Mart, 2025-Yil
630
SOVET DAVRIDA BUXORO IQTISODIY VA MADANIY HAYOT
(XX ASRNING 50-80 YILLARI MISOLIDA)
Nigina To’rayeva
BuxDU tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15106651
Buxoro O‘zbekistonnig qadimiy madaniy maskanlaridan biri. Uning tarixi, madaniyati
O‘zbekistonda yashovchi barcha xalqlar o‘tmishining bir bo‘lagi hisoblanadi. Alohida olingan bir
qadimiy hudud o‘tmishini O‘zbekiston tarixi doirasida maxsus o‘rganish O‘zbekiston
mustaqillikka erishgandan keyin boshlandi.
Ikkinchi jahon urushi yillarida Buxoroda asosan o‘z ishini harbiy izga solgan engil va oziq-
ovqat tarmoqlari rivojlandi. Buxoroda paxta tozalash zavodi qurib ishga tushurildi, yigiruv
fabrikasi va ko‘n zavodi barpo etildi. Urush davrida (1941-1942-yillar) Buxoroga front va front
orti hududlaridan 10000 kishi, asosan, bolalar keltirilib joylashtirildi. 50-60-yillarda Buxoroning
barcha sanoat korxonalari va qurilish tashkilotlari yangi texnika bilan jixozlandi, qo‘l mexnatiga
asoslangan ayrim sermehnat jarayonlar mexanizatsiyalashtirildi. Ishlab chiqarishni avtomatlash va
mexanizatsiyalashga alohida e’tibor berildi. Yangi korxona va sexlar, engil sanoatda kanvierlar va
hokazolar qurildi.
Sovet hokimiyati yillarida Buxoroda Hazrati Imom qabristoni tashlandiq joy va xarobaga
aylantirildi. Bu erdagi qadimiy masjid va maqbara, darvoza boshqa tarixiy yodgorliklar ham buzib
tashlandi. Hovuz va ariqlar ko‘mib yuborilib daraxtlar kesib tashlandi. Qabrlar ustidagi marmar
sag‘ana toshlari yo‘qotildi va tashib ketildi. Shuningdek Pushtai Behishtiyon qabristoni va
maqbaralari buzib tashlanib, ular o‘rnida Buxoro shahar yog‘ zavodi, 4-maktab hamda Buxoro
kooperativ texnikumi qurilgan. 70-yillardan e’tiboran O‘zbekiston sanoati, shu jumladan Buxoro
sanoatining rivojlanishi sanoat ishlab chiqarish hajmi va mexnat unumdorligining o‘sish
sur’atlarining pasayishi, ishlab chiqarilayotgan mahsulotlar sifatining aynishi va xokazolar singari
inqiroz hodisalari bilan bog‘lik tarzda susaya bordi. Yangi sanoat ob’ektlari-fabrika, kombinat, sex
va hokazolar barpo etish yo‘li bilan sanoatdagi turg‘unlikni bartaraf etish tadbirlari ko‘rildi.
Shu bilan birga, bu sharoitda Buxoroning an’anaviy xalq hunarmandchiligi bilan bog‘liq
korxonalari rivojlantirishda davom etdi, inqiroz ular faoliyatida aks etmadi. Ular orasida o‘z
soxasida Markaziy Osiyoda yagona bo‘lgan Buxoro zardo‘zlik fabrikasini aloxida ko‘rsatib o‘tish
lozim. Uning zarbof va yo‘rmado‘zlik buyumlari, yo‘rma bezakli milliy oyoq kiyimlari turli
mamlakatlarda manzur bo‘lgan. Fabrikada 500 dan ziyod kishi mexnat qilardi, shulardan 90%
ayollar, asosan o‘zbek ayollari edi. Tikuvchilik-attorlik buyumlari fabrikasi muvafaqqiyatli ish
Mart, 2025-Yil
631
olib bordi. O‘zbekistonning eng yirik korxonalaridan bo‘lgan Buxoro Qorako‘l zavodi maxsuloti
dunyoning ko‘pgina mamlakatlarida mashhur. Biroq so‘z yuritilayotgan davrda zavod faqat
xomashyo chiqardi, maxsulot esa Rossiya fabrikalarida tayorlandi. 1987-yili Buxoroda yangi
poyavzal fabrikasi ishga tushirildi. O‘sha yilning o‘zida ikkinchi to‘qimachilik fabrikasi va
to‘qimachilik kombinatining pardozlash fabrikasi maxsulot bera boshladi. 1980-1990-yillarda
to‘qimachilik kombinati qurib ishga tushirildi. Buxoroliklar 1988- yil dekabrda zil-ziladan zarar
ko‘rgan Armaniston aholisiga 1989-yildagi yanvar zilzilasini boshidan kechirgan Tojikiston
aholisiga qardoshlik yordami ko‘rsatdilar.
80-yillarning o‘rtalariga kelib, inqiroz xolati sho‘ro jamiyati xayotining barcha sohalarini
qamrab olgan bir sharoitda, avvalo, iqtisodiyotiga jiddiy o‘zgarishlar qilish zarurati tug‘ildi. Tub
iqtisodiy islohotlar o‘tkazish muqarrarligi ravshan bo‘lib qoldi, uni amalga oshirish uchun
O‘zbekiston, shu jumladan Buxoro sanoatining ayrim tarmoqlari xo‘jalik hisobiga yoki jamoaviy
pudratga o‘tkazildi1.
Bu davrda Buxoroda shaxar xo‘jaligini yangilash bo‘yicha ko‘p ishlar qilindi. Qadimiy
obidalar va tarixiy yodgorliklar makoni bo‘lgan Buxoroda sayyohlikni rivojlantirishga ham asos
soladi. Buxoroda “Inturist”, “Zarafshon” va “Guliston” mehmonxonalari qurib ishga tushirildi.
Abu Ali ibn Sino nomidagi madaniyat saroyi barpo etildi.
Buxoroda sovet davrida sanoat korxonalarining soni va salmog‘i ortib bordi. Xususan,
Buxoro viloyat xududida katta miqdordagi gaz va neft xamda oltin va uran konlarining topilishi
sovet xokimiyati yillarida shaharda yangi sanoat korxonalarini rivojlantirishga asos bo‘ldi.
Uysozlik, madaniy-maishiy hizmat tarmoqlarini barpo etish jadallashdi. Obodonlashtirish va
ko‘kalamzorlashtirish ishlari tubdan yaxshilandi. Xalqaro va mahalliy turizm yo‘lga ko‘yildi.
Abduraxmon Vali maqbarasi 1950-1986-yillarda o‘rganilgan va ta’mirlangan. Xoja Ali
Rometaniy maqbarasi yonida ikkita qabr bo‘lib har uchala qabr ustida 20-asrning 80-yillarida
maqbara quriladi. 1958-yil teatrga Sadriddin Ayniy nomi berildi. 60-70-yillar teatrning mustaqil
repertuar yaratish borasidagi ijodiy izlanishlari o‘z samarasini berdi va teatr o‘z ijodiy cho‘qqisiga
ko‘tarildi. Sahnada realistik ijro asoslarini o‘rnatishda, ijrochilik san’atini yuksak professional
darajaga ko‘tarishda M.Musaev, B.Jamolov, A.Akobirov, R.Botirov kabi rejissyorlarning
xizmatlari katta bo‘ldi. Buxoroning o‘tmishi mavzuida spektakllar sahnaga qo‘yildi. Shuningdek,
ayrim kishilar ongi va xulq-atvoridagi illatlarni fosh etish, shu yul bilan jamiyatga munosib
fazilatli kishilarni tarbiyalash teatr repertuarining asosiy yo‘nalishiga aylandi. Bir qator musiqali
drama va komediya asarlari sahnalashtirilib, o‘zining ijodiy dadilligini, ijtimoiy psixologik asarlar
yaratishga qodirligini ko‘rsatdi. Teatr sahnasida namoyish qilingan bir kator pesalarda milliy,
Mart, 2025-Yil
632
ahloqiy madaniyatimiz mezonlariga to‘g‘ri kelmaydigan jihatlar, aktyorlarning ortiqcha, bachkana
xatti-harakatlari tanqid qilindi. “Revizor”, “Uylanish” (N.Gogol), “Hamlet” (U.Shekspir),
“Xushchaqchaq gadolar” (K.Gotssi), “Mirza Izzat Hindistonda” (B.Gargi; M.Ashrafiy musiqasi),
“Gulisiyoh” (S.Jamol; D.Soatqulov musiqasi), “Qalamqoshligim” (M.Karimov; S.Jalil musiqasi),
“Zebizebona” (T.Tula; I.Akbarov), “Laqma” (Uyg‘un; S.Jalil musiqasi) va boshqalar shular
jumlasidan.
1980-ylardan boshlab yuksak saviyali, badiiy pishiq va g‘oyaviy mukammal spektakllar
(“O‘z arizasiga ko‘ra2, “Abulfayzxon”, “Bir kam dunyo”, “Janoza o‘qilmasin”, “Ibn Sino” va
boshqa) sahnalashtirildi. 90 yilarlardan teatrga yangi kuchlar (M.Sodiqova, S.Zohidova,
B.Boltaev, F.Abdullaev va b.) kelib qo‘shildi va o‘zlari bilan teatrga yangi hayot nafasini olib
kirdilar. “Urush” (Sh.Nurmatov), “Yuragimni sotaman”, “Sohibqiron Temur” (S.Sirojiddinov),
“Chimildiq” (E.Xushvaqtov), “Tentak farishtalar” (Sh.Boshbekov), “Davlat bolalari”
(R.Muxammadjonov), “Haqrost” (Y.Muqimov) kabi spektakllar bilan teatr o‘z mavqeini tikladi.
Teatrda H.Naimov, N.Ne’matova, A.Fayziev kabi O‘zbekiston xalq artistlari turli yillarda ijod
qilganlar. Teatrning etakchi aktyorlari: Z.Karimov, A.Mavlonov, N.Mo‘minova, B.Baqoev,
R.Ergashev, S.G‘ulomova, Sh.Yo‘lliev va boshqalar va Bosh rejissyor Ubaydulla Baqoev kabi
aktyorlar etakchilik qildilar.
Buxoro drama, musiqa va bolalar teatri 30-yillarda tashkil topgan bo‘lib, Buxoroda yangi
saxna sanatini boshlab berdi. Teatr va kino bilan birgalikda Buxoro matbuoti ham rivojlanib bordi.
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan keyingi davrda “Buxoronoma” shaklan va
mazmunan tubdan o‘zgarib, Buxoro viloyati hayotini har vaqtdagidan yaxshiroq yoritishga harakat
qilmoqda. 1938-yildan chiqqan “Buxoro haqiqati” gazetasi shahar aholisi orasida nafaqat
bilimlarni balki totalitar rejim mafkurasini ham tarqatdi. Buxoro aholisini madaniy rivojlanishida
muayyan yutuqlarga erishdi.
Buxoro tarixini tadqiq qilish natijasida amalga oshirilgan akademik nashrlar Buxoro
tarixining biror bir jihatini chuqur ochib berishga qaratilganligi bilan ilmiy ehtiyojlarni qondirsa-
da, keng kitobxonlar, qiziquvchilar, havaskor tarixchilar, ayniqsa talabalar tafakkuri va ilmiy
imkoniyatlariga muvofiq keladigan nashrlarni tayyorlash zaruriyati hamon o‘z dolzarbligini saqlab
qolmoqda.
Mart, 2025-Yil
633
Foydalanilgan manbalar va adabiyotlar:
1.
Қосимов Ф.H. Бухоро республикси тарихшунослиги. – Бухоро: “Бухоро” нашриёти,
1996.
2.
Қосимов Ф.H. Истиқлол ва тарихий хотира. – Бухоро: “Бухоро” нашриёти, 2006.
3.
Ғафуров А. Рашидов У. Бухоро халq шўролар жумhурияти тарихидан лавhалар
(1920-1924). –Т.: 1992.
4.
Рашидов У. Бухоро Россия билан иқтисодий ва сиёсий муносабатлар тарихидан. –
Бухоро: Бухоро, 2013. –Б.105.
5.
Бухоро шарқ дурдонаси /муаллифлар жамоаси. –Тошкент: Шарқ, 1997. –Б.81.
6.
Ражабов Қ. Иноятов С. Бухоро тарихи. –Тошкент: Tafakkur, 2016. -Б.190- 218.
