2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
146
МАЪНАВИЙ ҚАДРИЯТЛАР ВА ТАРБИЯНИНГ ЭСТЕТИК ДИД
ТАРАҚҚИЁТДАГИ ЎРНИ
Қ.Х.Мамарахимов
Мирзо Улуғбек номидаги Самарқанд давлат архитектура қурилиш университети “
Ижтимоий ва табиий фанлар” кафедраси катта ўқитувчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.15087547
Аннотация. Мақолада миллий-маънавий қадриятлар ва тарбиянинг ижтимоий
тараққиётдаги ўрни таҳлил қилинади. Хусусан, этномаданият, урф-одатлар ва анъаналар
орқали шахс камолотига таъсир этувчи маънавий-мафкуравий омиллар муҳокама
қилинади. Ўзбек оиласидаги тарбия усуллари, эстетик дид ва нафосатнинг ёш авлодга
таъсири мисоллар асосида кўрсатилади. Абдулла Қодирий ва Абдулла Авлоний асарларида
миллий қадриятларнинг акс этиши ва уларнинг тарбия жараёнидаги аҳамияти таҳлил
қилинади. Миллий ғурур ва ўзликни англашнинг жамият тараққиётига таъсири
таъкидланади.
Калит сўзлар: маънавий қадриятлар, тарбия, эстетик дид, этномаданият,
мафкуравий омиллар, ўзликни англаш, миллий ғурур.
Ижтимоий тараққиёт жараёнида ҳар бир халқ ёки инсон учун аждодларидан мерос
бўлиб қоладиган муқаддас замин – она Ватан ва унинг бағрида шаклланадиган миллий-
маънавий қадриятлар келажак авлодни тарбиялаш ва жамият равнақига хизмат қилади. Бу
жараён шахснинг этномаданияти орқали намоён бўлиб, турли анъаналар, удум ва
маросимлар шаклида ижтимоий ҳаётда акс этади.
Инсоният тарихи шундан далолат берадики, турли замон ва ҳудудларда яшаган
инсонлар ўз аждодларининг меросини улуғлаб, уни юксак маънавий-мафкуравий қадрият
сифатида ривожлантиришга интилиб келган. Ҳар бир инсон учун туғилиб ўсган жойи
муқаддас бўлиб, унинг урф-одатлари ва маҳаллий эътиқодлари азалдан эъзозланиб
келинган. Хусусан, чўлларда ҳаёт кечирувчи кӯчманчи бадавийлар, музликлар ўртасида
яшовчи эвенклар, ўтилмас ўрмонларда ҳаёт кечирувчи аборигенлар ва бошқа халқлар учун
ҳам аждодлар мерос қолдирган табиий муҳит ва ижтимоий макон Ватан ҳисобланади.
Инсон ўз ватани равнақини ўз уйи – утови, чайласи ёки ертўласида яшаётган оиласи,
қариндош-уруғлари, халқининг турмуш тарзи, эътиқоди ва орзу-умидлари тимсолида
тасаввур қилади. Бу тасаввурлардаги умумий жиҳатлар маънавиятдаги умуминсонийликни
акс эттиради.
Шахс учун бу табиий муҳитда эртанги кунга бўлган ишонч, маънавият ва
этномаданиятни шакллантириш муҳим ўрин тутади. Юртимизда бу муҳит оила деб
номланиб, инсон боласининг шахс сифатида камол топишига хизмат қиладиган маънавий-
мафкуравий омиллар биринчи даражали аҳамиятга эга.
Ўзбек оиласи ўзига хос этномаданият намуналарини ўзида мужассам этган бўлиб, бу
анъана, қадрият, урф-одат ва маросимлар халқимизнинг миллий хусусиятларини
ифодалайди. Масалан, бола туғилганда унга чиройли исм қўйиш ўзбекларга хос қадимий
анъаналардан бири саналади. Ислом динида ҳам бу ота-онанинг бурчи сифатида қаралади,
шунингдек, "Қобуснома" асарида ҳам бу борада фикрлар билдирилган.
Ўзбек халқи нафосат ҳақидаги умумбашарий тушунчалар билан бир қаторда, фақат
ўзига хос бўлган, шахс ва жамият эстетик маданиятини шакллантирадиган маънавий-
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
147
мафкуравий омилларга ҳам эга. Бу хусусият ҳақида жаҳоннинг турли мамлакатларида
хилма-хил фикрлар мавжуд. Масалан, рус сиёсатшунослари "Ўзбек оиласи кўп асрлик
анъаналар ва миллий менталитетга мос равишда энг муҳим ҳаётий қадриятлардан бири
бўлиб қолмоқда", деб таъкидлайдилар.
Дарҳақиқат, ўзбек оиласи ўзининг анъанавий тарбия усуллари орқали ёш авлодга
миллий нафосат ва фаросатни сингдириб, уларни маънавий етукликка йўналтириб
келмоқда. Хусусан, катта ёшли оила аъзоларининг ахлоқий-эстетик маданияти, яъни диди,
руҳий нозиклиги, самимий муомаласи, адабиёт ва санъатга бўлган меҳри, озодаликка
интилиши ёшлар тарбиясида катта аҳамиятга эга.
Бу борада Абдулла Қодирийнинг "Ўткан кунлар" романини мисол қилиш мумкин.
Ундаги қаҳрамонларнинг хатти-ҳаракати, нутқи ва муомала маданияти халқимизнинг
миллий менталитетини акс эттириб, ёшларнинг эстетик маданияти шаклланишида ўрнак
бўлади. Хусусан, роман қаҳрамонларидан бири томонидан айтилган "Бу хонадондан ҳеч
ким норози бўлиб кетган эмас" деган сўзлар халқимизнинг қадриятлари ва оилавий
муносабатларига чуқур маъно юклайди.
Абдулла Авлоний инсон ҳақидаги фикрларида тарбиянинг долзарб аҳамиятини
алоҳида таъкидлайди. У ўзининг "Туркий гулистон ёхуд ахлоқ" асарида инсон боласининг
юксак шахс сифатида камол топиши миллий-маънавий қадриятларни онгига сингдириш
билан боғлиқ эканини қайд этади.
Авлонийнинг фикрига кўра, шахснинг эстетик маданияти болаликдан бошланиши
зарур, чунки катта бўлганидан сўнг уни тарбиялаш ва миллий-маънавий қадриятларни
сингдириш анча мушкул кечади. Шу билан бирга, урф-одат ва маросимлар инсон маънавий
камолотида муҳим ўрин тутади, жамиятда миллий қадриятларни юксалтириш ва халқ
манфаатлари йўлида маърифатпарварликни ривожлантиришга хизмат қилади.
Авлоний миллий қадриятларнинг юксалиши моддий ва маънавий асосларга
таянишини таъкидлаб, жамият аъзоларининг мақсад-муддаолари ва орзу-интилишларини
акс эттиришга, жамият эстетик маданиятини бойитишга интилади. У шундай хулоса
қилади: "Тарих шуни кўрсатадики, ҳар бир миллат ва ҳар бир шахс, биринчи навбатда, ўз
миллий ғурурига эга бўлиши ва ўзлигини англаши лозим. Шахс ёки миллат, авваламбор,
ўзини ҳурмат қилгандагина бошқа миллатларни ҳурмат қилади. Ўзлигини англамаган,
ғурурсиз миллат қанча моддий бойликларга эга бўлмасин, қул бўлиб яшайверади. Аксинча,
ўзлигини англаган, аждодларининг тарихини, қадриятлари ва анъаналарини эъзозлаган
миллатнинг келажаги буюк бўлади".
Мақолада маънавий қадриятлар ва тарбиянинг шахс ҳамда жамият тараққиётидаги
ўрни кенг таҳлил қилинди. Миллий-маънавий қадриятлар жамият тараққиётининг асосий
омилларидан бири бўлиб, улар орқали инсониятнинг маданий ва маънавий камолоти
таъминланади. Шахс ўзлигини англаб, миллий ғурур ва қадриятларини қадрлагандагина,
жамиятнинг маънавий-мафкуравий асослари мустаҳкамланади.
Ўзбек оиласида шаклланган тарбия усуллари шахс камолотига бевосита таъсир
қилади. Ушбу усуллар болаликдан эстетик дид, нафосат ва ахлоқий тарбияни
шакллантиришга йўналтирилган. Хусусан, Абдулла Қодирий ва Абдулла Авлоний асарлари
миллий қадриятларни тарғиб этиш, ёш авлод тарбиясида эстетик маданиятни
шакллантиришда муҳим аҳамиятга эга. Ушбу асарларда нафақат оилавий муносабатлар,
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
148
балки шахснинг маънавий камолоти учун зарур бўлган ахлоқий ва эстетик тарбиянинг ўрни
ҳам ёритилган.
Шу билан бирга, тарбия жараёнида анъана ва урф-одатларнинг ўрни катта экани
таъкидланди. Улар орқали миллий-мафкуравий омиллар шаклланиб, шахснинг жамиятда
муносиб ўрин эгаллашига хизмат қилади. Тарихий тажриба шуни кўрсатадики, ўзлигини
англамаган, қадриятларини эъзозламаган миллат маънавий таназзулга учрайди. Шу боис,
ҳар бир шахс ва жамият ўз миллий қадриятларини асраб-авайлаб, уларни келажак авлодга
етказишга масъулдир.
Авлоний таъкидлаганидек, тарбия болаликдан бошланиши зарур. Чунки инсон
камолоти нафақат таълим орқали, балки уни ўраб турган маънавий муҳит ва маданий
анъаналар асосида шаклланади. Шунингдек, шахснинг эстетик маданияти ва маънавий
диди унинг жамиятдаги мавқеига, инсоний фазилатларига бевосита таъсир кўрсатади.
Хулоса қилиб айтганда, маънавий қадриятлар ва тарбия – жамият тараққиётини
белгилайдиган муҳим омиллардан бири ҳисобланади. Миллий ғурур, эстетик дид ва урф-
одатлар инсон камолотида асосий ўрин тутади. Шунинг учун маънавий қадриятларни
сақлаш ва ривожлантириш ҳар бир жамиятнинг устувор вазифаларидан бири бўлиши шарт.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Alikulov X., Haqqulov N. Q. Spiritual maturity and philosophical thinking dependence of
development //ISJ Theoretical & Applied Science. – 2020. – Т. 4. – №. 84. – С. 164-167.
2.
Тураев Б. О. Фанда толерантлик ва интолерантлик //Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences. – 2022. – Т. 2. – №. Special Issue 23. – С. 41-48.
3.
Mardonov R. Philosophy of education in modern conditions of society development
//Asian Journal of Research in Social Sciences and Humanities. – 2021. – Т. 11. – №. 10.
– С. 103-114.
4.
Сафаров А. И., Ризаев И. И. Роль исторического сознания и исторической памяти в
системе национального сознания //Культурное наследие и народное искусство:
сохранение и актуализация в целях устойчивого развития общества. – 2022. – С. 297-
303.
5.
Yuldashevna Y. D. Science and Its Significance in the Process of Forming Spiritual and
Moral Values //JournalNX. – 2021. – Т. 7. – №. 04. – С. 248-253.
6.
Аllayarova M. M. Estetik fikr tarixida san’at ma’naviyat fenomeni sifatida //Oriental
renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. – 2021. – Т. 1. – №. 10.
– С. 212-220.
7.
Gaybullaev O.М. Philosophical fundamentals of including national values in the aesthetic
culture of personality in the period of globalization //Psychology and education. – 2021. –
Т. 58. – №. 2. – С. 6207-6213.
