2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
67
YOSHLARDA FAOL FUQAROLIK POZITSIYASINI YUKSALTIRISHDA MUOMALA
MADANIYATINING O‘RNI
A.N.Egamberdiyeva
Navoiy davlat pedagogika instituti dotsenti,
falsafa fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)
https://doi.org/10.5281/zenodo.15087136
Annotatsiya. Maqolada yoshlarning jamiyat hayotidagi ishtiroki turli yo‘nalishlarga ega
bo‘lishi, jamiyatning manfaatlari muomala madaniyati talablariga bog‘liq bo‘lishi falsafiy
tadqiqot ob’ekti sifatida tahlil etilgan. Bu jamiyatda yoshlarning o‘zaro muomala madaniyatini
qo‘llab-quvvatlash, ularning jamiyatdagi faol fuqarolik pozitsiyalarini kuchaytirish masalalari
tadqiq etilgan.
Kalit so‘zlar: yoshlar, muomala madaniyati, axloqiy ideal, faol fuqarolik pozitsiyasi,
hamkroilk, jamiyat, axborot.
Muomala madaniyatini yoshlar o‘rtasida yuzaga keladigan munosabatlar xususiyatiga
ko‘ra salbiy va ijobiy jihatlarga ega. Uning salbiy shakllari yoshlar o‘rtasidagi aloqalarni uzishga,
raqiblarni bloklash va izolyasiyalash, faollikni susayishi, nizolar va zo‘ravonlikka olib keladi.
Salbiy ta’sirning o‘ta destruktiv shakllari jamiyatda yoshlar o‘rtasidagi ba’zi bir qurolli
to‘qnashuvlar shaklida ifodalanib, ular o‘z nuqtai nazarini tushunishni va murosaga kelishni to‘la
istamaslik bilan yuzaga keladi.
Yoshlar o‘rtasida muomala madaniyatining pozitiv shakllari o‘zaro munosabatlarni
mustahkamlash va o‘zaro ishonch, hamkorlik va hamkorlik qo‘shma echimlarni ishlab chiqish
bilan bog‘liq. Ijobiy o‘zaro ta’sir jarayonida yoshlarning harakatlari va qarama-qarshiliklar
tizimida ma’lum muvozanat hosil bo‘ladi. Bunday o‘zaro hamkorlikning natijasi muammolarni
murosaga keltirish va muvaffaqiyatli hal etish sodir bo‘ladi. Shu bilan birga, o‘zaro hamkorlikning
barcha ishtirokchilari bo‘lgan yoshlarda faollik, tanlov va harakat erkinligi, o‘z-o‘zini amalga
oshirish va maqsadlarga erishish imkoniyati, munosabatlarda tenglik, faol fuqarolik
pozisiyalarining ochiqligi, o‘zgarish qobiliyati va tayyorligi bilan ajralib turadi. Turli ijtimoiy
sub’ektlarning pozisiyalari va takliflari bir-birini to‘ldiradi, birlashtiradi va o‘zaro boyitadi.
Hamkorlik ijtimoiy tizim va sub’ektlarni o‘zgaradi. Shu bilan birga, yoshlarning faol fuqarolik
pozisisi juda farq qiladi. Biroq, umumiy natija har doim muayyan vaqt oralig‘ida ko‘plab
sub’ektlarning sa’y-harakatlarini muvofiqlashtirishdir. Bunday o‘zaro ta’sir jarayonida
yoshlarning pozisiyalarida muvofiqlashtirilgan o‘zgarishlar yuz beradi.
Muomala madaniyatining konstruktiv shakllari huquqiy shart-sharoitlarga asoslanadi. Ular
hukumatning demokratik tabiati va faoliyati, fuqarolik jamiyatining ko‘plab sub’ektlari
manfaatlari va faoliyatining ifodalanishini ta’minlovchi kafolat va tartiblarning mavjudligidan
iborat. Demokratik plyuralizm jamiyat hayotining xilma-xilligi, uyushmalarda turli manfaatlar,
jamiyat hayotining barcha sohalarida monopoliyaning yo‘qligi, fuqarolik jamiyatining barcha
sub’ektlarining erkin va teng faoliyati, ijtimoiy kuchlar, siyosiy raqobat va tashabbusning o‘zaro
nazorati, fuqarolik sadoqatini hurmat qilish, maqsadlar va qadriyatlarni birlashtirish asosida
muayyan birlik va barqarorlikni saqlash, bag‘rikenglik va kelishuvga erishish hisobalanadi.
Muomala madaniyatining barcha sub’ektlari o‘z maqsadlarini amalga oshirishga intilishi
tabiiy, ammo ular boshqalarning manfaatlari va da’volarini ham hisobga oladi. Xulq-atvor
qoidalari tizimi ishlab chiqiladi. O‘zaro ta’sir ishtirokchilari bir-biriga qarama-qarshi bo‘ladilar.
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
68
G.V.Atamanchukning fikriga ko‘ra, o‘zaro munosabatlarning ijobiy shakllarining asosi aloqa
hisoblanadi. “Muomala jamiyat va inson hayotini qo‘llab-quvvatlashning o‘ziga xos tizimi bo‘lib,
unda faoliyat va uning mahsulotlari almashinuvi”[1]. Harakatlarning o‘zaro yo‘nalganligi
pozisiyalarni katta faollik va tashqi ta’sirlarga reaktivlashtirish tomon boyitish va tuzatishga olib
keladi. Ijtimoiy munosabatlar jarayonida odamlar o‘rtasidagi bog‘liqlik, qarama-qarshilik va
aqliy-amaliy sa’y-harakatlarni birlashtirish zaruriyati vujudga keladi. Ijtimoiy munosabatlar
ijtimoiy faoliyatning barcha shakllariga xos bo‘lib, fuqarolik hayotining muhim elementi
hisoblanadi.
Fuqarolik jamiyatida muomala madaniyatining belgilovchi xususiyati ongli ravishda
maqsadlarni qo‘ya oladigan, birlasha oladigan va o‘zaro ta’sir ko‘rsata oladigan turli aktyorlarning
o‘zaro munosabatidir. Shuni unutmasligimiz kerakki, muomala madaniyati uzluksiz, ochiqlik va
prosessual, muqobillik bilan tavsiflanadi. Davlat amaliyoti o‘z sub’ektlarining muomalaini o‘z
ichiga oladi, maqsad va vositalarni ongli tanlash, axborot va muhokama qilish, umumiy dasturlarni
yaratish zarur. Bularning barchasi avtomatik ravishda emas, balki fikr almashish va muomala
jarayonida o‘rnatiladi. Bu ish qoidalari fuqarolik holatda beriladi ishlab chiqarilgan, aniq loyihalar
va echimlar tomonidan ta’qib qilinadi. Yondashuvlar va birgalikdagi sa’y-harakatlarni muhokama
qilish va taqqoslash natijasida fuqarolar va ularning birlashmalari birgalikdagi faoliyatining yangi
shakllari vujudga keladi.
Falsafiy lug‘atda dialog lingvistik vositalar bilan amalga oshiriladigan, jamoat ma’nosiga
ega bo‘lgan va o‘zaro manfaatlarni aniqlash, umumiy fuqarolik pozisiyasini topish, zamonaviy
muammolarni hal qilish, niyatlar, maqsadlar, harakatlarni muvofiqlashtirish[2] deb ko‘rsatilgan.
Fuqarolik muomalai yoshlarning fuqarolik pozisiyasini erkin tanlashi va mavjud fuqarolik
jamiyati institutlari hamda belgilangan tartiblar doirasida o‘z manfaatlarini qonuniy himoya
qilishiga asoslanishi lozim. Fuqarolik muomalaini o‘zaro tushunish va sheriklikka asoslangan
murakkab ijtimoiy muammolarni hal etishning ijtimoiy mexanizmi sifatida ta’riflash mumkin. Shu
boisdan ham J.Mavlonov “fuqarolarning mamlakatni demokratlashtirish va modernizasiyalash
borasidagi ijtimoiy-siyosiy islohotlarni hamda maqsadli vazifalarni amalga oshirishdagi
tashabbusi, roli, o‘zaro harakati va mas’uliyatidan kelib chiqadigan ma’naviy va an’anaviy
qadriyatlar (ham ma’naviy va diniy, ham an’anaviy va vatanparvarlik ruhidagi jamiyat qadriyatlari
tizimi) katta ahamiyatga ega”[3] deb ta’kidlaydi.
Ijtimoiy hayotda muomalaning o‘rni juda katta. A.S.Akxiezer muomalani jamiyatning
harakatlantiruvchi kuchi deb hisoblaydi va “dialog nafaqat moddaning eng muhim ta’rifi, ma’no
shakllanishining asosi, balki jamiyatning tushuntirish prinsipi sifatida ham qaralishi mumkin.
...Ijodiy, o‘ychan faol jarayon deb tushuniladigan diolog insonning mohiyati va, eng muhimi,
jamiyatning mohiyati, uning tuzilishi va vazifalari»[4]. Shu ma’noda, ijtimoiy o‘zaro ta’sir va
diolog fuqarolik jamiyati hayotidagi ajralmas omil bo‘lib, uning birligi va boshqariluvchanligini
ta’minlaydi.
Muomala madaniyati yoshlar hayotida muhim rol o‘ynaydi. Axloqiy, iqtisodiy va boshqa
omillar yoshlarning mavqeiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun haqiqiy muomala
madaniyatida keng doiradagi davlat masalalari bo‘yicha hukmlar, baholar va ko‘p o‘lchovli
pozisiyalar solishtiriladi. Muomala madaniyatida ijtimoiy muomalaning ko‘plab kanallari,
qonunga tayanish va jamoat birlashmalarining keng doirasi, guruh motivasiyasini turli xil axborot
qo‘llab-quvvatlash va ko‘rib chiqish, odamlarning butun ijtimoiy tajribasi qo‘llaniladi. Uning
yordamida ijtimoiy manfaatlar muvofiqlashtiriladi, harakatlar muvofiqlashtiriladi, vazifalar keng
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
69
sub’ektlar tomonidan hal etiladi. Turli ijtimoiy-madaniy yo‘nalishdagi ko‘taruvchilar o‘rtasidagi
muomala ijtimoiy keskinlik darajasini pasaytiradi, fuqarolik jamiyati va barcha ijtimoiy
kuchlarning, jumladan, yoshlarning hamkorligini mustahkamlaydi.
Muomala madaniyati ijtimoiy hayotning muhim xususiyati bo‘lib, u farqlar va qarama-
qarshiliklardan iborat bo‘lib, ularning semantik va amaliy tasavvurlarini taqqoslashni talab qiladi.
Bu ijtimoiy aktyorlar o‘rtasidagi muomalaning zaruriy shakli va dolzarb muammolarni muhokama
qilish va o‘zaro maqbul echimlarni ishlab chiqish maqsadidir. Shu bilan birga, eng oliy qadriyat –
bu qarorlarning o‘zi emas, balki odamlar o‘rtasida vujudga keladigan ijtimoiy va ma’naviy aloqa,
ularning o‘z-o‘zini anglashi va birligini rivojlantirishdir. Bu muomala madaniyatining alohida
ahamiyatidir, chunki voqelikni juda tushunish va rivojlantirish ko‘pchilikning yaxlit idrokini
tasdiqlash va shakllantirishni o‘z ichiga oladi. Muomala har bir ishtirokchining mustaqilligini va
ularning pozisiyalarining asosiy tengligini, o‘zaro tushunish va hamkorlikka moyillikni o‘rnatishni
nazarda tutadi.
Yoshlarning faol fuqarolik pozisiyasi bevosita shaxslararo muomala madaniyati orqali
namoyon bo‘ladi. Turli sub’ektlarning muomala madaniyati muayyan munosabatlarni o‘rnatishga
yordam beradi, unda turli xil almashinuv shakllari o‘zaro tushunish va ta’sir qilish istagi bilan
to‘ldiriladi va umumiy madaniy asosni topadi. Umumiy maqsad odamlarni birlashtiradi,
munosabat, motivlar, shaxsiy xususiyatlarning farqiga qaramay, psixologik birlikni ta’minlaydi.
Umumiy maqsadga yo‘nalganlik o‘zaro ta’sir vaziyatida uning ishtirokchilarining shaxsiy
munosabatlari fonga tushib qolishiga olib keladi. Birgalikdagi faoliyat jarayonida yuzaga
keladigan muomala asosida ishbilarmonlik va tashabbuskorlik hamkorligi, unga bo‘lgan qiziqish
namoyon bo‘ladi, o‘zaro xarakterdagi ziddiyatlar silliqlashadi.
Yoshlarda muomala madaniyatining to‘laqonli bo‘lishi uchun shart-sharoitlar o‘z maqsad
va manfaatlarini, qadriyat va g‘oyalarini erkin ifoda etadigan hamkorlarning ochiqligi va
bag‘rikengligi bo‘lib, ishonch munosabatlarini o‘rnatish imkonini beradi, xabardorlik va
pozisiyalarni muvofiqlashtirish imkoniyatini beradi. Bu ko‘pincha ijtimoiy birlik, rejimning
barqarorligi, demokratiyaga sadoqatini ifodalash bilan belgilanadi. Voqelikni chuqur anglashga,
muqobil dasturlarni ishlab chiqishga, ijtimoiy maqsad va vositalarni belgilashga ko‘maklashadi.
Shu bilan birga, muomala madaniyatiga bo‘lgan ehtiyoj ko‘pincha turli ijtimoiy guruhlarning ta’sir
o‘tkazish uchun kuchaygan raqobati, harakatlari raqiblarni zararsizlantirish yoki ularning ta’sirini
cheklashga qaratilgan bo‘ladi.
Yoshlar o‘ratsida muomala madaniyati uchun zarur shart-sharoitlar axborot almashish va
shartnomalarga erishishda kommunikativ faoliyat barcha tomonlarning manfaatlarini aks ettirishi
lozim. Muomala ishtirokchilari tomonidan birgalikda ba’zi asosiy qadriyatlar va qoidalar qabul
qilinishi, hamkorlik munosabatlari va ishtirokchilar o‘rtasida ishonch o‘rnatish, muayyan
manfaatlari va pozisiya va shaxslar o‘rtasida o‘zaro munosabatlar va ijtimoiy rollar tizimi asosida
shakllantirish, muomalani targ‘ib qiladigan va unga tegishli maqomni beradigan muayyan
tashkilot institutional shakllardan foydalanishi mumkin. Hozirgi vaqtda fuqarolik muomalaiga
nisbatan oddiy yo‘nalishdan va fikr almashishdan barcha ijtimoiy kuchlarning ongli o‘zaro
bog‘liqligi va doimiy hamkorligi siyosatiga o‘tish zarurati mavjud. Bu esa butun jamiyat va uning
a’zolari muomala madaniyatining yangi sifat darajasini talab qiladi. Bu yoshlar faol fuqarolik
pozisiyalariga ta’sir etib, asosiy fuqarolik qadriyatlari va ustuvorliklarini tan olishni nazarda tutadi.
Ushbu qo‘shma va mustahkam poydevorda ijtimoiy muammolarni umumiy mas’uliyat va o‘zaro
qo‘llab-quvvatlash bilan hal qilish mumkin.
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
70
Xulosa qilib aytganda, birinchidan, yoshlardagi faol fuqarolik pozisiyasi davlat, jamiyat va
shaxs o‘rtasidagi mavjud munosabatlarni aks ettiradi. U voqelik hodisalariga deterministik
munosabatning asosi bo‘lib, uning asosida fuqarolik pozisiyalari va qadriyatlar shakllanadi.
Yoshlar faol fuqarolik pozisiyasi ijtimoiy-madaniy vaziyat shart-sharoitlari ta’siri ostida doimo
o‘zgarib turadi, yangi elementlarni o‘ziga singdirib oladi, voqelikni yangicha baholaydi.
Ikkinchidan, yoshlarda faol fuqarolik pozisiyasi jamiyatning demokratiya va erkinlikka uzoq
tarixiy ko‘tarilishining natijasi sifatida tashabbuslarning jamiyat hayotining barcha sharoitlaridan
kelib chiqishini ko‘rsatadi. Uchinchidan, yoshlardagi faol fuqarolik pozisiyasi muomala
madaniyatini muayyan tizimda shakllantirishni, tashabbuskorlik fazilatlarini rivojlantirish uchun
jamiyat va shaxslarni birlashtirishni ko‘zda tutadi. To‘rtinchidan, yoshlarning faol fuqarolik
pozisiyasi mukammal muomala madaniyatiga ega bo‘lib, turli qarash va yo‘nalishdagi kishilarni
ham birlashtiradi. O‘zaro murosasozlik va yondashuvlar asosida barcha ijtimoiy kuchlar
tomonidan qabul qilinadigan ijtimoiy taraqqiyotning yangi qadriyatlari va yo‘nalishlari
shakllanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Атаманчук Г.В. Новое государство: поиски, иллюзии, возможности. - М.: 1996. - С.
22.
2.
Современный философский словарь. - М.: 1998. - С. 244.
3.
Мавлонов Ж.Ё. Фуқаролик жамиятига оид замонавий концептуал дискурснинг
асосий йўналишлари (ижтимоий - фалсафий таҳлил).
Фалсафа фанлари бўйича
фалсафа доктори (PhD) диссертация автореферати. – Тошкент: 2017. –Б.14.
4.
Ахиезер А.С. Как «открыть» закрытое общество. - М.: 1997. - С. 213.
