Mart, 2025-Yil
623
MAKTABGACHA TA’LIMDA BOLALARNI MANTIQIY FIKRLASHGA O‘RGATISH
USULLARI
Qurbonova Go‘zal Rajab qizi
Buxoro davlat pedagogika instituti dotsenti, Pedagogika fanlari bo ‘yicha falsafa doktori(PhD)
https://doi.org/10.5281/zenodo.15106642
Annotatsiya.
Har qandaу soha mutaxassislarida bo‘lgani kabi bolalarning ijodiy, mantiqiy
fikrlashga o‘rgatish, kreativ qobiliуatiga еga bo‘lishlari uchun uzoq уillar davomida poуdеvor
qo‘уib boriladi va ma’lum faoliуatni tashkil еtishda izchil rivojlantiriladi. Muammoli vaziyatlar
jarayonida bola mavjud bilimlar va haуotiу tajribalariga zid bo‘lgan dalillar, o‘xshashliklar,
faktlarga duch keladi. Buning natijasida bola fikrlash, mustaqil o‘rganish, yaratish, ixtirolarga,
krеativlikka nisbatan еhtiуoj sеzadi. Mazkur maqolada makatabagcha ta’lim yoshdagi bolalarni
mantiqiy fikrlashga o‘rgatish xususida fikr-mulohazalar yoritilgan.
Kalit so ‘zlar:
MTT, mantiqiy fikrlash, ijodiy va kreativ xususiyat, pedagogik shart-
sharoitlar, ta’lim, zamonaviy yonashuv.
Аннотация.
Как и у специалистов в любой области, обучение детей творчески и
логически мыслить, обладать творческими способностями закладывается на многие годы
и последовательно развивается при организации тех или иных видов деятельности. В ходе
проблемных ситуаций ребенок сталкивается с доказательствами, аналогиями и фактами,
противоречащими имеющимся знаниям и имеющемуся опыту. В результате у ребенка
возникает потребность в мышлении, самостоятельном обучении, творчестве,
изобретениях, творчестве. В данной статье освещены мнения по поводу обучения детей
школьного возраста логическому мышлению.
Ключевые слова:
ДОО, логическое мышление, творческий и творческий характер,
педагогические условия, образование, современный подход.
Abstract.
As in the case of experts in any field, teaching children to think creatively and
logically, to have creative abilities, is laid for many years and is consistently developed in the
organization of certain activities. In the course of problematic situations, the child encounters
evidence, analogies, and facts that contradict existing knowledge and hauotiu experiences. As a
result, the child feels the need for thinking, independent learning, creation, inventions, and
creativity. In this article, opinions on teaching school-aged children to think logically are
highlighted.
Key words:
preschool educational institution, logical thinking, creative and creative
character, pedagogical conditions, education, modern approach.
Mart, 2025-Yil
624
Kirish.
Bolalarni maktab ta’limiga taууorlashda ham ularga xos bo‘lgan ijodiу уoki krеativ
xususiуatlarni rivojlantirish muhim ahamiуat kasb еtadi. Ijodiy va kreativ qobiliуatlar rivojlanishi
uchun zamin bo‘lgan sifatlarning mavjudligi va mustaqil fikrlash ko‘nikmasining taraqqiуoti
bolaga ta’lim jaraуonidagi turli vaziуatlarga muvaffaqiуatli moslashish, o‘zgargan holatlarni
anglaу olish hamda o‘zining bilish jaraуonlari va xulq-atvorini unga mos tarzda уo‘naltira olish
imkonini bеradi. Tadqiqotlarga qaraganda, bolalar krеativligining rivojlanishiga quуidagi omillar
ta’sir ko‘rsatishi mumkin:
➢
ijodkor kishilar bilan muloqot ko‘lamining kеngligi;
➢
taqlid uchun namuna bo‘la oladigan kattalar olamining mavjudligi;
➢
ota-ona va bolalar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarning dеmokratik uslubga еga
еkanligi;
➢
bolaga hissiу jihatdan o‘zini namoуon еtish uchun imkoniуat bеrilishi;
➢
kattalarning faol va arboblarga xos maqomi;
➢
bolalarni mustaqil mеhnatga еrta jalb qilinishi;
➢
turli to‘garaklarga jalb qilish orqali ijodiу faoliуatga уo‘naltirish;
➢
o‘z tajribasidagi уangi ma’lumotlarni bilishdan quvonishi;
➢
bolalarning tadqiqotchilik ishiga ijobiу munosabatda bo‘lishi;
➢
bolalar faoliуatidagi уutuqlarni o‘z vaqtida rag‘batlantirish;
➢
intеllеktual imkoniуatlarini rivojlantirish bo‘уicha tеgishli mashg‘ulotlar bilan
shug‘ullanishi uchun zarur shart-sharoit уaratish va boshqalar.
Mantiqiy fikrlash qobiliyatini shakllantirishda pedagogik shart-sharoitlar muhim o‘rin
tutadi. Bu jarayon, o‘quvchilarning fikrlash jarayonlarini rivojlantirish, ularda muammolarni
mustaqil hal etish va xulosalar chiqarish qobiliyatlarini shakllantirish uchun qulay muhit yaratishni
talab qiladi. Smith va Jones (2020) ta’kidlaganidek, “O‘quvchilarning mantiqiy fikrlash
qobiliyatlarini rivojlantirishda o‘qituvchilarning pedagogik yondashuvi, ta’lim berish metodlari va
o‘quv muhiti kabi omillar hal qiluvchi ahamiyatga ega”. Bular orasida, o‘quvchilarni fikrlashga
undovchi savollar berish, muammoli vaziyatlarni hal qilishda ularni qo‘llab-quvvatlash va
mustaqil fikrlashni rag‘batlantirish kabi usullar alohida ta’kidlanadi. Bundan tashqari, Anderson
va White (2018) o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash qobiliyatini shakllantirishda o‘qituvchilarning
professional kompetensiyalarining muhimligini qayd etishadi. Ular, “O‘qituvchilar
o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash qobiliyatlarini faollashtiruvchi ta’lim strategiyalarini qo‘llay
Mart, 2025-Yil
625
olishlari kerak, bu esa o‘z navbatida o‘quvchilarning muammoni hal qilish, tahlil qilish va sintez
qilish kabi mantiqiy fikrlash ko‘nikmalarini oshiradi” deb ta’kidlashadi. Shu bilan bir qatorda,
o‘quvchilarning
mantiqiy
fikrlash
qobiliyatini
shakllantirishda
zamonaviy
ta’lim
texnologiyalaridan foydalanishning ahamiyati ham ko‘tariladi. Martinez va Hernandez (2019) o‘z
tadqiqotlarida, “Interaktiv ta’lim vositalari va dasturiy ta’minotlar o‘quvchilarning mantiqiy
fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishda samarali vositalar hisoblanadi, chunki ular o‘quvchilarni
faol ishtirok etishga undaydi va o‘rganish jarayonini yanada qiziqarli va samarali qiladi” degan
xulosaga kelishadi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
. Umuman olganda, mantiqiy fikrlash qobiliyatini
shakllantirishda pedagogik shart-sharoitlar - bu o‘quvchilarning muammolarni hal qilish, tahlil
qilish va xulosalar chiqarish qobiliyatlarini rivojlantirishda muhim o‘rin tutadi. O‘qituvchilarning
pedagogik yondashuvi, ta’lim berish metodlari, professional kompetensiyalari va zamonaviy
ta’lim texnologiyalaridan foydalanish bu jarayonda hal qiluvchi omillar hisoblanadi. O‘quv
muassasalarida mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish uchun turli xil o‘quv materiallari va
resurslardan foydalanish talab etiladi. Bular orasida matematik masalalar, logik topishmoqlar,
mantiqiy ketma-ketliklar, diagrammalar va jadvallar, shuningdek, interaktiv o‘yinlar va
simulyatsiyalar kabi turli xil shakldagi materiallar mavjud. Xususan, "Mantiqiy fikrlashni
rivojlantirish: o‘quv qo‘llanmalarining nazariyasi va amaliyoti" (Mualliflar jamoasi, 2020) asarida
ta’kidlanishicha, mantiqiy fikrlashni o‘qitishda muhim vositalardan biri bu - o‘quvchilarni turli xil
fikrlash jarayonlarida ishtirok etishga undovchi masalalar to‘plamidir. Bu masalalar real hayotiy
vaziyatlar bilan bog‘liq bo‘lishi va o‘quvchilarning mantiqiy xulosa yuritish, sabablarni tahlil
qilish va muammolarni hal qilish kabi ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan bo‘lishi kerak.
Shuningdek, zamonaviy ta’limda raqamli resurslardan, jumladan, ta’limiy o‘yinlar va dasturlardan
foydalanish, mantiqiy fikrlash qobiliyatini oshirishda muhim o‘rin tutadi. Raqamli ta’lim
platformalari va o‘yinlashtirilgan ilovalar o‘quvchilarni mantiqiy masalalarni hal qilishda yanada
faol ishtirok etishga undaydi va ularning diqqatini uzoq vaqt davomida saqlashga yordam beradi.
Natijada, mantiqiy fikrlashni rivojlantirish uchun o‘quv materiallari va resurslarini tanlashda,
ularning o‘quvchilarning yoshiga, qiziqishlariga va ta’lim darajasiga mos kelishi hamda ularni
mantiqiy fikrlash jarayonlariga jalb qilishi muhimdir. Bu materiallar o‘quvchilarning mustaqil
fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi va ularni real hayotiy muammolarni hal
qilishga tayyorlaydi. Muammoli vaziyatlarni hal qilish metodi o‘quvchilarga real hayotiy
vaziyatlarni tahlil qilish va ularni hal etish uchun mantiqiy yondashuvlarni qo‘llash imkonini
beradi. Guruhda ishlash esa, o‘quvchilarga turli fikrlar almashinuvi orqali muammolarga ko‘p
Mart, 2025-Yil
626
qirrali yechimlar topishga yordam beradi. Munozaralar, o‘z navbatida, o‘quvchilarni o‘z fikrlarini
ifodalashga va boshqalarning fikrlarini tinglashga undaydi, bu esa mantiqiy fikrlashni yanada
chuqurlashtirishga xizmat qiladi. O‘yinlar asosidagi ta’lim metodlari esa, o‘quvchilarning
mantiqiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishda qiziqish va motivatsiyani oshiradi. Shu bilan
birga, tadqiqotda ta’kidlanishicha, interaktiv metodlarni qo‘llashda o‘qituvchining roli juda
muhimdir. O‘qituvchi, o‘quvchilarni mantiqiy fikrlashga undovchi savollar berishi, muhokama
jarayonlarini boshqarishi va o‘quvchilarning mantiqiy xulosalar chiqarish jarayonlarini qo‘llab-
quvvatlashi lozim. Natijada, bu interaktiv metodlar o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash
qobiliyatlarini ancha samarali rivojlantirishga yordam beradi va ularni hayotda duch keladigan
turli muammolarni hal etishga tayyorlaydi. O‘quvchilarning mantiqiy fikrlash qobiliyatini
shakllantirishda o‘yinlar va amaliy mashqlar muhim o‘rin tutadi, chunki ular nafaqat ta’lim
jarayonini qiziqarli va jalb qiluvchi qiladi, balki o‘quvchilarga murakkab muammolarni hal qilish,
xulosa chiqarish va mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirish imkonini ham beradi. O‘yinlar
va amaliy mashqlar orqali ta’lim olish, o‘quvchilarni o‘rganish jarayoniga faol jalb qiladi va
ularning diqqatini saqlashga yordam beradi, bu esa o‘z navbatida mantiqiy fikrlashni yanada
samarali rivojlantirishga imkon beradi. Bundan tashqari, o‘yinlar va amaliy mashqlar
o‘quvchilarga turli fikrlash usullarini sinab ko‘rish, o‘zaro hamkorlik qilish va jamoada ishlash
ko‘nikmalarini rivojlantirish imkonini beradi. Bu jarayonlar o‘quvchilarning ijodiy va tanqidiy
fikrlash qobiliyatlarini ham rivojlantiradi, ularni yangi g‘oyalar yaratishga va mavjud
muammolarni yangicha yechimlar bilan hal qilishga undaydi. Umuman olganda, o‘yinlar va
amaliy mashqlar o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash qobiliyatini shakllantirishda muhim pedagogik
vosita hisoblanadi. Ular o‘quvchilarning fikrlash jarayonlarini faollashtiradi, nazariy bilimlarni
amaliyotga tadbiq etish ko‘nikmalarini rivojlantiradi va ularning umumiy o‘quv faoliyatini yanada
samarali va ma’noli qiladi.
XULOSA
. Maqolada keltirilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, o‘quvchilarning mantiqiy
fikrlash qobiliyatini muvaffaqiyatli shakllantirish uchun qator pedagogik shartsharoitlarni
ta’minlash zarur. Bular orasida eng muhimi – ta’limiy muhitni qo‘llabquvvatlash, o‘qitish
metodlarining samaradorligi, interaktiv va amaliy mashqlar bilan ishlash, shuningdek, o‘quv
materiallarining sifati va mosligidir. O‘qituvchilar uchun zarur bo‘lgan professional
kompetensiyalar o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishda kalit omil
hisoblanadi. Zamonaviy ta’lim texnologiyalari va dasturiy ta’minotlar esa bu jarayonni yanada
samarali va interaktiv qilish imkonini beradi. Natijada, o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash
Mart, 2025-Yil
627
qobiliyatini shakllantirish, ularning umumiy o‘quv faoliyatida muhim rol o‘ynaydi va kelajakda
muvaffaqiyatli faoliyat yuritishlariga asos soladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Камилова, Г. А., Курбанова, Г. Р., & Джаббарова, С. З. (2020). Особенности
формирования
педагогических
навыков
у
воспитателей
дошкольно-
образовательных учреждений.
Academy
, (5 (56)), 25-27.
2.
Камилова, Г. А., & Тураева, О. С. К. (2021). ФОРМИРОВАНИЕ
ДИАГНОСТИЧЕСКИХ
НАВЫКОВ
У
СТУДЕНТОВ
ДОШКОЛЬНОГО
ОБРАЗОВАНИЯ.
Проблемы науки
, (4 (63)), 50-52.
3.
Камилова, Г. А., & Курбонова, Г. Р. (2020). Эффективность экологического
образования:
образование
дошкольников
с
помощью
педагогических
технологий.
Academy
, (12 (63)), 60-62.
4.
Камилова, Г. А., & Курбонова, Г. Р. (2020). ЭФФЕКТИВНОСТЬ
ЭКОЛОГИЧЕСКОГО ОБРАЗОВАНИЯ: ОБРАЗОВАНИЕ ДОШКОЛЬНИКОВ С
ПОМОЩЬЮ ПЕДАГОГИЧЕСКИХ ТЕХНОЛОГИЙ.
Academy
, (12), 60-62.
5.
Камилова, Г. А. (2021). Развитие системы дошкольного образования.
Вестник науки
и образования
, (16-2 (119)), 86-88.
6.
Alimovna, K. G. (2022). Laws of Ecological Education.
EUROPEAN JOURNAL OF
INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION
,
2
(2), 241-244.
7.
KAMILOVA, G. (2024). EKOLOGIK TARBIYADA PAREMIOLOGIYA VA UNING
XUSUSIYATLARI.
News of the NUUz
,
1
(1.1), 83-86.
8.
Kamilova, G. A. (2024). PARAMERIK JANRLAR VOSITASIDA EKOLOGIK
MADANIYATNI
SHAKLLANTIRISHDA
PSIXOLOGIK
YONDASHUV.
Inter
education & global study
, (5), 565-5574.
9.
Камилова, Г. А. (2023). Мактабгача Таълим Ташкилотларида Экологик
Тарбия.
Miasto Przyszłości
,
42
, 330-333.
10.
Kamilova, G. A., & Rozieva, Z. E. (2022). Botirova.
Nю A. Maktabgacha talim
tashkilotlarida bolalarni ekologik-gigienik tarbiyalash imkoniyatlari. Maktabgacha talim-
Maktab-Oliy talim konsepsiyasi muammo, yechimlar va istiqbollar xalqaro ilmly-amaliy
anjuman materiallarl. Buxoro
, 46-48.
11.
Kamilova, G. A., & Rozieva, Z. E. (2022). Botirova.
Nю A. Maktabgacha talim
tashkilotlarida bolalarni ekologik-gigienik tarbiyalash imkoniyatlari. Maktabgacha talim-
Mart, 2025-Yil
628
Maktab-Oliy talim konsepsiyasi muammo, yechimlar va istiqbollar xalqaro ilmly-amaliy
anjuman materiallarl. Buxoro
, 46-48.
12.
Kamilova, G. (2020). Maktabgacha talim muassasalarida ekologik tarbiyani tashkil etishda
integrativ yondashuv.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
13.
Камилова, Г. А., & Нарзиева, Д. Б. (2022). Повышение экономической грамотности
у детей дошкольного возраста с помощью развития коммуникативных
компетенций.
Вестник науки и образования
, (8 (128)), 44-46.
14.
Камилова, Г. А., & Нарзиева, Д. Б. (2022). КОМММУНИКАТИВНЫЕ
КОМПЕТЕНЦИИ И ЭКОНОМИЧЕСКАЯ ГРАМОТНОСТЬ.
Вестник науки и
образования
, (8 (128)), 47-50.
15.
Kamilova, G. A. Go’Zal Rajab Qizi Qurbonova (2021).
MAKTABGACHA TA’LIM
TASHKILOTlARIGA RAHBARLIK VA BOSHQARISHDA ZAMONAVIY YONDASHUV.
Scientific progress
,
2
(7), 1149-1153.
16.
Kamilova, G. A. (2021). MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTlARIGA
RAHBARLIK VA BOSHQARISHDA ZAMONAVIY YONDASHUV.
Scientific
progress
,
2
(7), 1149-1153.
17.
Камилова, Г. А., Султонова, М. И., & Бобожонова, М. А. (2023). ПРЕИМУЩЕСТВА
ИСПОЛЬЗОВАНИЯ НОВОЙ ОБРАЗОВАТЕЛЬНОЙ ТЕХНОЛОГИИ STEAM В
ДОШКОЛЬНОМ ОБРАЗОВАНИИ.
Вестник науки и образования
, (5 (136)-2), 41-44.
18.
Safarova, S., & Kamilova, G. (2024). MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING
ERKIN FIKIRLASHINI SHAKLLANTIRISHDA INTERFAOL USULLARNING
AHAMIYATI.
Modern Science and Research
,
3
(12), 504-507.
19.
Камилова, Г. А., Мухаммедова, М. М., & Жабборова, О. С. К. (2023). МЕТОДИКА
СИСТЕМАТИЧЕСКОГО ВКЛЮЧЕНИЯ МЕНТАЛЬНОЙ АРИФМЕТИКИ ЧЕРЕЗ
ИГРЫ В ДОШКОЛЬНЫХ ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ОРГАНИЗАЦИЯХ.
Вестник
науки и образования
, (5 (136)-2), 38-41.
20.
Камилова, Г. А., & Кулиева, Х. Г. (2023). ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ ВОЗМОЖНОСТИ
ИСПОЛЬЗОВАНИЯ МУЛЬТИМЕДИЙНЫХ ТЕХНОЛОГИЙ В ДОШКОЛЬНЫХ
ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ОРГАНИЗАЦИЯХ.
Вестник науки и образования
, (4 (135)),
82-84.
21.
Jabbarov,
I.
A.
U.
(2022).
TYPOLOGY
AND
FUNCTIONS
OF
A
COMPLIMENT.
Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social
sciences
,
2
(6), 854-860.
Mart, 2025-Yil
629
22.
Alimovna, K. G., & Abduraufovna, B. A. (2025). INNOVATIVE APPROACHES TO
CREATING
A
DEVELOPMENTAL
ENVIRONMENT
FOR
PRESCHOOL
CHILDREN.
Web of Teachers: Inderscience Research
,
3
(3), 1-5.
23.
Камилова, Г. А., & Тохирова, Ш. Б. К. (2023). ДИДАКТИЧЕСКИЕ ВОЗМОЖНОСТИ
ОБУЧЕНИЯ ВТОРОМУ ЯЗЫКУ В РАЗВИТИИ ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНОГО
ПОТЕНЦИАЛА
ДЕТЕЙ
В
ДОШКОЛЬНЫХ
ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ
УЧРЕЖДЕНИЯХ.
Вестник науки и образования
, (4 (135)), 84-88.
24.
Kamilova, G. A., & Jo’rayeva, D. R. (2022). Maktabgacha yoshdagi bolalarni sifatli
maktab ta’limiga tayyorlash imkoniyatlari,“.
Maktabgacha ta’lim-maktab-oliy ta’lim”
konsepsiyasi: muammo, yechimlar va istiqbollar xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari
.
25.
Rahmidinovna, Z. D. (2024). THE GOALS AND OBJECTIVES OF INTEGRATED
CLASSES IN ELEMENTARY SCHOOL TECHNOLOGY CLASSES AND THE
IMPORTANCE
OF
INTERDISCIPLINARY
COMMUNICATION.
European
International Journal of Pedagogics
,
4
(11), 50-55.
