2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
198
ATROF MUHIT MUHITGA SALBIY TA’SIR KO’RSATMASDAN PAXTANI
DEFOLIANTIDA MAGNIY XLORAT-GUANIDIN SULFAT-SUV SISTEMASINING
ERIVCHANLIGINI O’RGANISH
Shakarov Norboy Jumayevich
Ergashev Isomiddin Shodiyarovich
Nomirov Maxsidin Nosirovich
SamDAQU ijtimoiy va tabiiy fanlar kafedrasi o’qituvchilari
https://doi.org/10.5281/zenodo.15087783
Annotatsiya. Magniy xlorat, guanidin sulfatni suvli eritmalar sharoitida o’zaro
eruvchanligi haroratning 52,4 dan 40
o
C intervalida visual-politrmik usulda o’rganildi. Sistemada
xosil bo’lgan moddalarning tarkibi va tuzulishini aniqlashda rentgen fazali, infraqizil nurlanishli
spektr, derivatografik tahlil usullardan foydalanildi. Yangi modda guanidin xloratga mos keluvchi
tuzilishli formula taklif qilindi.
Kalit so’zlar: Magniy xlorat, guanidin sulfat, suanidin-xlorat, visual-politermik usul,
eruvchanlik diogrammasi, rentgenafazali, infraqizil nurlanishli spektr, derivatografik tahlil
usullari.
Аннотация. Растворимость хлората магния, сульфата гуанидина в водных
растворах изучали визуально-политрическим методом в интервале температур от 52,4 до
40 °С. Для определения состава и строения образующихся в системе веществ
использованы рентгенофазовый, инфракрасный спектральный, дериватографический
методы анализа. Предложена структурная формула, соответствующая новому веществу
хлората гуанидина.
Ключевые слова: Хлорат магния, гуанидинсульфат, суанидинхлорат, визуально -
политермический метод, диаграмма растворимости, рентгенофазовый, инфракрасный
спектр, дериватографические методы анализа.
Annotation. The solubility of magnesium chlorate, guanidine sulfate in aqueous solutions
was studied visually-polytrmically in the temperature range of 52.4 to 40
o
C. X-ray phase, infrared
spectrum, derivatographic analysis methods were used to determine the composition and structure
of the substances formed in the system. A structural formula corresponding to the new substance
guanidine chlorate was proposed.
Keywords: Magnesium chlorate, guanidine sulfate, suanidine chlorate, visual-polythermal
method, solubility diagram, X-ray phase, infrared spectrum, derivatographic analysis methods.
Respublikamiz iqtisodiyotini rivojlantirishning asosiy yo‘nalishi barcha tarmoqlarni jadal
rivojlantirish va ilmiy-texnikaviy taraqqiyotni jadallashtirish asosida xalq xo‘jaligini keskin
yuksalish va shu asosda aholi farovonligini yanada yuksaltirishga erishishdan iborat.
Mamlakatimizda paxtachilik qishloq xo‘jaligining muhim tarmoqlaridan biridir. Bugungi
kunga kelib paxtachilikda texnik taraqqiyotning birlamchi maqsadi hosilni mexanizatsiyalashgan
holda yig‘ish bo‘lib, uni amalga oshirishda terimdan oldin kimyoviy vositalar yordamida paxtani
kimyoviy usulda bargdan tozalash nihoyatda muhim o‘rin tutadi. Bu muhim agrotexnik tadbirsiz
paxta yetishtirishning hozirgi bosqichida terimchilarning yuqori mahsuldorligiga, paxtachilikda
muvaffaqiyatga erishib bo‘lmaydi.
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
199
Paxta hosilini kuzning yomg’irli kunlariga qoldirmasdan yig’ishtirib olish muhum
agrotexnik tadbir bo’lib, g’o’za bargini sun’iy to’kilishini ta’minlovchi sifatli kimyoviy
moddalardan keng goydalaniladi. Ularning barg to’kishi bo’yicha samaradorligi yuqori bo’lsada,
qurib qolgan barg hisobiga paxta hosilini ifloslanishi, chigitni moyilik darajasini kamayishi, ishchi
eritma tarkibidagi ta’sir etuvchi modda ulushini kichikligi sababli kimyoviy moddalardan katta
miqdorda purkalishi ekologik holatga salbiy ta’sir ko’rsatadi.
Guanidin tuzlarida antiauksin ta’sir mavjud bo’lib, ular ta’sirida o’simliklarda “qarish”
jarayoni tezlashadi, g’o’za barglari sarg’ayib so’ligan holda to’kiladi. Xloratli kimyoviy
moddalardan va guanidin tuzlarida mavjud xususiyatlarni umumlashtirib kam me’yorlarda
qo’llaniladigan, samaradorligi yuqori, g’o’za bargiga yumshoq ta’sir etuvchi defoliantlarni
yaratilishi paxtakorlarimiz yechimini kutayotgan dolzarb muammolardan biridir. Ana shu maqsad
yo’lida bizning ilmiy izlanishlarimiz mavzusi magniy xlorat va guanidin sulfat tuzlarini suvli
eritmalar sharoitida visual-politermik usulda o’rganishdan iborat bo’ldi.
Mg(ClO
3
)
2
– [NH
2
C(NH)NH
2
] * H
2
SO
4
– H
2
O sistemasi to’qqista ichki kesimlar o’tkazish
yo’li bilan -52,4 dan 40
0
C gacha harorat intervalida o’rganildi (1-jadval). Sistemaning polimerlik
diagrammasida muz, guanidin sulfat, Mg(ClO
3
)
2
*6H
2
O, Mg(ClO
3
)
2
* 4H
2
O, Mg(ClO
3
)
2
*2H
2
O
va MgSO
4
* 2H
2
O hosil bo’lishini harakterlaydigan dastlabgi moddalar konsentratsiyalari va
sistema harorati qiymatlari aniqlanadi. MgSO
4
* 2H
2
O eruvchanligi kam bo’lganligi uchun
cho’kmasini hosil bo’lish chegarasi diagrammaning asosiy qismini egalaydi, yani quyidagi
almashinish reaksiyasi amalga oshadi.
[NH
2
C(NH)NH
2
]
2
* H
2
SO
4
+ Mg(ClO
3
)
2
→ 2 [NH
2
C(NH)NH
2
* HClO
3
] + Mg SO
4
MgSO
4
* 2H
2
O cho’kmasi ajratib olingan eritmani izotermik sharoitda bug’latish yo’li
bilan guanidin xlorat birikmasi qattiq holatda ajratib olindi va uni identifikatsiyalash maqsadida
kimyoviy elementlar bo’yicha va rentgen fazali usulda tahlil qilindi. Termik xususiyatlarni
termogravimetrik, tuzulishini esa infraqizil spektr usullaridan foydalanib o’rganildi.
NH
2
C(NH)NH
2
* HClO
3
formula bilan ifodalanuvchi modda uchun kimyoviy tahlil
natijalari %.
𝐶𝑙𝑂
3
−
C
H
N
Hisoblanib topilgan
58,31
8,29
4,16
29,24
Tajribada aniqlangan
58,19
8,36
4,39
29,27
Rentgenfazali tahlil ma’lumotlariga ko’ra guanidine xlorat kristall tuzilishiga ega bo’lib,
rentgenogrmmasida 3,74; 2,94; 2,42; 2,16; 1,64; 1,50; 1,44; 1,39; 1,34 Ậ difraktsiya reflekslari
qayt etilgan va ular dastlabki moddalar uchun xos emas.
Guanidin xlorat tuzining termik barqqrorligi o’rganildi. Qizdirish jarayonida uchta
termoeffekt sodir bo’lib, ular moddaning suyuqlanish va parchalanish jarayonlariga muvofiq
keladi. Parchalanish ikki bosqichda: birinchi ekzotermik, ikkinchi endotermik tarzda amalga
oshadi. Dori va togrammani termogravimetrik tahlili shuni ko’rsatadiki moddani ekzotermik va
endotermik effektlar hosil qilib parchalanishda massaning o’zgarishi 100 % ni tashkil etadi, yani
modda qoldiqsiz parchalanadi.
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
200
Magniy xlorat-guanidin sulfat-suv sistemasining ikkilamchi va uchlamchi nuqtalari
1-jadval.
Kristalla
nish, t
0
C
Qattiq faza
Mg(ClO
3
)
2
2NH
2
CNHNH
2
*
H
2
SO
4
H
2
O
-
57
43,0
-12,0
Muz + Mg(ClO
3
)
2
36,9
-
63,1
-52,0
Muz + Mg(ClO
3
)
2
*16H
2
O
42,0
-
58,0
-21,7
Muz + Mg(ClO
3
)
2
*12H
2
O
45,4
-
54,6
-7,5
Muz + Mg(ClO
3
)
2
*6H
2
O
2,6
56,0
41,4
-13,6
Muz + NH
2
CNHNH
2
*H
2
SO
4
2,3
60,6
37,1
-3,0
NH
2
CNHNH
2
*H
2
SO
4
+
[NH
2
CNHNH
2
]
2
*H
2
SO
4
1,8
69,0
29,2
23,0
-//-
5,6
52,0
42,4
-15,8
Muz + NH
2
CNHNH
2
*H
2
SO
4
11,4
35,6
53,0
-13,6
-//-
19,0
19,0
64,0
-18,0
-//-
28,2
5,0
66,8
-31,6
-//-
34,8
2,6
62,6
-48,7
-//-
7,3
46,7
46,0
-14,3
Muz + NH
2
CNHNH
2
*H
2
SO
4
48,0
10,0
42,0
8,0
Mg(ClO
3
)
2
*6H
2
O + NH
2
CNHNH
2
*
H
2
SO
4
46,8
6,8
47,4
1,2
-//-
43,2
3,0
53,8
-16,4
Mg(ClO
3
)
2
*12H
2
O + NH
2
CNHNH
2
*
H
2
SO
4
45,0
4,2
50,8
-8,0
Mg(ClO
3
)
2
*12H
2
O + Mg(ClO
3
)
2
*6H
2
O +
NH
2
CNHNH
2
* H
2
SO
4
41,6
2,5
55,9
-22,1
Mg(ClO
3
)
2
*16H
2
O + Mg(ClO
3
)
2
*12H
2
O
+ NH
2
CNHNH
2
* H
2
SO
4
36,6
2,0
61,4
-52,4
Muz + Mg(ClO
3
)
2
*16H
2
O +
NH
2
CNHNH
2
* H
2
SO
4
4,4
55,0
50,6
-16,8
Muz + NH
2
CNHNH
2
*H
2
SO
4
+
[NH
2
CNHNH
2
]
2
*H
2
SO
4
5,4
69,2
25,4
35,8
NH
2
CNHNH
2
*H
2
SO
4
+
[NH
2
CNHNH
2
]
2
*H
2
SO
4
7,4
68,0
24,6
40,0
-//-
3,4
69,6
27,0
28,0
-//-
Guanidin kuchli asos xossasini namayon etadi. Uning tarkibida amino va imino guruhlari
mavjud. Xlorat kislota protonning qaysi guruhiga birikkanligini aniqlash maqsadida guanidine
xlorat birikmasining infraqizil nurlanish spektrlari o’rganildi.
Guanidin xloratning infraqizil nurlanish spektridan 1510 cm
-1
atrofidagi γ (C=N-)
guruhiga mansub intensiv yutilish chiziqlari yo’qoladi. Ushbu ma’lumotga asoslanib guanidine
molikulasidagi imino guruh protonlanadi (ya’ni H
+
ionini biriktirib oladi) va oqibatda C=N
qo’shbog’ning elektronlari delokallanadi.
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
201
Haqiqatdan ham imino funksiyanal guruhini protonlaanishida amalda barqaror kation hosil
bo’ladi. Chunki gibrid ionidagi musbat zaryadni barqarorlashtiradi barcha azot atomlari teng hissa
qo’shgan holatda qatnashadi.
𝐻𝑁 = 𝐶
⋰
⋱
𝑁𝐻
2
𝑁𝐻
2
𝐻
+
→
𝐻
2
𝑁
+
=
𝐶
⋰
⋱
𝑁𝐻
2
𝑁𝐻
2
↔
𝐻
2
𝑁
+
=
𝐶
⋰
⋱
𝑁𝐻
2
+
𝑁𝐻
2
↔ 𝐻
2
𝑁
+
=
𝐶
⋰
⋱
𝑁𝐻
2
𝑁𝐻
2
+
Agar amino funksiyanal guruhini protonlanishini kuzatilganda quyidagi jarayon sodir
bo’lib:
𝐻𝑁 = 𝐶
⋰
⋱
𝑁𝐻
2
𝑁𝐻
2
↔
𝑁𝐶
−
− 𝐶
⋰
⋱
𝑁𝐻
2
+
𝑁𝐻
2
↔
𝐻𝑁
−
− 𝐶
⋰
⋱
𝑁𝐻
2
𝑁𝐻
2
−
𝐻
+
→
𝐻𝑁 = 𝐶
⋰
⋱
𝑁𝐻
3
+
𝑁𝐻
2
Hosil bo’lgan gibrid ion zaryadini barqarorlashtirishda kam sondagi azot atomlari
qatnashadi, yani gibrid ionning barqarorlik darajasi katta bo’ladi. Guanidin xlorat tuzining
infraqizil nurlanishli spektrida 3400 va 3270 sm-1 atrofida yutilish chiziqlari mavjud bo’lib, ularga
amino guruhning assimetrik γ As (NH
2
) va simmetrik γ s (NH
2
) tebranishlari chastotalari mos
keladi. Demak guanidin xlorat molekulasida aminoguruhlar o’zgarishsiz saqlanadi. Olingan
ma’lumotlar asosida guanidin xloratga quyidagi tuzilishli formulasini tavsiya etish mumkin
𝐻
2
𝑁 − 𝐶− 𝑁𝐻
2
II
𝑁𝐻
2
+
𝐶𝑙𝑂
3
−
Xulosa. O’tkazilgan tadqiqot natijalari shuni ko’rsatadiki magniy xloratning 70 % li va
guanidin sulfatning 80 % li eritmalaridan foydalanilganda guanidin xloratni hosil bo’lish unumi
yuqori bo’lib, uning mahsulot tarkibidagi ulushi 58,27% ni tashkil etadi. Undan g’o’za
defoliantining ishchi eritmasini tayyorlashda foydalanish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
M. Atyemev. Imperiyaning paxtasi va nefti (rus tilida). Forbes, 2021.
2.
Трунин А.С. Визуально- политермический метод. Рук. деп. в ВИНИТИ, 1978 г.
№594-78.
3.
ИК- спектроскопия неорганических технологий. –М.: Химия, Ленинградскае
отделение, 1983. -160 стр.
4.
Кадыров М., Лой Н.П., Умаров А.А. Повышение зффективности дефолиации
хлопчатника. Химия в сельском хозяйстве. 1982. –Т.20, №10. 30-32 стр.
5.
Зубкрва Н.Ф., Надточная О.Г., Стопов Л.Д. дефолианты как антоганисты ИУК и
стимуляторы обзования этилена. Химия в сельском хозяйстве. 1975. №8. 32-35 стр.
