2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
245
TALABALARNING INTELLEKTUAL SALOHIYATINI SHAKLLANTIRISHDA
AXBOROT KOMMUNIKATSIYA TEXNOLOGIYALARI VA ULARGA
QO‘YILADIGAN TALABLAR
A. E. Axmedova
Mirzo Ulug‘bek nomidagi Samarqand davlat arxitektura-qurilish universiteti
“Axborot texnologiyalari” kafedrasi o‘qituvchi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15088377
Annotatsiya. Ushbu ishda talabalarning intellektual salohiyatini shakllantirishda axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarining (AKT) roli va ularga qo‘yiladigan talablar muhokama
qilinadi. Zamonaviy ta’lim tizimida AKTlarning qo‘llanilishi talabalar fikrlash, tahlil qilish va
muammolarni hal qilish qobiliyatlarini rivojlantirishda muhim o‘rin tutadi. Axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari ta’lim jarayonini samarali tashkil etish, o‘qituvchilar va
talabalar o‘rtasidagi aloqalarni yaxshilash, bilimlarni tezkor va interaktiv tarzda uzatish
imkoniyatlarini yaratadi. Maqolada AKTning ta’limda qo‘llanilishi, masofaviy o‘qish, onlayn
platformalar va raqamli vositalarning o‘qitishda foydalanish imkoniyatlari yoritiladi.
Shuningdek, talabalar uchun zarur bo‘lgan intellektual salohiyatni shakllantirishda AKTlar orqali
erishiladigan innovatsion usullar, interaktiv dasturlar va multimedia resurslarining roli tahlil
qilinadi..
Kalit so‘zlar: aql-zakovat, axborot texnologiyalari, faol o‘qitish vositalari va usullari,
Kognitiv, qurilishni axborot modeli, Internet.
Hozirgi vaqtda o‘quv jarayonini takomillashtirishning istiqbolli yo‘nalishlaridan biri bu
multimedia texnologiyalaridan foydalanishdir. So‘nggi yigirma yilliklarda zamonaviy
texnologiyalar orasida kompyuter texnologiyalari alohida o‘rin tutadi. Multimedia o‘qitish
texnologiyalari kompyuterli o‘qitish texnologiyalarini rivojlantirishning yangi bosqichi sifatida
qayd etish mumkin, chunki ular kompyuterning o‘qitish imkoniyatlariga asoslanadi va zamonaviy
dasturlash texnologiyalaridan foydalanishni nazarda tutadi. Ushbu tadqiqot doirasida biz
multimediali ta’lim texnologiyalarini o‘quv jarayonining belgilangan maqsadlariga erishish uchun
texnik vositalardan foydalanishni o‘z ichiga olgan ta’lim mazmuni [2], usullari va shakllarini
samarali loyihalashtirish va amalga oshirishga imkon beradigan multimedia ta’lim texnologiyalari
deb ta’riflaymiz.
Multimedia texnologiyalarini o‘quv jarayoniga joriy etishning dolzarbligi ushbu
vositalardan foydalanishning bir qator afzalliklari bilan bog‘liq:
-
talabalarning bilimga bo‘lgan qiziqishini rag'batlantirish,
-
o‘quv jarayonida audio va vizual effektlardan kompleks foydalanish,
-
saviyani oshirish ta’limni individualizatsiya qilish,
-
materialni o‘zlashtirish sifatiga putur etkazmasdan sinflarning axborot salohiyatini
oshirish,
-
o‘quv ma’lumotlarini qabul qilishning ko‘proq kanallarini jalb qilish.
Oliy ta’limda talabalarning intellektual salohiyatini shakllantirish jarayoni birmuncha
murakkab bo‘lib, uni uchta bosqichga ajtarish mumkin:
1.
Dastlabki bosqich,
2.
O‘rta bosqich,
3.
Yuqori bosqich.
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
246
Axborotni taqdim etish va qayta ishlashning har xil shakllaridan bir vaqtning o‘zida
foydalanishga imkon beradigan multimedia vositalari va texnologiyalari, umuman, bizning
zamonamiz madaniyatiga ham, xususan, ommaviy kommunikatsiyalarning o‘ziga xos
xususiyatlariga ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Multimedia vositalari va texnologiyalari ommaviy
kommunikatsiyalarning mohiyatini belgilaydi va ularning qiymat ma’nosini yaratadi desak
mubolag‘a bo‘lmaydi [1]. Multimedia madaniyatni jonli obrazli shakllarda saqlash va etkazish
uchun keng imkoniyatlar yaratadi, madaniyatlar muloqoti uchun qulay sharoit yaratadi va
zamonaviy jamiyatning turli sohalarida jadal foydalanilmoqda. Bilimlarni o‘zlashtirish, avvalo,
fikrlash kabi aqliy jarayon yordamida amalga oshiriladi. Oliy ta’lim talabalarining mantiqiy
fikrlash darajasi ularga o‘quv jarayonidagi asosiy qonuniyatlar va aloqalarni tushunishga, aniq
faktlarni o‘zlashtirishga va mavzu bo‘yicha olingan bilimlarni tizimlashtirishga, shuningdek,
olingan bilim va amaliyot o‘rtasidagi aloqani o‘rnatishga yordam beradi. Talabalar hayot
jarayonida barcha bilimlarini fikrlash orqali oladi. Shunday qilib, talabalarni o‘rgatish paytida,
avvalambor, tabiatan nima berilishini va u atrof-muhit ta’siri ostida u tomonidan nimani
egallashini tushunishimiz kerak.
O‘rta bosqichda ham murakkab elementli ilovalar kamroq berilsa maqsadga muvofiq
bo‘ladi. Bu bosqich quyi va yuqori bosqich o‘rtasida ko‘prik vazifasini o‘taydi.Har ikkala
bosqichda intellektual saloyiyati shakllangan talaba uchinchi bosqichga tayyor holda keladi va
yuqori bosqich ilovalarini bemalol hazm qila oladi.
Har doim ham barcha oliy ta’limlarda bunday ishlarni amalga oshirib bo‘lmaydi.
Globallashuv va jahon iqtisodiy inqirozi jarayonlarini qamrab olgan zamonaviy axborot jamiyati
sharoitida multimedia kommunikatsiya vositalarining o‘quvchilarning muhim axborot salohiyati
jamoatchilik ongini boshqarish va ommaviy iste'mol madaniyatiga xizmat qilish uchun faol
foydalanib bo‘lmaydi[3].
Aytiladigan gaplar juda balandparvoz, lekin biz aytib o‘tgan jarayonlarni amalga oshirish
juda katta o‘zgarishlar talab etadigan jarayon. Barcha oliy talimlarda mul’timediali ilovalarni
yaratish va namoyish qilish uchun kerakli texnik jihozlar va texnologiyalar bilan ta’minlash
muammosi turibdi.
Intellektual salohiyatlar - bu nafaqat bitta, balki ko‘plab faoliyat turlarini bajarish uchun
zarur bo‘lgan qobiliyatdir.Intellektual salohiyatni shakllantirishda intellektual qobiliyatlar xotira,
idrok, tasavvur, fikrlash, nutq, e’tiborni uyg‘otishimishimizni taqoza etadi.
Bugungi kunda kollektiv va individual ta’lim shakllarida oliy talim talabalarining ijodiy
faoliyati bilan bog‘liq fikrlash qobiliyatini rivojlantirish vositalarini topish muammosi dolzarbdir.
Ijodiy qobiliyatlarni muvaffaqiyatli rivojlantirish faqatgina ularning shakllanishiga yordam
beradigan muayyan sharoitlar yaratilganda mumkin, va bunday shartlar:
-
dastlab talabalarning jismoniy va intellektual rivojlanishi.
-
talabaning rivojlanishini belgilaydigan muhitni yaratish.
-
talabaning maksimal stressni talab qiladigan vazifalarni mustaqil ravishda hal
qilishiga erishish.
-
faoliyatni tanlashda bolaga erkinlik berish, navbatma-navbat holatlar, bitta
mashg‘ulotning davomiyligi va h.k.
Axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari
talabalarining
fikrlash
jarayonlariga,
ijodkorligiga, muloqot sifatlariga va insonning ijtimoiylashuviga ta’sir o‘tkazish qobiliyatiga ega
bo‘lib, boshlang'ich maktab yoshidagi bolalarning intellektual qobiliyatlarini rivojlantirish
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
247
masalasini hal qiladi. Aql-idrok deganda insonning aqliy qobiliyatlarining nisbatan barqaror
tuzilishi, turli muammolarni echish va jamiyatda samarali moslashish qobiliyati tushuniladi [1].
Albatta, intellektning har xil turlari mavjud bo‘lib, ularning har biri inson faoliyatining ma’lum
bir sohasidagi muammolarni hal qilish qobiliyatini ochib beradi. Ob’ektlarni aniqlash,
xususiyatlarini farqlash va tushuntirish, farqlash, oqibatlarni aniqlash va boshqalar. Talabalar
mantiqiy fikrlash, hozirgi vaziyatda to‘g‘ri qaror qabul qilish qobiliyatini egallaydilar va hodisalar
o‘rtasidagi sabab-oqibat munosabatlarini tahlil qiladi. Sizning harakatlaringizni bir necha qadam
oldinda hisoblash, rejalar tuzish va ularga erishish strategiyasini ishlab chiqish qobiliyati
shakllanadi.
Zamonaviy o‘qitish texnologiyalari, faol o‘qitish vositalari va usullaridan foydalangan
holda, shu jumladan axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini jalb qilgan holda, talabalarning
fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga beminnat yordamchidir.
Aqliy faoliyatning asta-sekin murakkablashishi talabaning intellektual qobiliyatlarini
rivojlantirishga yordam beradi. Tasvirlar, dasturlar yaratish, modellash-tirish muhiti bilan ishlash
vizual-majoziy fikrlashni rivojlantirishga yordam beradi.
Talabaning aqliy muammolarini hal qilishga qaratilgan faoliyati mantiqiy fikrlashni
rivojlantirishga yordam beradi. Bu mantiqiy o‘yinlar, naqshlarni topish uchun mashqlar,
matematik masalalar va mantiqiy jumboqlar bo‘lishi mumkin [5].
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini darsdan va auditoridan tashqari o‘quv ishlarda,
talabalarning mustaqil ishlarida joriy etish orqali ham amalga oshirish mumkin. Ularni quyidagi
yo‘llar orqali amalga oshirsa bo‘ladi[2]:
- talabaning individual ta'lim yo‘nalishini amalga oshirishga, o‘quv jarayonini materialning
mazmuni, uni o‘zlashtirish hajmi va tezligiga qarab tuzatishga imkon beradi [6];
- ta’limni intensivlashtirishga, uning tezligini oshirishga hissa qo‘shadi;
- interaktivlik, modellashtirish, aloqa, multimedia xususiyatlariga ega zamonaviy amaliy
dasturlar bilan ishlash orqali talabalarning bilimini faollashtiradi.
- talabalarning faolligi va tashabbuskorligini oshiradi;
- ma’lumotlarni turli xil grafik, audio, video formatlarda taqdim etish orqali motivatsiyani
kuchaytiradi;
- olingan bilim va ko‘nikmalarni iloji boricha real sharoitlarda takroriy o‘qitish imkoniyati,
shuningdek yangi olingan vaziyatlarda olingan bilimlarni o‘yin uslubida qo‘llash imkoniyati
tufayli o‘quv natijalarini sifat jihatidan yaxshilaydi;
- o‘quv natijalarini kompyuter orqali boshqarish orqali talabada o‘zini o‘zi qadrlash
darajasini rivojlantirish uchun sharoit yaratadi;
- o‘qituvchi va talaba o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqa bo‘lmagan taqdirda o‘rganish va
o‘z-o‘zini o‘rganish uchun qulay sharoit yaratadi;
- qulaylik darajasini oshiradi;
- talabalarning axborot-kommunikatsion kompetensiyasini shakllantiradi.
Kompyuter texnologiyalari boshlang’ich maktab yoshdagi bolalarning aqliy faoliyatini
rag‘batlantiradi, ularning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish vositasidir. Kompyuter
texnologiyalari yordamida bolalarning intellektual qobiliyatlarini rivojlantirish ta'lim
muammolarini muvaffaqiyatli hal qilishni ham, insonning axborot salohiyatini mustahkamlashni
ham, umuman bolalarning shaxsiy rivojlanishini ta’minlaydi. Hozirgi vaqtda boshlang‘ich maktab
yoshidagi bolalarning intellektual qobiliyatlarini tafakkur, tasavvur, xotira, diqqatni rivojlantirish
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
248
uchun ishlatiladigan axborot-kommunikatsiya texnologiyalari yordamida rivojlantirishning ba’zi
usullari mavjud; o‘z faoliyati natijalarini bashorat qilish, muammolarni hal qilish yo‘llari va
maqbul usullarini topish strategiyasini ishlab chiqish ko‘nikmalarini shakllantiradi.
Kompyuterli o‘qitish sharoitida darslar o‘tkazadigan o‘qituvchilar, ularning pedagogik
mahorati, kasbiy fazilatlari va o‘quvchilarning intellektini rivojlan-tirishga hissa qo‘shadigan
darslarni tashkil etish va o‘tkazish uchun kompyuter dasturlarini to‘g‘ri tanlash qobiliyati alohida
o‘rin tutadi.
Adabiyotlar:
1.
Otamuratov, O. T., & Shodmonqulov, M. T. (2017). O’RTA OSIYO
MAMLAKATLARIDA MASOFAVIY TA’LIMNING RIVOJI. Интернаука, (6-2), 45-
47.
2.
Khaydarov J. K. The Role of Digital Technology in Developing the Method of Teaching
Engineer Builders // Journal of Innovative Studies of Engineering Science ( JISES )// 2023
Volume: 02 Issue: 03 40-42 betlar
3.
Shodmonqulov, M. T. (2023). Formation and Development Factors in the Digital Education
Process. American Journal of Engineering, Mechanics and Architecture (2993-2637), 1(8),
94-96.
4.
Usmonovna,
S.
N.
(2023).
AMALIY
DASTURIY
VOSITALAR
INTEGRATSIYASIDAN
FOYDALANIB,
QURUVCHI
MUHANDISLARDA
LOYIHALASH KO’NIKMALARNI SHAKLLANTIRISH. Science and innovation,
2(Special Issue 10), 206-209.
5.
Shodmonqulov, M. T. (2022). Raqamlashtirish jarayonida “ta’limda axborot
texnologiyalari” fanini zamonaviy elektron axborot-ta’lim resurs asosida o ‘qitish vositasi
sifatida qo ‘llash. Fizika, matematika va informatika. Ilmiyuslubiy jurnal.
6.
Turanovich, S. M. (2021). TECHNOLOGIES OF USING COMPUTER IMITATION
MODELS IN EDUCATION. In Archive of Conferences (pp. 95-99).
