ANIQ FANLARNI DIDAKTIK PRINSIPLAR ASOSIDA O’QITISH

2025-YIL

28-29-MART

“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA

YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”

Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi

287

ANIQ FANLARNI DIDAKTIK PRINSIPLAR ASOSIDA O’QITISH

Kulmirzayeva Gulrabo Abdug’aniyevna

(v.b.dotsent) Samarqand davlat arxitektura – qurilish universiteti

gkulmirzayeva@mail.ru

https://doi.org/10.5281/zenodo.15088956

Annotatsiya.

An’anaviy o’qitish usullarining ijobiy tomonlarini saqlab qolgan holda,

zamonaviy o’qitish usullariga o’tish zarurati tug’ildi. Zamonaviy o’qitish usullarining muhim
elementlaridan biri bu tinglovchilarni tarqatma materiallar, uslubiy qo’llanmalar va adabiyotlar
bilan ta’minlashdir.

Kalit so’zi:

didaktika, pobototexnika, suiy intellect, kosmik sayohat, elektrostansiya,

internet tarmog’i, lazer jarroh.

Аннотация.

Хотя положительные стороны традиционных методов обучения

сохранились, возникла необходимость перехода к современным методом обучения. Одним
из важных элементов методов обучения является обеспечение учащихся материалами,
методическими пособиями и литературой.

Ключевые слова:

дидактика, робототехника, искусственный интеллект,

космическая электростанция, сеть Интернет, лазерный хирург.

O’qitish samaradorligini oshirish va o’quvchilarni bilim olishga qiziqtirish didaktik

prinsiplardan mohirona foydalanish va didaktik xatti –harakatlarni aniq tashkil etishga bog’liq.

“Didaktika” tushunchasi grekcha “didaskein” so’zidan olingan bo’lib, “O’qitish va o’qitish

nazariyasi” degan ma’noni bildiradi.

Didaktik harakatlar

Didaktik xatti – harakatlar deganda, bu o’qituvchining didaktik va uslubiy bilimlarni

qo’llagan holda, ta’lim jarayonini tashkillashtirish xatti –harakatlari tushuniladi. Didaktik xatti –
harakatlarga tegishli masalalar yuqoridagisi sxemada keltirilgan.

Natijalar qanday baholanadi?

O'qishni qanday tashkil qilish mumkin?

Kimlar o'qitadi?

Kimlarni o'qitish kerak?

O'qishni qanday sharoitda o'tkazish kerak?

Qaysi usullar yordamida o'qitish kerak?

Qanday maqsadlarga erishish kerak?

Qanday mazmunlarni o'qitish kerak?

Didaktik harakatlar:

tayyorgarlik ko'rish

o'tkazish

baholash

2025-YIL

28-29-MART

“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA

YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”

Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi

288

Didaktika o’qitish metod(uslubi) bilan uzviy bog’liqdir. Didaktika “nimani?” va “nima

uchun?”, “kimlarni o’qitish?”, kerak degan savollar bilan shug’ullansa, metodika esa “qaysi
tarzda” va “nimalar yordamida” o’qitish kabi masalalari bilan shug’ullanadi.

Oliy ta’lim vazirligi, fan va innovatsiya, Davlat test markazi ma’lumotlari va fan

olimpiadalaribnatijalariga ko’ra, oxirgi yillarda respublikamiz maktablarida matmatika, fizika
o’qitish samaradorligi hamda yoshlarning bu fanlarga bo’lgan qiziqishi talab darajasida emasligini
ko’rsatadi.Buning sabablaridan biri matematika, fizikani o’qitishda didaktik prinsiplar va xatti –
harakatlarga yetarlicha e’tibor bermaslikda, deb qarash mumkin. Didaktik prinsiplar nazariy,
amaliy darslarni kasb – hunar ta’limida instruktajning mazmuniga, uslubiga va boshqa tashkiliy
tomonlariga tegishlidir.

Didaktikaning faollik prinsipiga asosan bilim berish va hunar o’rgatishda o’quvchi

faolligini oshirishga e’tibor berish lozim. O’quvchi o’zi mustaqil harakat qilganda yaxshi
o’rganadi va bilimlar xotirasida uzoq vaqt saqlanib qoladi. Faollikni oshirish va motivatsiyani
kuchaytirish bir –biriga bog’liq tushunchalardir. Matematika, fizikani o’rgatishda motivatsiyani
shakllantirish, faollikni oshirishda, birinchi navbatda, bugungi texnik taraqqiyot va undagi aniq
fanning roliga tayanish zarur. Hozirgi vaqtda kompyuter, robototexnikani, sun’iy intellektlarni,
kosmik sayohat va elektrostansiyalarni, uyali telefonlarni, internet tarmog’ini, lazer jarrohliklarini
hamda falsafiy qarashlarning rivojlanishini aniq fanisiz tasavvur qilish mumkin emas.

Nazariya va amaliyotning bir –biri bilan bog’lanish prinsipiga asosan,aniq fanni qaysi

bo’limi va mavzusini o’qitishdan qat’iy nazar, uni amaliyot bilan bog’lab borish zarur. Amaliy
ta’lim ham nazariy bilimlarga asoslangan bo’lishi lozim.

Ko’rgazmalilik prinsipining asosiy mohiyati shundan iboratki, o’rganish va o’zlashtirishni

kuchaytirish uchun o’quv materiallari ko’proq sezgi organlariga yo’naltirilgan bo’lishi kerak.
Bilimlarni iloji boricha real hayotga vatexnikada uchraydigan hodisalar, jarayonlar bilan bog’lab,
real ob’ektlarda o’qitish birinchi o’rinda turishi kerak. Sodda, tushunishi oson bo’lgan
tajribalardan, chizmalardan va boshqa audio – vizual vositalardan foydalanish bilimlarni
o’zlashtirishni osonlashtirib, o’quv jarayonini qiziqarli bo’lishiga ko’maklashadi.

Har bir darsga tegishli o’quv materialining mazmuni o’quvchilarning bilim saviyasiga mos

kelishi, ular bu bilimlarni o’zlarining avvalgi bilimlari bilan bog’lay olishlari va uni tushunishda
qiynalmasliklari lozim.Bu tushunarlilik prinsipining asosiy mohiyatidir. Masalan, misol:

𝑦 = 𝑥𝑒

−

𝑥2

2

funksiyani to’liq tekshiring va uning grafigini yasang.

Yechish. 1)

Funksiyaning aniqlanish sohasi:

(−∞; +∞)

.

2)

𝑥 = 0 𝑑𝑎 𝑦 = 0

bo’lgani uchun grafik koordinatalar boshidan o’tadi.

3)

Funksiya

(0; +∞)

intervalda musbat qiymatlarni va

(−∞; 0)

intervalda manfiy

qiymatlarni qabul qiladi.

4)

Vertikal asmptotasi yo’q.

Og’ma asimptotasini aniqlaymiz:

𝑘 = lim

𝑥→±∞

𝑓(𝑥)

𝑥

= lim

𝑥→±∞

𝑥𝑒

−

𝑥

2

2

𝑥

= 0,

𝑏 = lim

𝑥→±∞

(𝑓(𝑥) − 𝑘𝑥) = lim

𝑥→±∞

𝑥

𝑥𝑒

−

𝑥

2

2

= lim

𝑥→±∞

1

𝑒

−

𝑥

2

2

= 0.

𝑦 = 0

gorizontal asimptotaga ega bo’ldik.

2025-YIL

28-29-MART

“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA

YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”

Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi

289

5)

𝑦(−𝑥) = −𝑥𝑒

−

𝑥2

2

= −𝑦(𝑥)

bo’lgani uchun funksiya toq va uning grafigi

koordinatalar boshiga nisbatan simmetrik bo’ladi.

6)

Funksiyaning monotonlik oraliqlarini tekshiramiz:

𝑦

′

= (

𝑥

𝑒

𝑥2

2

)

′

=

𝑒

𝑥2

2

−𝑥∙𝑥𝑒

𝑥2

2

𝑒

𝑥2

=

𝑒

𝑥2

2

(1−𝑥

2

)

𝑒

𝑥2

.

Agar

𝑦

′

= 0

bo’lsa, u holda

1 − 𝑥

2

= 0

bo’ladi, bundan

𝑥

1

= −1; 𝑥

2

= 1.

Bu nuqtalar

son o’qini uchta intervalga bo’ladi:

a)

(−∞; −1)

intervalda

𝑦

′

< 0

va funksiya bu intervalda kamayadi;

b)

(−1; 1)

intervalda

𝑦

′

> 0

va funksiya bu intervalda o’sadi;

c)

(1; +∞)

intervalda

𝑦

′

< 0

va funksiya kamayadi.

Demak, berilgan funksiya

𝑥 = −1

qiymatida

𝑦(−1) = −1 ∙ 𝑒

−

1
2

= −

1

√𝑒

≈ 0,6

bo’lib,

(−1; −0,6)

nuqta minimum nuqtasi,

𝑥 = 1

qiymatda esa

𝑦(1) = 1 ∙ 𝑒

−

1
2

= −

1

√𝑒

≈ 0,6

bo’lib, ,

(1; 0,6)

nuqta maximum nuqtasi bo’ladi.

7)

Funksiya grafigining qavariqlik, botiqlik oraliqlari va bukilish nuqtasini topamiz:

𝑦

′

=

1−𝑥

2

𝑒

𝑥2

2

,

𝑦

′′

=

−2𝑥𝑒

𝑥2

2

−(1−𝑥)

2

𝑥𝑒

𝑥2

2

𝑒

𝑥2

=

𝑥𝑒

𝑥2

2

(−2−1+𝑥

2

)

𝑒

𝑥2

=

𝑥(𝑥

2

−3)

𝑒

𝑥2

2

.

Agar

𝑦

′′

= 0

bo’lsa,

𝑥(𝑥

2

− 3) = 0

bo’lib, bundan

𝑥

1

= 0, 𝑥

2

= −√3, 𝑥

3

= √3

.

a)

(−∞; √3)

intervalda

𝑦

′′

< 0

va egri chiziq bu intervalda qavariq;

b)

(−√3; 0)

intervalda

𝑦

′′

> 0

va egri chiziq bu intervalda botiq;

c)

(0; √3)

intervalda

𝑦

′′

< 0

va egri chiziq bu intervalda qavariq;

d)

(√3; +∞)

intervalda

𝑦

′′

> 0

va egri chiziq bu intervalda botiq.

𝑥 = ±√3 , 𝑥 = 0

nuqtalarda

𝑦′′

ikkinchi hosila ishorasini o’zgartirgani uchun

x

ning

bu qiymatlari funksiyaning grafigi uchun bukilish nuqtalarining absissasi bo’lib, uning
koordinatalari

𝑦(±√3) = ±

√3

𝑒

3
2

≈ ±0,4 ,

𝑦(0) = 0

bo’ladi.
8)

Bu olingan ma’lumotlar yordamida funksiyaning grafigini chizamiz.

2025-YIL

28-29-MART

“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA

YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”

Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi

290

Namunalardan foydalanish prinsipiga asosan o’quv materialining mazmunini tushuntirish

uchun ko’proq sodda namunalardan, modellardan va amaliyotdan olingan tipik misollardan
foydalanish maqsadga muvofiqdir.

Didaktik reduksiya prinsipiga asosan beriladigan bilimlarning mazmuni va hajmi aniq

maqsadga muvofiq ravishda tanlanishi zarur. To’plangan ma’lumotlardan aniq maqsadlarga
muvofiqlarini tanlab taqdim etish, o’qitish jarayoni samardorligini oshiradi.

Oliy ta’limda o’qitiladigan fanlar ixtisoslik, maxsus va boshqa fanlar bloklarga ajratiladi.

O’qitish jarayonida didaktik prinsiplar va qoidalarga rioya qilish hamda didaktik xatti –
harakatlarni to’g’ri tashkil etish, yoshlarni texnik taraqqiyotining nazariy asoslari shuningdek katta
amaliy ahamiyatga ega bo’lgan aniq fanni o’rganishga qiziqishini kuchaytirish, darslar
samaradorligini oshishiga yordam beradi.

Bilimlarni qo’llash va natijalarni mustahkamlash prinsiplariga asosan o’rgatilgan

bilimlarni o’quvchilar amalda qo’llay olishlari, mashqlar, masalalar, testlar yechib yoki
labaratoriya darslari davomida takrorlab borishlari tavsiya etiladi. Bu jarayonda talabalarning
faoliyatini ob’ektiv baholab borish ham muhimdir.

Adabiyotlar:

1.

Seminar – trening materiallari. “O’quv jarayoni va o’quv uslubiy faoliyatni
modernizatsiyalash”. Samarqaand -2012y

2.

F.S.G’aniyev., N.N.Indiaminov “Zamonaviy pednexnologiyaning ayrim masalalari” I –
qism.

3.

Sh.I.Tojiyev. “Oliy matematikadan masalalar yechish” Toshkent 2002y.

4.

Farberman B.L., Musina R.G., Jumaboyeva F.A., “Oliy o’quv yurtlarida o’qitishning
zamonaviy usullari”. Toshkent -2002

5.

Kasb – hunar bilim yurtlarining o’qituvchilari va instruktorlarini tayyorlash bo’yicha
seminar materiallar. Berlin. 1999.

6.

Shodiev , K., & Jumanazarov, R. (2025). MATHEMATICS AND SCIENCEAT A HIGH
LEVEL FEATURES OF THE PROBLEM THE DEVELOPMENT OF THINKING
ABILITIES. Modern

Science

and

Research, 4(2),

316–322.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/65793

7.

Shodiev, K., & Jumanazarov, R. (2025). EXCEPTIONAL DIRECTIONS OF A
HOMOGENEOUS POLYNOMIAL. Modern Science and Research, 4(2), 164–171.
Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/65685

8.

Kamolidin Shodiev; Predicting prospects for providing sustainable development of tourism
in the innovative economy.

AIP Conf. Proc.

27 November 2024; 3244 (1):

020001.

https://doi.org/10.1063/5.0241472

9.

Bozorboy Khusanov, Kamoliddin Shodiev, Mehroj Vahobov; On exceptional directions of
a homogeneous polynomial system of the second degree.

AIP Conf. Proc.

27 November

2024; 3244 (1): 020039.

https://doi.org/10.1063/5.0241696

10.

INNOVATSION

IQTISODIYOTDA

TURIZM

SOHASINI

BARQAROR

RIVOJLANISHINI

TA'MINLASH

ISTIQBOLLARINI

BASHORATLASH.

2025-YIL

28-29-MART

“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA

YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”

Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi

291

(2024). Aktuar

moliya

va

buxgalteriya

hisobi

ilmiy

jurnali , 4 (02),

123-

135.

https://finance.tsue.uz/index.php/afa/article/view/100

11.

Shodiev , K. . (2024). Econometric Models of Forecasting the Sustainable Development of
the Tourism Network in the Innovation Economy.

Miasto Przyszłości

,

46

, 549–558.

Retrieved from

http://miastoprzyszlosci.com.pl/index.php/mp/article/view/2900

12.

Shodiyev, K., & Abduraxmonovich, Q. A. (2023). The Model of Optimization of
Enterprise Production and Increase the Profitability of the Enterprise in a Market Economy.