2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
355
MAYDON TOMOSHALARIDA O‘ZBEK RAQS MAKTABLARINING
XUSUSIYATLARINING NAMOYON BO‘LISHI
Paxrudinova Karomat Pazildinovna
https://doi.org/10.5281/zenodo.15099498
Annotatsiya.
Ushbu tezis O‘zbek raqs maktablarining maydon tomoshalarida namoyon
bo‘lishi xususiyatlarini o‘rganishga bag‘ishlangan. O‘zbek raqsi, xalq san'ati sifatida, turli tarixiy
davrlar davomida shakllanib, rivojlanib kelgan va bugungi kunda tomoshalarda o‘zining
an'anaviy xususiyatlarini saqlagan holda zamonaviy o‘zgarishlarga ham ega bo‘lgan
san'atlardan biridir. Raqs maktablari va maydon tomoshalari o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni, raqs
turlarini, musiqaning raqs bilan uyg‘unligini, kiyim va aksessuarlarning estetik rolini,
shuningdek, o‘zbek raqsining global madaniyatga ta'sirini tahlil etadi. O‘zbek raqsining maydon
tomoshalaridagi xususiyatlari nafaqat milliy madaniyatni, balki zamonaviy san'atni ham o‘zida
mujassam etadi, bu esa uning jahon sahnasida o‘z o‘rnini topishiga yordam beradi.
Kalit so’zlar:
O
‘zbek raqsi, Maydon tomoshalari, Raqs maktablari, Xalq raqslari,
An’anaviy va zamonaviy raqs, O‘zbek madaniyati, Raqs va musiqa uyg‘unligi, Raqs pedagogikasi,
Estetika va kiyim, Globalizatsiya ta’siri, Raqs san’ati, Madaniy meros, Professional raqs
maktablari.
Kirish
Maydon tomoshalari – bu xalq san'ati, madaniy an'analar va ijtimoiy hayotning yuksalishi
bo‘yicha o‘ziga xos maydonlardir. O‘zbek raqsi, tarixan, butun xalqning ruhiyatini aks ettirgan va
milliy musiqaning ajralmas qismi sifatida shakllangan. O‘zbekistonning ko‘plab hududlarida raqs,
nafaqat bayramlar, balki shaxsiy va jamoaviy hayotning ajralmas qismiga aylangan. Maydon
tomoshalari, bu san'atning o‘ziga xos ko‘rinishi bo‘lib, unda raqs maktablarining xususiyatlari va
uslublari namoyon bo‘ladi. O‘zbek raqs maktablarining maydon tomoshalaridagi xususiyatlari esa
o‘ziga xos ijtimoiy, madaniy va san'atsal omillar bilan bog‘liq.
O‘zbek raqsining tarixi va uning madaniy asoslari
1.
O‘zbek raqsining kelib chiqishi: O‘zbek raqsi qadimdan paydo bo‘lgan va butun
markaziy Osiyo hududida taraqqiy etgan. O‘zbek raqsi o‘zining o‘ziga xos yo‘nalishlari va
shakllari bilan ajralib turadi. Har bir hududda o‘z raqs uslubi va uslublar to‘plami mavjud.
2.
Raqs va musiqa o‘rtasidagi aloqalar: O‘zbek raqsining asosiy xususiyatlaridan biri
uning musiqa bilan chambarchas bog‘langanligidir. Raqsda har bir harakat musiqaning ritmik
tuzilishiga mos keladi. O‘zbek xalq musiqasi, asosan, qasida, mukhammas va boshqa an'anaviy
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
356
janrlardan tashkil topgan. Har bir raqs turi o‘zining ritmik va melodik tuzilishiga ega bo‘lib,
tomoshalarda bu uyg‘unlik juda sezilarli bo‘ladi.
3.
Raqs maktablarining shakllanishi: O‘zbek raqs maktablari tarixan an'anaviy shakllarda
rivojlangan. O‘zbek raqs maktablarining dastlabki shakllari asosan hududiy bo‘lib, har bir
viloyatda o‘zining maxsus uslubi va o‘ziga xos xususiyatlarini saqlab kelgan. Bu maktablar
mahalliy an'analarga asoslangan holda shakllangan va ko‘pincha raqs ustozlari tomonidan
rivojlantirilgan.
Maydon tomoshalarining xususiyatlari
1.
Maydon tomoshalarining ahamiyati: Maydon tomoshalari xalqni birlashtiruvchi, ular
orasida hamjihatlik va birdamlikni ta'minlovchi eng muhim ijtimoiy va madaniy tadbirlardan biri
hisoblanadi. Tomoshalar ko‘pincha bayramlar, to‘ylar, umumxalq yig‘ilishlari va boshqa muhim
ijtimoiy voqealar bilan bog‘liq bo‘ladi. Maydon tomoshalari davomida raqs, musiqaning hayajonli
va dinamik ifodasi sifatida namoyon bo‘ladi.
2.
Tomoshalarda raqsning ko‘rinishlari: Maydon tomoshalarida o‘zbek raqslarining turli
turlari namoyish etiladi. Bu raqslar orasida xalq raqslaridan tortib, zamonaviy raqslar, masalan,
estrada va folk-fusion uslublariga qadar keng tarqalgan. Har bir raqs turi o‘zining an'anaviy
elementlari bilan ajralib turadi. O‘zbek raqsining maydon tomoshasida namoyon bo‘lishi, uning
dinamikasi, harakatlarining yo‘nalishi va musiqaning ahamiyatini o‘zida mujassam etadi.
3.
Maydon tomoshalaridagi estetik xususiyatlar: Maydon tomoshalarida raqs ko‘pincha
o‘zining estetik jihatlari bilan tomoshabinlarni o‘ziga jalb qiladi. Kiyimlar, raqs uslubi, yuz
ifodalari va raqsning harakatlari tomoshalarda o‘ziga xos san'atsal chiqishlarni yaratadi. O‘zbek
raqsining maydon tomoshalaridagi estetik ko‘rinishlari, uning hayotiyligini, energiyasini va milliy
o‘ziga xosligini namoyon etadi.
4.
Kiyim va aksessuarlar: O‘zbek raqsining maydon tomoshalarida kiyinadigan kiyimlar
juda muhim ahamiyatga ega. An'anaviy kiyimlar, masalan, milliy liboslar, rang-barang chakanlar,
to‘nlar va bosh kiyimlar raqsning ko‘rinishini yanada boyitadi. Har bir raqs turiga xos kiyimlar
raqsning ruhiyatini aks ettiradi. Tomoshalar davomida kiyimlarning harakati, yorqinligi va
bezaklari tomoshabinlar uchun katta estetik zavq manbai bo‘lib xizmat qiladi.
O‘zbek raqs maktablari va ularning maydon tomoshalaridagi o‘rni
1.
O‘zbek raqs maktablarining rivojlanishi: O‘zbek raqs maktablari ko‘plab asrlar
davomida shakllanib, rivojlanib kelgan. Ular an'anaviy xususiyatlarga ega bo‘lib, o‘z zamonining
ijtimoiy va madaniy ehtiyojlariga javob bergan. Hozirgi kunda bu maktablar modernizatsiya
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
357
jarayonlarini boshdan kechirmoqda. Raqs maktablari o‘zbek xalqining boy madaniy merosini
saqlab qolish bilan birga, yangi uslublarni ham o‘z ichiga olgan holda kelajak avlodlarga o‘rgatadi.
2.
O‘zbek raqs maktablarining xususiyatlari: O‘zbek raqs maktablari o‘zining o‘qitish
metodologiyasi va raqsni ijro etish uslublari bilan ajralib turadi. Har bir maktabda o‘ziga xos uslub
va pedagogika mavjud. Ushbu maktablarda o‘rgatish jarayoni faqat raqs qadamlaridan iborat
bo‘lmay, balki musiqiy ritmlarni, ifodali harakatlarni, yuqori estetik talablarni ham o‘z ichiga
oladi.
3.
Xalq va professional raqs maktablari: O‘zbek raqs maktablari orasida xalq va
professional maktablar mavjud. Xalq raqs maktablari asosan mahalliy hududlarga asoslangan
bo‘lib, an'anaviy raqslarni o‘rgatishadi. Professional maktablar esa zamonaviy va xalq raqslarini
birlashtirgan holda, raqsni yuqori san'at darajasiga olib chiqishga intiladi. Maydon tomoshalarida
professional va xalq raqs maktablarining uslublarini ko‘rish mumkin.
O‘zbek raqsining maydon tomoshalaridagi zamonaviy o‘zgarishlar
1.
Zamonaviy raqs va an'anaviy elementlar uyg‘unligi: Hozirgi kunda o‘zbek raqsida
an'anaviy va zamonaviy elementlar uyg‘unlashgan. Maydon tomoshalarida zamonaviy raqs
uslublari, masalan, xalqaro estrada va hip-hopning elementlari qo‘shilmoqda. Bu o‘zgarishlar
o‘zbek raqsining yangi shakllarini yaratmoqda.
2.
Globalizatsiya ta'siri: Globalizatsiya va texnologiyalarning rivojlanishi o‘zbek raqsining
maydon tomoshalaridagi ko‘rinishiga ta'sir ko‘rsatdi. Dunyo miqyosida raqs san'ati
rivojlanmoqda, va o‘zbek raqsining elementlari boshqa madaniyatlar bilan uyg‘unlashmoqda. Shu
bilan birga, o‘zbek raqsining o‘ziga xosligini saqlab qolish muhim ahamiyatga ega.
Xulosa
Maydon tomoshalarida o‘zbek raqs maktablarining xususiyatlari uning tarixi, madaniyati,
estetikasi va zamonaviy o‘zgarishlari bilan chambarchas bog‘liq. O‘zbek raqsining tomoshalarda
namoyon bo‘lishi xalqning madaniy merosini saqlab qolishda, shuningdek, yangi ijodiy shakllarni
yaratishda muhim rol o‘ynaydi. O‘zbek raqs maktablarining xususiyatlari tomoshabinlarga o‘zbek
xalqining o‘ziga xosligini, tarixi va an'analari bilan tanishish imkonini yaratadi.
REFERENCES
1.
Abdullaeva, S. (2011). O‘zbekistonning an'anaviy san'ati va raqslari. Toshkent:
O‘zbekiston fanlar akademiyasi nashriyoti.
2.
G‘ulomov, A. (2015). O‘zbek raqs san'ati: Tarix va rivojlanish. Toshkent: O‘zbekiston
madaniyati va san'ati nashriyoti.
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
358
3.
Khamraev, A. (2017). O‘zbek xalq raqslari va ularning estetik talablari. Toshkent:
Universitet nashriyoti.
4.
Tursunov, M. (2018). O‘zbek xalq raqsining musiqiy va estetik jihatlari. Toshkent: San'at
va madaniyat.
5.
O‘rikov, Sh. (2014). Raqs va musiqa: O‘zbek madaniyatidagi o‘zgarishlar. Toshkent:
Milliy musiqiy akademiya nashriyoti.
