2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
168
SHARQ ARXITEKTURA TARIXI VA HOZIRGI DAVRDAGI O’RNI
Solihjon Qurbonboyev
Mirzo Ulug‘bek nomidagi Samarqand davlat
arxitektura-qurilish universiteti “Axitektura”fakulteti 1-bosqich talabasi
solihjonqurbonboyev843@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15087608
Annotatsiya. Sharq arhitekturasi, qadimdan hozirgi zamonigacha bo‘lgan davrda,
insoniyat tarixining eng boy va muhim madaniy meroslaridan biridir. Ushbu maqolada sharq
mamlakatlarining turli xil arxitektura uslublari, ularning tarixiy rivojlanishi va hozirgi davrdagi
ahamiyati o‘rganiladi. Sharq arxitekturasining eng muhim xususiyatlari, uning asosiy
yodgorliklari, qurilish texnologiyalari va madaniy ta'siri keltirilgan. Bundan tashqari, zamonaviy
Sharq arxitekturasining tendensiyalari va global arxitektura rivojlanishidagi o‘rni ham
muhokama qilinadi.
Kalit so'zlar: Sharq arxitekturasi, tarixiy yodgorliklar, Qurilish texnologiyalari,
Madaniy meros, Zamonaviy arxitektura, Islom arxitekturasi, Sharq san'ati.
Kirish:
Sharq arxitekturasi — bu asrlar davomida o‘ziga xos stil, shakl va mazmunni
shakllantirgan arxitektura tizimidir. U nafaqat qurilish texnologiyalarining rivojlanishini, balki
madaniyatlar, dinlar va xalqlarning tarixiy o‘ziga xosligini ham aks ettiradi. Sharq arxitekturasi
turli o‘lkalarda, jumladan, Hindiston, Eron, Misr, Xitoy, Markaziy Osiyo va arab dunyosida o‘ziga
xos xususiyatlarga ega bo‘lib, har bir mintaqaning ijtimoiy, diniy va iqtisodiy hayoti bilan
chambarchas bog‘liqdir. Ushbu maqolada Sharq arxitekturasi tarixiga nazar solinib, uning hozirgi
zamon arxitekturasi bilan bog‘lanishiga alohida e'tibor qaratiladi.
Sharq arxitekturasining tarixini o‘rganish, uning eng qadimiy davrlariga borib
taqaladi. Misr, Mesopotamiya, Xitoy va Hindiston kabi hududlarda me'morchilik va qurilish
san'ati yuzlab yillar davomida shakllanib kelgan.
Misr arxitekturasi:
Qadimgi Misrda piramidalar, ibodatxonalar va saroylar qurilishi
keng tarqalgan. Bu yerda pyramidalar, masalan, Gizo piramidalari, o‘zining gigantligi va aniq
geometrik shakllari bilan mashhurdir. Misr arxitekturasi asosan diniy va amaliy maqsadlarni
ko‘zlagan.
Mesopotamiya arxitekturasi:
Sharqning boshqa mashhur madaniyati bo‘lgan
Mesopotamiyada zikkuratlar (yuksak ibodatxonalar) va shahar devorlari qurilishi alohida e'tiborga
molik. Ularning eng mashhuri Babilonning Ishtar darvozasidir.
Xitoy arxitekturasi:
Xitoyda esa arxitektura asosan templi komplekslar, saroylar va
bog‘lar orqali namoyon bo‘lgan. Xitoyda ta'sirchan me'moriy unsurlar qatorida o‘rnashgan alohida
tom ma'noda simbolik elementlar, masalan, yashil va qizil ranglar, yog‘ochdan foydalanish, tabiiy
materiallardan maksimal darajada foydalanish ko‘zga tashlanadi.
Hindiston arxitekturasi:
Hindiston arxitekturasi ham, o‘ziga xosligi bilan ajralib
turadi. Islom madaniyati bilan bog‘liq "Taj Mahal" kabi obidalar, hind uslubidagi tempellar,
shuningdek, saroylar o‘ziga xos bezaklar bilan boyitilgan.
Islom Arxitekturasi
: Islom arxitekturasi Sharq arxitekturasining ajralmas qismi bo‘lib,
asosan masjidlar, madrasa, imoratlar va turli davlat binolarini o‘z ichiga oladi. Islom arxitekturasi
dunyoda eng ko‘p tarqalgan va ta'sirli bo‘lgan arxitekturaviy an'analarni yaratgan. O‘rta asrda arab
xalqlari tomonidan qurilgan masjidlar, karnizlar va minoralari, naqshinkor devorlar bilan ajralib
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
169
turadi. Misol uchun, Qubbat al-Saxra (Quddus), Al-Azhar masjidi (Qohira), va Suleymaniye
masjidi (Istanbul) kabi yodgorliklar Islom arxitekturasining eng yuksak namunalaridir.
Sharq Arxitekturasining Zamonaviy Xususiyatlarini ko’radigan bo’lsak, hozirgi kunda
Sharq arxitekturasining tendensiyalari global arxitektura rivojlanishi bilan chambarchas
bog‘langan. Bugungi kunning Sharq me'moriy ob'ektlari, an'anaviy elementlarni zamonaviy
dizayn bilan uyg‘unlashtirishga intiladi. Birlashgan Arab Amirliklari (BAA): Dubay, masalan,
bugungi kundagi Sharq arxitekturasining eng yorqin namunalaridan biridir. "Burj Khalifa" kabi
baland inshootlar, zamonaviy arxitektura elementlari bilan bezatilgan va inqilobiy qurilish
texnologiyalarini o‘z ichiga olgan. Xitoy va Singapur: Xitoyning shaharlari ham yangi avlod
arxitekturasi bilan ajralib turadi. Singapurning Marina Bay Sands kabi me'moriy ob'ektlari,
futuristik va zamonaviy dizaynlari bilan butun dunyoga mashhur.Turkiya va boshqa mamlakatlar:
Sharqning turli mintaqalarida ham zamonaviy me'moriy inshootlar qurilib, an'anaviy arxitektura
elementlari saqlanib qolgan.
Xulosa
Sharq arxitekturasi, o‘zining boy tarixiy merosi bilan, nafaqat tarixiy qadriyatlar va
yodgorliklar yaratgan, balki bugungi kun arxitektura rivojlanishiga katta ta'sir ko‘rsatgan.
Zamonaviy Sharq arxitekturasi an'anaviy va futuristik dizaynlarni birlashtirib, global me'morlik
sahnasida o‘z o‘rnini topgan. Sharq arxitekturasi o‘tmishdagi yodgorliklar va zamonaviy
inshootlarni birlashtirib, turli madaniyatlar va xalqlarning o‘ziga xosligini aks ettirgan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Nasr, S. H. (1987). Islamic Architecture: Form, Function, and Meaning. Albany: State
University of New York Press.
2.
Creswell, K. A. C. (1958). The Muslim Architecture of Egypt. Oxford University Press.
3.
Bahrami, B. (2000). Traditional Iranian Architecture: From the Rise of Islam to the Safavid
Era. Tehran: University Press.
4.
Hardy, A. (2010). Architecture and Identity in the Middle East. London: Thames &
Hudson.
5.
Ismail, M. (1995). Islamic Architecture and Urbanism: The Morphogenesis of the
Traditional City. Cairo: Cairo University Press.
