifatida unga mos
ravishda fuqarolik qadriyatlarining ustuvorligini ta’minlash bilan xarakterlanadi. Yoshlarda faol
fuqarolik pozisiyasini shakllantirishda axloqiy qadriyatlar alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki bu
qadriyatlar insonning atrofdagi voqelik bilan bo‘lgan munosabatlarining rasional xususiyatlarini
belgilaydi, shuningdek, shaxsning xulq-atvorini shakllantirishda ustuvor ahamiyat kasb etadi.
Yoshlarda faol fuqarolik pozisiyasini shakllantirishda aynan axloqiy qadriyatlar ularning o‘z xatti-
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
53
harakatlarining motivasiyasini belgilaydi, o‘ziga xos faoliyat va ijtimoiy voqelikka ongli
munosabatini shakllantirishga xizmat qiladi. Bunday axloqiy qadriyatlar o‘z navbatida
yoshlarning dunyoqarashiga, fe’l-atvoriga, xulq-atvoriga, turmush tarziga ta’sirb etib, ularda
tashabbuskorlikni shakllantiradi. Ularning faol fuqarolik pozisiyaga ega bo‘lishiga xizmat
qiladigan ob’ektiv olamdagi yangicha innovasion tafakkurni vujudga keltiradi. Bu esa, o‘z
navbatida, yoshlarda tashabbuskorlik bilan o‘z g‘oyasini ilgari surish, voqelikdagi ma’naviy-
axloqiy qadriyatlarga tayangan holda jamiyatni yuksaltirish uchun muayyan ehtiyojlarni ham talab
etadi. Umuman olganda, jamiyatda yoshlarning faol fuqarolik pozisiyasini kuchaytirish,
tashabbauskorlik qobiliyatlarini ruyobga chiqarish bugungi kunning dolzarb ijtimoiy-tarixiy
masalalaridan biri sanaladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Отамуродов С. Ёшлар сиёсий маданиятини ривожлантириш омиллари. – Т.:
“O’zbekiston”, 2015. 22-бет.
2.
Баталов Э.Я. Политическая культура демократии // Российская Федерация. - 1999. -
№ 5. - С. 62.
3.
Самадов А., Эргашева М. Шахс эстетик идеали: шаклланиш ва ривожланиши
муаммолари. Монография. -Тошкент: “Zilol buloq”, 2021. 240-бет.
4.
Назаров Қ. Аксиология. Қадриятлар фалсафаси. –Тошкент: Ўзбекистон
файласуфлари миллий жамияти. 2011. 373-бет.
5.
Ғайбуллаев О. Шахс маънавий камолоти ва эстетик маданият. –Тошкент: Chashma
print, 2008. 9-бет.
6.
Комилов Р. Ўзбек халқи никоҳ маросимларининг ахлоқий ва эстетик моҳияти. -
Тошкент: Fazo ziyosi, 2021. 69-бет.
